Blog

 

د څو مياشتو د جنګ نه پس دشمن د سيند پۀ لوېديز اړخ خپلې مورچې جوړې کړې. پۀ دغه لوېديزه علاقه کښې هغه خلق ميشته وو چې د دښمن پۀ موجودګۍ کښې ئې خپل ځان محفوظ نۀ ګڼلو. د دوي واړۀ واړۀ پټي او باغونه د سيند ختيځ طرف ته وو. د هغوي خصمانې د پاره به دوي روزانه هلته کښې تلل او څۀ خلق به ختيځ طرف ته خپلو عزيزانو کره هم تلل راتلل.

يو سحر د سيند نمر خاتۀ طرف ته د تللو د پاره ډېر خلق د سیند پۀ غاړه ناست وو. د جنګ پۀ وجه د کشتیو کموت راغلے ؤ. زياتره کشتۍ د دواړو طرفونو فوځيانو نيولې وې، صرف يوه کشتۍ پۀ سیند د پورې وتو راپورې وتو د پاره پاتې وه. نن هغه کشتۍ هم د فوځي سامان د پاره نمر خاتۀ غاړې ته تلې وه. د هغې پۀ انتظار کښې خلق ستړي ستومانه جاړو کښې د وړو وړو اونو لاندې ناست وو. د خلقو د ګڼې نه به څۀ لږه شېبه پس د يوې زنانه د ساندو اواز راختلو. پۀ دغه اواز کښې به کله کله د يو نارينه اواز هم شامل شو. دا اواز ددې ځاے د خلقو پۀ غاړه ناست د فوځيانو د پاره څۀ نا اشنا نۀ ؤ. د تېرو څو کالو راهسې را نغښتي دې جنګ کښې بې شمېره کسان مړۀ شوي وو چې پکښې ډېر ځوانان وو. يو کور هم داسې نۀ ؤ چې پۀ هغې کښې د چا زوے يا پلار نۀ ؤ مړ شوے. کشتۍ واپس لوېديز غاړې ته راغله. کشتۍ کښې د ماڼکي سره جوښت يو فوځي حوالدار ناست ؤ. پۀ غاړه ولاړ کپتان د سلو مسافرو د نمر خاتۀ طرف ته د رسولو حکم ورکړو. د حکم اورېدو سره خلقو پۀ کشتۍ کښې کښېناستل شروع کړل. د ساندو هغه اوازونه چې د يو ساعت د پاره غلي شوي وو، يو ناڅاپه بيا را اوچت شول. د زميدارو يو ټولګے هم پۀ کشتۍ کښې د سورېدلو کوشش شروع کړو. دغه ګڼه کښې ښځې، نر او د هغوي څاروي هم شامل وو چې دې کښې يو بوډا او د هغۀ ښځه ښۀ ښکاره وو. دا دواړه هم هغه وو کومو چې د سحر نه ساندې شروع کړې وې. زميندار دنګ لوړ او پۀ وجود نرے ؤ، ږيره ئې اوږده او ګڼه وه. هغۀ پاکې صفا جامې اغوستې وې. د اسپې واګې ئې نيولي وې. اسپه پورې يوه وړوکې شان ګاډۍ هم تړلې شوې وه. زميندار غوښتل چې دا اس ګاډۍ پۀ کشتۍ کښې د سیند نه پورې باسي. يو کپتان خلق پۀ کشتۍ کښې کښېنول، زميدار هغۀ ته ډېر د خفګان پۀ انداز کښې د اس ګاډي د سیند نه د پورې باسلو د خواهش اظهار وکړو. د هغۀ د خفګان وجه پۀ اس ګاډۍ کښې ايښودلے شوے يو تابوت ؤ چې بېخي نوے ؤ. د تابوت سره د زميدار بوډۍ ښځې سر مخ پټ کړي وو او لاس ئې پۀ تابوت داسې ايښے ؤ لکه چې ورسره دا وېره وي چې څوک رانه دا تابوت پۀ زور وانۀ خلي. ښځې به لږ ساعت پس ژړا شروع کړه او پۀ تابوت به ئې لاس راکښل.

“اے زويه! زما د غم د دې بوج پۀ کمولو کښې خو زما لږه شان مرسته وکړه کنه!” زميدار کپتان ته ووئېل.

