په كال نولس سوه يويشتم كښې چې كله د اۤزادۍ مبارز خان عبدالغفار خان ،چې خپل مئنېان ورته باچا خان وائي ،د خېر ښېګړې د تنظيم ‘ انجمن اصلاح الافاغنه’ بنياد كېښودو،نو تقريباً پينځهٴ سوه كلو او تپوكښې د تعليم د خورولو په غرض جرګو كولو نه وروستو ئې په ټوله صوبه كښې د تعليم او زده كړې د پاره د آزاداسلاميه سكول يا مدرسه په نوم اندازاً يو سل تعليمي ادارې پرانېستې چې د قام بچې ئې د تعليم په كالو ښائېسته كول۔ ډاكټر سهېل خان خپله مقاله كښې دغه ضمن كښې تفصيلي كار كړے دے۔ ورپسې په كال نولس سوه نههٴ ويشتم (١٩٢٩ع )كښې بيا د’خدائي خدمتګار تحريك’

سدهوم د ضلع مردان شمالي علاقه ده چې د ضلع بونېر او صوابۍ سره ئې پُولې لګېدلې دي ۔ پۀ دې علاقه کښې د اول نه د قامي تحريک سره تړلي پښتانۀ موجود و۔ دلته صرف د ريکارډ د خوندي کولو د پاره د دغه خدائي خدمتګارو نامې شريکومه کومې چې پۀ کلو کښې مشرانو ته يادې وې او يا ئې باچاخان زکر کړے دے ۔ پۀ دې ټولو باندې کۀ تفصيل سره ليکل کېدل نو پوره مقاله به وه ځکه زۀ غواړم چې دغسې پۀ تفصيل سره يو کتاب وليکم خو په اول کښې ضروري ده چې دلته دغه نامې کومې چې تر ما راورسېدې خوندي کړم ۔ دل

د پښتو ژبې او ادب په لړ کښې چې تر د دمه کوم تحريکونه د تاريخ په اوږدو کښې مونږ ته په نظر راځي خدائې خدمتګار تحريک پکښې پۀ ډېرو حوالو جګې سترګې ولاړ ښکاري خدائې خدمتګار تحريک د نوي دور او نوي ژوند د تقاضو مطابق د ژوند هر اړخيزه جائزه اخستي ده او د هغې نه پس ئې بيا ښۀ په سړو مزغو د اړتياؤ په رڼا کښې بندوبست او تګلارې غوره کړې دي خواوشاه په عموعي او خصوصي توګه د پښتون قام د همه ستونزو د حل لارې نۀ يواځي په نخښه کړي دي ورسره ئې عملي اقدامات هم ترسره کړې دي۔خدائې خدمتګار تحريک آغاز د شلمي

عبدالصمد خان اچکزۍ چې د خان شهيد په نوم يادېږي، هغه ستر شخصيت و چې خپل ټول ژوند يې د پښتنو د ازادۍ، خپلواکۍ او بنيادي حقونو د ترلاسه کولو دپاره وقف کړے و نوموړے په کال 1907 کښې د برتانوي بلوچستان د قلعه عبدالله په سيمه، عنايت الله کارېز کښې زېږېدلے و له ماشومتوبه يې په ټولنه کښې ناانصافي او جبر د نزدې نه ليدلي و، همدغه تجربې د هغه د سياسي فکر او عملي مبارزې اساسي محرک وګرځېدې۔ هغه نۀ يوازې د برتانوي استعمار په ضد ودرېد، بلکې د پاکستان د جوړېدو وروسته هم د پښتنو او نورو محکومو قومونو د حقونو دپاره يو پياوړے غږ پاتې شو،

په پښتنه خاوره چې کله خدائې خدمتګار تحريک شروع شو نو خدائې خدمتګار د پښتنو په سياسي سماجي فکر کښې ئې يو تاريخي بدلون راوستو دا تحريک چې خان عبدالغفار خان حضرت باچا خان په مشرۍ کښې په د شلمې پېړۍ په ړومبنيو کښې شروع شو، ددې سره دې تحريک په پښتنه خاوره او خاص کر د ژوند په هره شعبه کښې ئې داسې نوموړي سياسي مشران، شاعران، ليکوالان او اديب پېدا کړل چې هغوي د خپل قلم په ژبه خپله مبارزه جاري وساتله او د خپلواکۍ او ازدۍ دپاره ئې د قلم په ژبه مبارزه شروع کړۀ تر دې چې د خپلو سرونو، مالونو، او جائدادونو نه ئې لاس