ښځې چې کله خپل خاوند د کپتان سره پۀ خبرو وليدو نو بيا ئې ژړا شروع کړه. کپتان د همدردۍ نه سر وخوځوۀ. زميندار پۀ مزه مزه اس ګاډۍ کشتۍ ته رانزدې کولو کوشش وکړو. کپتان ورته پۀ نرمۍ سره ووئېل، “کاکا دا کار ما ته پرېږده، زۀ د اسپو د سمبالولو پۀ چل پوهېږم، زۀ هم پۀ دې اسپو کښې وړوکے لوے شوے يم.” کپتان د اسپې واګې د زميندار د لاس نه ونيولې او پۀ تېزه ئې خلقو ته د اس ګاډۍ د پاره د ځاے خالي کولو ووئېل او زر ئې اس ګاډۍ پۀ کشتۍ کښې کېښودله. زميندار د کپتان شکريه ادا کړه او کپتان واګې هغۀ له پۀ لاس کښې ورکړې او تپوس ئې ترې نه وکړو، “کاکا! پۀ دې تابوت کښې ستاسو څوک پراتۀ دي؟” “بس څۀ درته ووايم خو…..” زميندار ډېره غمژنه لهجه کښې ووئېل، “دې جنګ زما دوه زامن خوړلي وو، بس دا يو پاتې ؤ. زما د بوډاتوب اسره، بس دا هم لاړو.” “مرګ او جنګ څومره ظالمان دي” کپتان ووئېل او پۀ خپل کار کښې لګيا شو.يو سړي ډېر پۀ غور پۀ اس ګاډۍ پروت دغه تابوت ته کتل. هغۀ د زميندار نه تپوس وکړو، “تا د زوي دا لاش د محاذ نه راوړے دے څۀ؟” “هو! دوه ورځې وړاندې د خپل زوي سره ملاوېدلو له محاذ ته تلے وم او هغۀ له مې کپړې، ډوډۍ او سيګرټ وغېره وړي وو.” هغه لږ غلے شو خو د هغۀ ښځه پړينګ پۀ ژړا شوه. زميندار خپل نظر پۀ ښځه ښخ کړے ؤ. هغۀ خپله خبره جاري وساتله، “چې کله محاذ ته ورسېدم نو خبر شوم چې زما ايکي يو زوے چې ايله د شلو کالو ؤ، پۀ سر ګولۍ لګېدلو لۀ وجې مړ دے.”

ددې وئېلو سره هغه غرېو ونيولو او پۀ سترګو کښې ئې اوښکې راغلې، “زمونږ اخري اسره هم……”

پۀ کشتۍ کښې ناست ټول خلق پۀ خپلو خپلو خيالونو کښې ډوب وو فضا ټوله غمژنه وه، صرف کشتۍ د چلېدلو او د اوبو شور ؤ.

“مونږ بوډاګان چا ته ووايو چې مونږه لوټ شو، دا جنګ……” زميندار پۀ لاسونو خپلې سترګې پاکې کړې. “زما زوے هم يوه مياشت وړاندې وژلے شوے ؤ. ما هغه واپس نۀ ؤ راوړے، ما هغه هم هغلته د خپلو ملګرو سره ښخ کړو. د فوځيانو هم دغه طريقه ده، پۀ محاذ تابوت هم نۀ ملاوېږي!!! تا ته ګورے چې د کوم ځاے نه ملاو شو؟” سوال کوونکي سړي ووئېل. زميدار دا خبره وانۀ ورېده ځکه چې هغه خوا ته ناست د بل سړي سره پۀ خبرو ؤ. هغۀ ووئېل “ما ته خو دا هم نۀ ده معلومه چې زۀ به دا تابوت چرته وړمه؟ دغلته زمونږ دوستان دي نو وېم چې هم هلته ئې ښخ کړم”.

دې وخت کښې کشتۍ غاړې ته ورسېده. خلقو د کوزېدلو تادي کوله. کپتان د ټولو نه مخکښې د اس ګاډي خوا له راغے او د اس واګې ئې ونيولې او هغۀ ئې راکوزه کړله. د کشتۍ نه راکوز شوي خلق پۀ قطار کښې ودرېدل. د سیند پۀ غاړه يو مېجر د يو مېز مخې ته ناست ؤ. کشتۍ نه کوزو شوو خلقو به خپل کاغذونه او شناختي کارډونه مېجر ته ښودل. کپتان د تابوت د احترام لۀ وجې اس ګاډۍ د مېجر خوا له راوستله.

“پۀ دې کښې څۀ دي؟” مېجر پوښتنه وکړه.

“زما ځوان زوے چې پۀ جنګ کښې مړ شوے دے، د هغۀ لاش دے” زميندار ورته ووئېل.

“او څومره عمر ؤ د دۀ؟” مېجر سوال وکړو.

“بس لا ځوان ؤ”، زميندار ووئېل.

“مېجر صاحب! ګوره مونږ غم ځپلي خلق يو، مونږ مخکښې هم دوه زامن جنګ کښې قربان کړي دي، تاسو له پۀ مونږ شک نۀ دے پکار.”

“نه دا خبره نۀ ده، بس مونږ به د تابوت صرف يوه تخته لرې کوو چې تسلي وکړو، دا زمونږ ډيوټي ده، پۀ دې کښې هم ستاسو خېر دے. تاسو ته پته ده چې دښمن پۀ کومو کومو حربو مونږ ته نقصان رارسوي”، مېجر ډېر پۀ نرمۍ سره ووئېل.

سپاهيانو زر زر تابوت راکوز کړو. د زميندار ښځې چې دا وليدل نو ژړا ئې نوره هم تېزه کړه. زميندار بيا مېجر ته منت زاري شروع کړه چې تابوت دې نۀ سپړي. مېجر د زميندار خبرو ته هېڅ توجه ورنۀ کړه او د خلقو د کاغذونو پۀ کتلو کښې مشغول شو. سپاهيانو د سر د طرف نه د تابوت يوه تخته لرې کړه. ټول سپاهيان، کپتان او مېجر پۀ دې ډېر حېرانه شول چي پۀ تابوت کښې دننه مړے نۀ ؤ بلکې يو ژوندے ښکلے ځوان پروت ؤ. ټول خلق د حېرانۍ نه ودرېدل. پۀ تابوت کښې دننه د زلمي ټول وجود خوله خوله ؤ. د هغۀ نسواري وېښتۀ د لوندوالي لۀ وجې د هغۀ پۀ مخ پورې نښتي وو. هغه د نورلس شلو کالو سور سپين او ښکلے زلمے ؤ. پۀ تابوت کښې د رڼا ننوتو سره هغۀ شنې سترګې پټې کړلې. د مېجر او د کپتان پۀ ليدلو هغۀ د راپاڅېدو کوشش وکړو او د شرم نه موسکے هم شو. مېجر ډېر پۀ غصه زميندار او د هغۀ ښځې طرف ته وکتل او ورته ئې ووئېل،

“دا دے ستاسو سپاهي زوے؟”

“هو!” زميندار سر وړقولو، “بس هم دا يو زوے مې پاتې دے، نور دوه خو مخکښې نه پۀ جنګ کښې مړۀ شوي دي.”

“بګهوړا!” مېجر غاښونه وچيچل.

“نا! دا زۀ مرګ له نۀ شم ورکولے، هم دا زمونږ د بوډاتوب اسره ده، هم د دۀ نه به زمونږ نسل سېوا کېږي.” زميندار پۀ تېز اواز ډېر پۀ يقين سره ووئېل. دغه وخت کښې ډېر مسافر د تابوت خوا ته راغونډ شوي وو. مېجر سپاهيانو ته ووئېل چې دوي وروستو ديکه کړئ. مور ئې تابوت ته را نزدې شوې وه او د خپل زوي د مخ نه خوله پاکولو د پاره پۀ تابوت ورټيټه شوې وه. مور د هغۀ حوصله اوچتوله.

“زما زويه! تۀ مۀ وېرېږه! مېجر صاحب ډېر مهربانه دے، هغه زمونږ ملګرے دے، زمونږ دښمن نۀ دے، هغه به مونږ پرېږدي.”

پۀ حوصله موندلو هغه زلمے د تابوت نه راپاڅېدلو، مېجر ورته بيا د څملاستو اشاره وکړه، هغه زر پۀ وېره بيا څملاستو. مېجر ښي لاس ته ولاړ کپتان ته اشاره وکړه، “خپل فر ض ادا کړه!”

کپتان زر تمانچه راوويسته، دغه وخت دوه سپاهيان پۀ منډه راغلل او هغوي د دغه زلمي مور پلار تابوت نه لرې ودرول. کپتان راټيټ شو، تمانچه ئې د زلمي پۀ زړۀ کېښودله او ډز ئې پرې وکړو. دا ټول هر څۀ دومره زر وشول چې د زلمي مور پلار پۀ هېڅ هم پوهه نۀ شول او پۀ تابوت کښې پروت زلمي ته هغه وخت پته ولګېده چې ګولۍ د هغۀ د زړۀ نه وتلې وه. د هغۀ د مرۍ نه يوه چغه ووتله، هغه پۀ تابوت کښې را اوچت شو، بيا پرېوتو او د هغۀ پښې او لاس پۀ ټوپونو ټوپونو د تابوت سره وجنګېدل او بيا غلي شول. د هغۀ شنې سترګې هم هغه شان وازې پاتې شوې.