ملک نادر خان زخه خېل د خدائې خدمتګار تحريک له مخکښو مبارزينو او باني ارکانو او د فخر افغان خان عبدالغفار خان نزدې ملګرو نه يو ؤ، کله چې باچاخان په سيمه کښې د خدائې خدمتګار او ټولنې بنياد کېښود، نو ملک نادر خان زخه خېل د دره خېبر له اړخه د خپلو خلکو په ملتيا او دغه ملي او اولسي مبارزه کښې فعاله حصه واخسته، نوموړے د ثابت قدمۍ، فشار، ګواښ، او ستونزو په وړاندې د ثابت قدمې ،جرائت او اوصولي دريځ په وسيله د ظلم او استبداد خلاف مبارزه پر مخ يوړه او د پښتنو په خاوره کښې ئې د خپلواکې مبارزې رڼا ژوندۍ اوساتله ۔ ملک نادر

باجوړ د پښتونخوا وطن هغه تاريخي سيمه ده چې که يو طرفته په فطري ښکلا او زرخېزۍ کښې ثاني نه لري نو بل خوا دا سيمه په تاريخي ، سياسي ، صحافتي او ادبي حوالو سره هم ډېر موړ او پټ تاريخ لري ۔ بيا چې خبره دخدائي خدمتګار تحريک راشي او تذکره د باجوړ وشي نو په دغه لړ کښې هم باجوړ د ړومبي صف هغه خدائي خدمتګار ورکړی چا ته چې د تحريک باني فخر افغان باچاخان خان خپل استاذ ويلی وه ، او دا څه وړه خبره نه ده بلکې ډېره د وياړ خبره ده ، دغه وياړلی شخصيت څوک وه ؟ ها دغه وياړلی شخصيت مولانا

مهدي شاه باچا پۀ کال پۀ دریمه جنورۍ پۀ کال ۱۹۴۶ کښې پۀ کنکوله نومې کلي کښې پېدا شوے ؤ دا هغه وخت چې د پیرنګي د اقتدار پۀ اسمان د جبر نمر اور ورولو د دغه نمر اور د عبدالتواب شاه باچا پۀ کور کښې هم محسوسېدو دا د مهدي شاه باچا پلار ؤ ۔ چې د پیرنګي خلاف د شیخ الهند اؤ باچا خان ملګرتیا کښې لکه د غر ولاړ ؤ ۔ مهدي شاه باچا نه د کنکولې د درمن هغه جلسه هېره نه وه چې د دوئ پلار باچا خان ته ووې چې زما بچے مهدي شاه به ستا سپاهي وي اؤ نه مهدي شاه باچا نه

د دنيا په مخ به ډېر کم تحريکونه داسې تېر شوي وي چې په هغې کښې د خدائي خدمتګار تحريک په شان ځانګړنې خاطرې، واقعيات، پېښې،  ظلم ، مرګونه ،جېلونه، زندانونه د جائيداد او کتابونو ضبطونه، ضمانتونه غوښتل، ذهني او بدني اذيتونه ټاچر سِلونه، مشقتونه، زخمونه، مرګونه، د مسافرۍ او جلاوطنۍ وختونه، د نوکرو او ګټو وټو نه لاس وېنځنه او دغه شان نور ډېر تکليفونه تېر کړي وي ـ جېل خو د خدائي خدمتګارو دويم کور ګڼلے شو ـ خدائي خدمتګاري او زندان لازم او ملزوم وو،داسې به ډېر کم خدائي خدمتګار وي چې د جېل چکر به يې نۀ وي لګولے ـ په خدائي خدمتګارۍ کښې ضمانت ډېر

ګوجرګړۍ د مردان هغه یاد او تاربخي کلے دے چې نن پکښې هم باچاخاني قدم په قدم ساه اخلي۔ د دې ګوجرګړۍ په کوڅو کښې نن هم د باچاخان او خدائي خدمتګارو وږمې محسوسېږي۔ او ولې به داسې نه وي چې دا کلے د ملنګ باچاخان په ننګ د وخت جابر طاقت، استبدادي قوت یعنې فرنګي استعمار ته ښه په پښتون هوډ ودرېدلے ؤ او تر ننه پرې نازېږي۔ دا هغه تاریخي کلے دے چې د ټکر په جنګ کښې ئې هر کور تالا شوے ؤ۔ دا هغه تاریخي کلے دے چې د انګرېز افسر کرنل مرفي د وژنې په تور ټول کلے دېرش زره روپۍ جرمانه شوے ؤ او