بوډا زميندار او د هغۀ ښځې چې د خپل زلمي زوي چغه واورېده نو د تابوت طرف ته ئې رامنډه کړې. د هغوي سترګې د حېرانتيا نه بقې راوتې وې. د خپل زوي لاش ته ئې کتل او پۀ چغو چغو ئې ژړل.

مېجر، کپتان او سپاهيان د تابوت نه لرې شوي وو. هم دغه شان يو څو منټه تېرولو نه پس مېجر سپاهيانو ته اشاره وکړه، دوه سپاهيانو زميندار او د هغۀ ښځه د تابوت نه لرې کړل. پۀ تابوت ئې سر کېښودو او مېخ ئې پرې ټک وهلو. تابوت ئې بيا پۀ اس ګاډي کښې کېښودلو.

“دا ځان سره يوسئ، دا وړاندې هم لاش ؤ او اوس هم يو لاش دے”.

يو سپاهي د اسپې واګې زميندار له پۀ لاس کښې ورکړې. هغوي د اس ګاډي سره پۀ مزه مزه روان شول. دواړو سم ډېر ژړل. هغوي ته پۀ کتلو کپتان ووئېل،

“اوس هم هغه شان ژاړي لکه څنګه چې ئې وړاندې ژړل.”زلم

دا چې غرونه هوارېږي

ځنګلونه هوارېږي

د انسان مادي هوس کښې

اميدونه هوارېږي

يو خوا ته کۀ د ماحولياتو افاقي مسئله ده، بل خوا زمونږ صوبائي حکومت نوره هم زياته کړه. ډېرې بې دردۍ سره لګيا دي او د دوو پېسو دپاره ئې زمونږ د صوبې جمالياتي مخ خيچن کړو او قدرتي حسن پسې داسې لګېدلي دي لکه ظالم ښکاري!

زمونږه پښتونخوا پۀ جمالياتي توګه ډېره منوره ده، قدرتي حسن، نظارې، غرونه، سيندونه وغېره ددې سيمې ميراث او زينت دے. زۀ چې پۀ کومه ضلع کښې اوسېږم، يوه وادي ده. قدرتي حسن، نظارې، غرونه، پښتونخوا ته د تګ لار، اټک پل او پکښې ‘لنډے سيند’ درياے کابل بهېږي. د دې سيند پۀ غاړه ډېرې زياتې اونې، بوټي او جانګۍ دي. د دنيا مرغۍ ورته راځي؛ څۀ ځائي دي او څۀ نقل مکانۍ کوي ـــ خو بس پۀ زمکه ئې يو جنت راعطا کړے دے نۀ چې صرف د جنګ قيصې بلکې د لامبوزنو قيصې، د پېغلو د منګو سندرې وغېره وغېره ډېره ژورتيا لري. خو اوس دا رونق چمک پۀ تتدېدو دے. مونږ پښتون قوم د اول نه ستي پتي يو. زمونږ ژبه او ثقافت پسې خو خلق لګيا دي کار کوي ځکه چې اوس ئې پۀ سيند لاس پورې کړو. د سيند غاړه به پۀ غاړه پاتې نۀ شي او زمونږ د سيند پۀ خوا کښې چې کوم غرونه دي هغه هم.

پۀ تېر دولت کښې چې پروېز خټک د اکسائز اېنډ ټېکسېشن وزير ؤ نو د ټولو نه غټ ګُر د دۀ دا ؤ چې چرته به ئې لېر يا کنده وليده نو زر به ئې ورته ډانګې (کلوټ يا پولګې) ووهلې او هم پۀ دے کرتب کښې ماهر ؤ نو ډېر ئې څۀ پېدا کړل. پۀ کاکا صاحب کښې، منائي کښې، ګل ډېرۍ کښې ـــ لنډه دا چې چرته به لېر يا کنده ليده بس پولګے به ئې ورته وهلو او اوس چې دا ځل وزيراعليٰ شو نو سم کار ئې ورته ووې او پۀ غټه سطح ئې وانه شروع کړه. زمونږ لنډے سيند چې رونق، زينت او ورثه ده، ئې ګنده کړو او لا لګيا دي. پۀ غرونو کښې بمونه خلاصېږي، بې درېغه رانړېږي، ټرالۍ ترې نه ډکېږي او د سيند پۀ غاړه تشېږي. يو خوا خو زمونږ د صوبې خزانه هم لپنګه شوه او بل خوا ماحولياتو ته يوه غټه وېره ده. دا د شپېتۀ اربه روپیو ټېکه ده او دوي خو به پرې دغه يو يا زيات نه زيات دوه اربه خرڅ کړي. في الحال منظور شوې د 60 ارب ټېنډر دے او هم دومره به بيا منظورېږي.

دا بوټي، جاړې، سيندونه، غرونه، کندونه، ژورې،لهړونه د زمانو راهسې پۀ طبيعي توګه ساز شوي دي او هم دې سره سره نور مخلوق هم پېوند اخستے دے او کۀ دا لېرونه دي يا کندې دي يا د سيندونو غاړې دي، د ځناورو پکښې خپلې خپلې ژالې، غارونه او سوړې دي، دې کښې ګوتې وهل نظام ګډوډېدل دي او هم د دې سيند پۀ غاړو غاړو ډېر زيات Amphibians (چې پۀ اوچه او لونده دواړو وسېدے شي)، چې دغه پولګو سره به نیست و نابود شي. د ډېرو مخلوقاتو ژوند به پۀ خطره کښې شي او اکثر مونږ مجله کښې لولو “او نن يو بل مخلوق د دنيا څخه ختم شو”، خو دوي خو اوس د سپګې د پاره کند سوزوي خو انجام ئې ورته پته نشته. زمونږ د زمکې نه چاپېره Ozone Layer (د اکسيجن چاڼ) د مخکښې نه اغېزمن شوے دے. بله مسئله دا ده چې دې سيند سره زمونږ د زمانو روايتو، جمالياتو او تاريخي ورثې پرتې دي لکه دلته زمونږ کلي مصري بانډه کښې د خوشحال بابا د کور اخري نړېدلے دېوال پاتې دے او زمونږ نه پورې نيم پۀ سيند کښې ډوب او نيم ښکاره د هندوانو څۀ اثاثې پاتې دي او داسې ډېرې نخښې نخښانې دي چې دې کلوټونو سره به دا هر څۀ ورک شي. بل خوا د زړۀ هم څۀ حق شته دے. سيند سره ورکې شوې قيصې چې صرف زړۀ ته يادې دي، د کاغذاو دماغو وتې دي، ګنډلې شوي دي او کۀ دا اثار ورک شول نو زمونږ پېژندګلو هم ختمه شوه. لکه پخوا به پېغلو اکثر پۀ دا ډول سندرې وئېلې “دا د ګودر غاړه ده او دا د ګودر غاړه”، خو پس د دې نه به پکار وي چې زمونږ پېغلې دا سندرې ووائي:

دا غاړه اوجاړه ده

بل اړخ ته شاړه ده

دلته خشاک مۀ کوه

دغه يوه جاړه ده

دې کښې زمونږ د سماج د پوهې د کمۍ وجه ده. دا زمونږ د خلقو د پوهې سطح ده چې څومره ورڅخه بد کوي، پۀ خوشحالۍ به ورته هرکلے وائي. چې پروېز خټک څنګه اعلان وکړو “زۀ به تاسو ته سيند نه دواړو اړخو ته بندونه وهم”، بس دې خلقو بې سوچه د خوشحالۍ نه چغې کړې. چا پروېز خټک، چا عمران خان او چا پي ټي اٰئي زنده باد نعرې شروع کړې، خو چا هم پۀ دې څۀ تنقيد څۀ چې سوچ قدرې ئې هم ونۀ کړو چې دا څۀ دي او څۀ کېږي؟ خو زۀ پۀ يو راز هک پک پاتې شوم چې د نورې محکمې غېر سياسي تنظيمونه چې پۀ سېل سپاټه، ځنګلونو يا ماحولياتو کار کوي، چرته غېبې شوې دي او کۀ نه د غېبي لاس اغېز پۀ هغوي هم شوے دے.