ښاغلې فضل الرحيم ساقي ( پېدائش کال: ١٩٠٤ء، د وفات ١٩٩٤)دخدائي خدمتګار غورځنګ په مخکښ شاعرانو کښې و دوي د پلار نوم عبدالعزيز خان و ښاغلې ساقي د چارسده په وردګه نومي کلي کښې پيدا شوي و په قام محمدزې و دوي د باچا خان سره په خدائي خدمتګار تحريک کښې اوږه په اوړه ولاړ و مونږ که د دغي تحريک نورو شاعرانو ته وګورو نو ټولو شاعرانو د سامراج خلا ف ئي آواز اوچت کړي د پښتو قام د ورسته پاتي ورځي غم ئي ژړلي دې دوي د باچا خان د عدم تشدد لاره اختيار کړي وه او د معاشري د اصلاح د پاره خپل قلم توان ساتلې دې

په انساني ټولنه کښې کلتور بنيادي حېثيت لري ۔ په کلتور کښې مونږ د يوې ټولنې مجموعي عکس لېدې شو ۔ لکه په يومخصوصه جغرافيه کښې د هغه ځاې د اوسېدونکو خلکو د ناستې پاستې، مړي ژوندي، غم ښادۍ، ژوند ژواک، لوبو، تاريخ، سياست، وهمونو، علاجونو،دم درود، فولکلور، موسيقۍ، ګډا، جرګې مرکې، مينې، جنګ، عبادتونو او عقيدو ته کلتور وئيلې شي ۔ ELIOT T۔S۔د کلتور د تعريف په اړه ليکي چې “د يو خاص ډلې په يو ځاې په ګډ ژوند تېرولو طور طريقو ته کلتور وائي ۔” کلتور ته په انګليسۍ کښې کلچر اردو، عربي او فارسۍکښې ثقافت وئيلې شي، په پښتو کښې دغه کلمه کلتور مروج ده ۔

زۀ چې خداے پېدا کړے يم، ما د خوندونو او مزو، د سېلونو او سات تېريو، د جدوجهد، د عزت او افتخار ډېرې ښې ورځې ليدلي دي۔ خو د خپل ژوند په تېرو 38 کلونو کښې مې لکه د نن په شان ښۀ ورځ نۀ ده ليدلې، په همدې سبب زما سږني پسرلي د تېرو نه ډېر خوندور دي او د هغه خاطره هم ليکم: نن، د هفتې (شنبې) ورځ د 1344 هـ ش کال د حمل د مياشتې (28) مه،د1965م کال د اپرېل (17) مه نېټه ده ۔ زۀ، زما زوي نصرالله او نور خپلوان، زما په حجره کښې ناست يو او د يو درانۀ مېلمه انتظار کوو۔ ښاغلي

خدائي خدائي خدمتګار تحريک چې د خان عبدالغفار خان (باچاخان) په مشرۍ راټوکښېدلي، يوازې يو سياسي او ټولنيز تحريک نۀ وۀ؛ بلکې د پښتو ادب، ژبې، فرهنګ او فکري ودې لپاره ئې ژورې، پراخې او تاريخي اغېزې پرېښودې۔ د دوي فعاليتونو پښتنو ته د ځان پېژندنې جرئت ورکړو او د ادب په لار کښې ئې يو نوې انقلابي بدلون راوست۔ د خدايي خدمتګار تحريک اصلاحي او سياسي اهميت په خپل ځاې ډېر مسلم دې خو د يو ادبي محقق په توګه يې زمونږ په وړاندې ادبي اهميت هم څه کم نه دې ـ دغې تحريک د پښتو د نوي ادب بنيادونه کېښودي دي او د دغه ځاې نه د پښتو

پښتون قام ډير خوش قسمته دې چې دَ خان عبدالغفار خان باچا خان بابا پۀ شان ليډر ورته خدائې پاک ورکړې دې خو بدقسمته پۀ دې دې چې دې قام خپل مشران اتلان پۀ صحې معنو ونۀ پيژندل۔هر څو که زمونږ اتلان دَ ميډيا دَ لارې يا دَ نصاب نه لرې پاتې شوې دي۔خو بيا هم پۀ زرګونو کتابونه پرې دَ پښتنو اديبانو شاعرانو وليکل او لا لګيا دې ۔خو بدمرغې دا ده چې پښتون قام دَ کتاب نه ډير لرې دې که نن ئې هم کتاب خپل کړو نو هغه ورځ لرې نه ده چې دا قام به دَ نورو قامونو سره پۀ سيالۍ برابر شې۔دې مشرانو خو ټول