پۀ څومره توندۍ سره چې د ماحولیاتو قتل عام روان دے، دومره پۀ دې حقله اولس کښې شعور بېدارېدلو. تبدیلي سرکار د بلین ټري سونامي پۀ نوم اولس بې غوره کړو. څۀ موده وړاندې دغه سونامۍ کښې هم د هیلي کاپټر د تېلو بوي ښکاره شو او پۀ دغه منصوبه کښې د غبن خبرې مخې ته راغلې. نزدې ورځو کښې د خپور شوي یو سرکاري رپورټ تر مخه کومې سل کروړه )بلین( اونې چې یادېدې، هغه دوه د پاسه شل کروړه وختلې. سوال دا پېدا کېږي چې داسې ولې وشول؟ سوال دا پېدا کېږي چې اٰیا دا غبن به هم هضم کړے شي؟ سوال دا پېدا کېږي چې د ماحولیات سره به دا ‘انصاف’ تر کومې روان وي؟

دې بنیادي نکتې ته چا هم پام نۀ دے کړے چې د بلین ټري سونامي چې اوس ئې حقیقت مخې ته راتلل شروع شوي دي، د پاره د ارباو روپیو خرچه کولو پۀ ځاے دغه سیمو ته د ګېس یا د لرګي متبادل بل کوم خشاک )ایندهن( رسولو منصوبه بندي ولې ونۀ کړې شوه؟ کۀ خلق خشاک د پاره د اونې او ځنګلونو کټائي پرېږدي نو ډېر زر به د ماحولیات متناسب کېدلو نتیجې مخې ته راشي.

پېښور “ګرین” کولو د پاره کروړونه روپۍ چې تبدیلي سرکار خرچ کړې وې، او هم کروړونه ئې پېښور خلقو ته شین ښودلو د پاره پۀ تشهیر خرچ کړې وې، څنګه پۀ هنر او خاموشۍ سره هغه شین پېښور بیا کندې کندې کړے شو. پۀ قول د عمران خان، “جنګله بس” د پاره د ښار یواځینے ارت سړک هم نیم د “جنګله بس” د خېټې لاندې کړے شو. هغه جنګله بس چې پۀ پنجاب کښې پرې تنقید کېدلو، هغې د پاره پۀ اربونو روپۍ د اېشیائي ترقیاتي بېنک نه واخستې شوې.

دا چټلې کور ته چا رتوړې؟ مونږ پښتون پۀ خپله د خپلې ناپوهۍ د لاسه! پوهه به مو راشي خو چې اوبۀ د ورخه تېرې شي. بې انصافي به ووینو خو کۀ د ‘انصاف’ تبدیلۍ ته مو پۀ پرانستو سترګو وکتل.

بلخ د افغانستان پۀ شمال کښې لرغونی او لۀ لومړۍ درجه ولایاتو څخه ګڼل کېږي چې مرکز ئې مزار شریف ښار دی. دغه ولایت د کابل شمال لوري ته د مېمنې او پلخمري ښارونو تر منځ پروت دی، د بلخ ولایت شمال لوري ته تاجکستان او ازبکستان هېوادونه پراتۀ دي، ختیځ ته ئې کندز او سمنګان ولایتونه، لوېدیځ ته ئې جوزجان ولایت او سوېل ته ئې سرپل او سمنګان ولایتونه دي.

بلخ د اداري وېش لۀ مخې د مزار شریف ښار او حیرتان بندر سربېره څوارلس اولسوالۍ لري. بلخ د افغانستان یو لۀ هغو ولایاتو څخه شمېرل کېږي چې نزدې ټول قومونه پۀ کښې ژوند لري. پۀ دې ولایت کښې تاجک، پښتانۀ او هزاره زیات دي.

بلخ د افغانستان پۀ کچه اوس هم یو تاریخي ولایت ګڼل کېږي، د تاریخ پۀ بېلابېلو پړاوونو کښې د بلخ پر زمکه زردشت، یما، جلال الدین محمد بلخي، رابعه بلخي، ناصر خسرو بلخي، ابن سینا، دقیق بلخي او نورو علمي شخصیتونو ژوند کړی دی.

پۀ دې ولایت کښې اوس مهال ګڼ شمېر فرهنګي، ادبي او کلتوري ټولنې شته چې مونږ پۀ دغه لیکنه کښې صرف د پښتو ادبي او فرهنګي ټولنو پۀ اړه لنډ معلومات وړاندې کوو.

• بلخ ادبي خوځښت:

‘بلخ ادبي خوځښت’ ادبي، ټولنیز، فرهنګي او رسنیز مرکز دی چې لۀ تېرو څوارلسو کلونو راهسې پۀ بلخ او شاوخوا سیمو کښې ادبي، کلتوري، ښوونیزې او روزنیزې چارې ترسره کوي. دغه خوځښت پۀ بلخ کښې د شمال پۀ کچه پۀ لومړي ځل د پښتو ادبیاتو او د افغان کلتور پۀ برخه کښې پۀ ابتکاري بڼه بېلابېلې چارې ترسره کړي او اوس هم پر مخ روانې دي.