د هوسۍ د خلقو خدمات د سُورپوش تحريک ليکوالانو هم ياد کړے هم ئې ستايلے ۔ګړياله، هوسۍ، سره ډهېرۍ، مچے، نوے کلے، باريکاب، چارغلۍ، کوترپان او ګجرات بخشالے کومه چې تپه امازے ده د انګرېزانو لۀ خوا د سُورپوش تحريک د وجې نه تبا او برباده شوي دي۔ د هوسۍ سدهوم علاقې پۀ خانانو کښې پۀ کپورخېل خاندان کښې صرف کرم خان چې د اکرم خان زوے ، دغه رنګه د علاقې نور ټول اوسېدونکي پۀ سُورپوش تحريک يعنې ديوبند شېخ الهند ډله کښې شامل  و چې پکښې دلته د ځنو ذکر کومه ۔ لعل بېګ چې زوے د اول بېګ و د زياتو خدماتو پۀ وجه باندې د هوسۍ

د پښتنو تاريخ د خدائي خدمتګار تحريک د باني خان عبدالغفار خان المعروف باچا خان  د ذکر نه بغېر نيمګړې دےـ د دغه تحريک او د باچا خان د نوم او وجود پۀ ټولنه او دنيا يو غټ اثر پاتې دےـ د هندوستان د ازادۍ پۀ تحريک کښې هغوي د خپل پښتون اولس دپاره او د هغوي د روڼ سباؤن د پاره ډېر لوړ سوچونه کړي ؤـ هغوي کور پۀ کور او حجره پۀ حجره د پښتون قام د بېدارۍ مبارزه کړې وه او د هغوي د ويښولو صرف کوششونه نه بلکې د نوي نسل د پاره ئې د ازادۍ مدرسې هم جوړې کړې وې، ددغه ملي پاڅون غرض پۀ

ولي خان د شلمې پېړۍ پۀ سياسي تاريخ کې يو داسې نوم دے چې د اصولو، ملي شعور، عدالت، او ولسي حقونو لپاره يې خپل ژوند وقف کړے وۀ۔ د هغوي سياست يواځې د ګوندونو ترمنځ رقابت نه وۀ، بلکې د پاکستان د سياسي او اجتماعي بنيادونو د سمبالولو لپاره يې د يو ژور فکر پۀ اساس مبارزه کوله۔ د دوي د ژوند قصه د قربانيو، بند، سازشونو، او د سياسي دباونو د زغملو يو اوږد سفر دې، چې په هر پړاو کې يې د اصولو او حقونو د ملاتړ نښه روښانه پريښې ده۔په جون ۱۹۶۸ کې چې ولي خان د نيشنل عوامي ګوند مرکزي صدر وۀ ټاکل شو، نو

د نوموړي خدائي خدمتګار “عبدالاکبرخان اکبر” د ډرامې “خدائي خدمتګار” د موضوعاتي څېړنې نه وړاندې ضروري ګڼم چې د ډرامې په ځنې فني او تکنيکي اړخونو يو ځغلنده نظر واچوو او بيا د هغې په تناظر کښې د دغه ډرامې “خدائي خدمتګار” موضوعاتي څېړنه وشي۔ د ډرامې تعريف :  ډرامۀ د يوناني ژبې لفظ دې۔ چې اصل ماده يې د ډراؤ نه مشتق ده، او معني يې په کولو ښئيل يا په عمل سره ښئيل ده۔ د ډرامې مذکوره تعريف د خپل لنډيز باوجود ډېر جامعيت لري ځکه چې ددې توضيح تر مخښه ټول زور په عمل ورکړې شوې دې،او د عمل نه بغېرد ډرامې تصور هډو امکان نۀ لري۔

خدائي خدمتګار تحريک د پښتنو هغه لوې اولسي تحريک و چې د برطانوي راج په ضد د عدم تشدد په فلسفې ولاړ و۔ دا غورځنګ د نننۍ خيبرپښتونخوا د پښتنو قبيلوي سيمو نه راپورته شو او د دې مشري د پښتنو ستر مشر خان عبدالغفار خان کوله چې خلکو به ورته په مينې سره باچا خان ويل۔ د دې تحريک بنيادي مقصد د پښتني ټولنې اصلاح، تعليم ته هڅونه او د وينې تويېدو او قبيلوي دښمنيو مخنيوې و۔ دا په اصل کښې يو ټولنيز او فلاحي تحريک و خو د وخت په تېرېدو سره ئې سياسي رنګ هم خپل کړ او د برطانوي واکمنانو د سختو نيونو لاندې راغي۔ تر 1929م

هغه د بره مانېرۍ  خان وۀ ـ د فېرنګيانو غوندې ښايسته وۀ ـ سور سپين، دنګه ونه، شنې سترګې، سرۀ باڼۀ او  سرۀ وېښته ـ د ډېر ښايست له کبله پۀ کوکو مشهور وۀ ـ د پلار نوم ئې خواجه محمد خان ؤ ـ دوي ټول شپږ روڼه خوئېندې وو ـ د ارواښاد فردوس خان کوکو مشره خور  د نوي کلي د خاکسار پارټۍ پۀ  مشر رهنما قياش خان وادۀ وه ـ  ورپسې ئې يو رور وۀ چې سجاول خان نامه ئې وه  او پۀ خپل لاله مشهور وۀ او د کوکو ښې لاس وۀ ـ ورپسې خور  ئې پۀ مفرخ شاه وادۀ وه څوک چې د کوکو نزدې ملګرې

د فېرنګ پر ضد او د دې خاورې د ازادۍ لپاره ګڼ اړخيزه مبارزه شوې ده ـ چې د قلم د لارې يعنې د شاعرۍ، صحافت د لارې هم وه، د ټوپک په ذريعه هم او د سياست په مېدان کښې هم ـ د باچا خان د خدائي خدمت ګار غورځنګ کار که يو اړخ ته پياوړې او اثرانګېز و نو بل خوا همه جهت هم و ـ په دې سلسله کښې د باجوړ خاوره دا وياړ لري چې په دغه تاريخي موقع کښې خپله پوره برخه اچولې ده ـ که د باجوړ مولانا فضل محمود مخفي صېب په خدائي خدمت ګار غورځنګ کښې د باچاخان د يو کلک او

د شلمې پېړۍ په سياسي، ټولنيز او فکري تاريخ کښې د خدائي خدمتګار تحريک نوم د يوې داسې بې ‌مثاله مبارزې علامت دے، چې په تشدد، زور او انتقام نه، بلکې په صبر، قربانۍ، خدمت او انساني وقار ولاړه وه۔ دا تحريک د هغه وخت په پښتنې ټولنه کښې راڅرګند شو، چې جهالت، قبيلوي تعصب، غربت او استعماري ظلمونو د انسان فکري او اخلاقي وجود ريز مريز کړے وۀ۔خدائي خدمتګار تحريک د فخرِ افغان خان عبدالغفار خان (باچا خان) د بصيرت، روحاني جرأت او انساني فکر تخليق وۀ۔ باچا خان د عدم تشدد فلسفه د پښتنو د مزاج او تاريخي رواياتو سره داسې وتړله، چې خدمت، نظم، ځان تېرېدنه او

نۀ پوهېږم چې خبره د کوم ځاے نه شروع کړم او څنګه ئې شروع کړم چې کوم شخصيت مې مخې دے نو لکه د بوډۍ د ټال ئې ګڼ رنګونه دي۔ هر رنګ ئې ښکلے او زړۀ راښکون لري۔ يو داسې کردار دے چې پۀ خپل ژوند ئې ډېر خلق متاثره کړي دي بلکې د هغۀ مينه پس مرګي هم هغه شان د خلقو پۀ زړونو کښې موجوده ده۔ وجه ئې د هغۀ د خپل مرام او ټاکلي منزل سره د لېونتوب ترحده عشق، خلوص، ديانت داري، ملنګي خوئي او درويشانه ژوند ؤ۔ د سپېځلي فکر څښتن ؤ او قدرت ورله د خپل فکر د بيان د پاره داسې خوږۀ

هغه وخت چې پۀ هند کښې برطانوي راج و۔ د ښځو تعليم د قسما قسم قدغنونو او ستونزو د وجې ډېر زيات محدود و۔ د سړو پۀ نسبت ښځو ته د تعليم موقعې ډېرې کمې پۀ لاس راتلې ۔ پۀ 1854ء کښې پۀ ټول هندوستان کښې د جينکو صرف 626 سکولونه موجود وو چې پکښې 21755ء جينکو سبقونه وئيل ۔ پۀ دغه سکولونو کښې د شمال مغربي سرحدي صوبې (موجوده خېبرپښتونخوا) صرف اوولس (17) جينکۍ داخلې وې ۔ (1) پۀ 1901ء سمال مغربي سرحدي صوبه (صوبه سرحد NWFP) د پنجاب نه جدا شوه او ځانته يوه صوبه وګرځولې وه ۔ دغه وخت پۀ ټوله کښې پۀ مجموعې توګه باندې 162