پۀ لومړي ځل سره د دغه خوځښت لۀ لوري د شمال لومړۍ مجله ، د لومړیو ادبي بهیرونو پېلول، د پښتو عامه کتابتونونو جوړول، د ښوونیزو ورکشاپونو لۀ لارې د پښتو لیکوالۍ عامول، د دغه خوځښت لۀ مهمو کړنو څخه شمېرل کېږي. لۀ دې سره بلخ ادبي خوځښت علمي سیمینارونه، سیالیزې غونډې، کلنۍ مشاعرې، پۀ اولسوالیو کښې د ادبي بهیرونو جوړول او فعال ساتل د دغه مرکز فعالیتونه دي. هم دا راز دغه خوځښت تر دې دمه ګڼ شمېر رسنیز فعالیتونه هم ترسره کړي چې ځینې ئې پۀ لاندې ډول دي:

پرخه مجله:

پرخه؛ د شمال لومړۍ پښتو مجله ده چې پۀ 1382لمريز کال رامنځ ‌ته شوه. تر دې دمه ئې د بلخ ادبي خوځښت لۀ خوا، پنځویشت ګڼې چاپ شوې دي.

پسرلی مجله:

پسرلی؛ د شمال دويمه پښتو مجله ده. پۀ 1384لمريز ئې لۀ بلخه د پښتوسياسي مجلې پۀ توګه خپرونې پيل شوې چې تر دې دمه ئې اتۀ څلوېښت ګڼې چاپ شوې دي.

“پل” اتۀ مخيزه مهالنۍ خپرنۍ:

پل؛ د دغه خوځښت د امّ البلاد ادبي بهير د ځوانانو پۀ مسئوليت چاپېږي.

ټال:

د ماشومانو لپاره ځانګړې خپرېدونکې مجله ده چې د بلخ ادبي خوځښت تر څار لاندې د هم دې خوځښت د مشرتابه غړي نجيب پاڅون پۀ امتياز او مديريت چاپېږي. ياده خپرونه پۀ بلخ ولايت کښې د ماشومانو لپاره پۀ پښتو ژبه لومړۍ خپرېدونکې چاپي رسنۍ ده چې لۀ 1395لمريز څخه ئې پۀ خپرېدو پېل کړی او تر دې دمه ئې پینځۀ ګڼې چاپ شوې دي.

ټال مجله د ماشومانو استعدادونه روزي او د هغوي پوهه زیاتوي. د ټال مجلې غټه او لومړنۍ موخه پۀ لرې پرتو اولسوالیو کښې نوي ماشومان لۀ تعلیم او مطالعې سره اشنا کول او د هغوي مخه لۀ افراطیت، تاو تریخوالي او تشدد څخه راګرځول دي. ټال مجله ماشومانو ته د غوره ژوند لارې چارې ښائي او د اخلاقو روزنه ئې کوي. ټال مجله به ماشومان او تنکي ځوانان پۀ دې باوري کړي چې راتلونکی د دوي دی او کولی شي نړۍ بدله کړي. د ټال مجلې د خپراوي څخه غټ هدف دا دی چې د لرې پرتو سیمو ماشومان پۀ خپله ژبه لیک، لوست، مطالعه او وېنا وکړی شي او هم دا راز دوي د تاو تریخوالي، تشدد، افراطیت څخه راوګرځي.

هم دا راز پۀ بلخ کښې نورې چاپي خپرونې هم شته چې لۀ هغې جملې څخه خبره اوونیزه، سیال خپرونه، لټون مجله او نوې رڼا خپرونه یادولای شو.

خبره:

پۀ بلخ کښې ګڼ شمېر لیکنیزې خپرونې شتون لري خو پۀ پښتو ژبه کښې چاپي خپرونې د ګوتو پۀ شمېر دي. پۀ دغو خپرونو کښې “خبره” خپرونه چې لۀ بلخ څخه لومړنۍ پښتو اوونیزه خپرونه شمېرل کېږي. لۀ تېرو دریو کلونو راهسې ئې پۀ کار پېل کړی چې تر اوسه ئې ګڼ شمېر ګڼې چاپ او خپرې شوې دي. پۀ بلخ ولایت کښې تر دې مهاله د څلوېښتو څخه زیاتو چاپي یا لیکنیزو رسنیو خبر ورکړل شوی دی چي لۀ دې جملې څخه یواځې څو چاپي رسنۍ پۀ پښتو ژبه خپرونې لري. پۀ یاد ولایت کښې لۀ 1382لمریز کال راهسې پښتو چاپي خپرونو د پام وړ پرمختګ وکړ. خبره اوونیزه خپرونه یوه ناپېیلې، خپلواکه، سیاسي او کلتوري خپرونه ده چې پۀ 1393ل کال کښې ئې د چاپي رسنیو پۀ کاروان کښې ځای وموند. یادې خپرونې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د ثبت او جوازونو امریت څخه پۀ 52 لمبر جواز ترلاسه کړ او پۀ بلخ ولایت کښې پۀ پښتو ژبه خپرونې پېل کړې. خبره اوونیزه خپرونه د وخت او ځينو با درکه او با احساسه ځوانانو د غوښتنې پر اساس خپلې سیمې او ځوانانو ته د مطالعې د فرهنګ د لېږد او ترویج پۀ منظور د یوۀ سالم رقابت پۀ خاطر پۀ خپلو نشراتو پېل وکړ. خبره ناپېیلې، سیاسي، خبري او فرهنګي خپرونه ده چې زیاتره د بلخ اړوند تحلیلي راپورونه، مرکې، پۀ شمال کښې د پښتون اولس ستونزې، د ادبي ناستو راپورونه، د بلخي مشرانو او د کار خلقو پېژندنه او سیاسي طنزونه پۀ کښې خپرېږې. خبره اوونیزه خپرونه پۀ پام کښې لري چې د خپل هڅوب (ثقافت) د ساتلو او وده ورکولو پۀ موخه به تل نۀ ستړې کېدونکې هلې ځلې کوي، د تبعیض او توکم پالنې سره به پۀ کلکه مبارزه کوي. ټولو توکمونو ته د ورورلۍ ټغر غوړوي او د هېچا حیثیت ته به زیان نه رسوي، ځکه هرڅوک حق لري، چې پۀ خپله مورنۍ ژبه خبرې او لیک لوست وکړي او خپل غږ تر نورو ور ورسوي.

پۀ بلخ کښې تر اوسه ګڼ شمېر ادبي او فرهنګي فعالیتونه خپلې ناستې ترسره کوي، چې لومړی ادبي بهیر د بلخ ادبي خوځښت لۀ لوري د وزیر محمد ګل خان مومند بابا ادبي بهیر پۀ نوم پرانستل شو. پۀ دغو بهیرونو کښې هره اوونۍ ادبي ناستې ترسره کېږي چې پۀ دغو ناستو کښې کره کتنه، علمي لېکچر، سیاسي بحثونه او ازاده مشاعره شامل وي. دا هم د بلخ ادبي بهیرونه:

وزير محمد ګل خان مومند بابا ادبي بهير:

دغه بهیر پۀ 1384لمريز د بلخ ولايت پۀ مرکز مزارشريف ښار کښې د بلخ ادبي خوځښت لۀ لوري پرانستل شو چې تر اوسه ئې خپلې اوونیزې ناستې پۀ دوامداره توګه جاري ساتلې دي.

امّ البلاد ادبي بهير:

دغه بهیر پۀ 1387کال پۀ بلخ اولسوالۍ کښې د ځینو مشرانو پۀ ملاتړ پرانستل شو، ام البلاد ادبي بهیر د بخدي عامه کتابتون پۀ نامه یو پښتو کتابتون هم لري.

چهاربولک ادبي بهير:

چهاربولک ادبي بهير؛ پۀ چاربولک اولسوالۍ کښې د خوځښت څانګه ده چې پۀ 1391لمريز د دغې اولسوالۍ د ځوانانو او مشرانو لۀ خوا جوړ شو. چهار بولک بهير د مزارشبرغان پر لويه لاره د خان اباد څلور لارې ته څېرمه هره جمعه ماسپښين مهال اوونيزې ناستې کوي. دغه بهير د خپلو اوونيزو ناستو تر څنګ لۀ عامو خلقو او قومي مشرانو سره پۀ کليوالي دېرو کښې هم ټولنيزې ناستې جوړوي.

بلخ مېرمن بهير- مزارشريف:

پۀ 1388لمريز د خوځښت پۀ نوښت پۀ مزارشريف ښار کښې د لسګونو نجونو لۀ خوا د بلخ مېرمن بهير جوړ شو. دغه بهیر تر اوسه خپلې ناستې جاري ساتلي دي.

د دې تر څنګ پۀ دې ولایت کښې بخدي ادبي کلتوري مرکز، باختر ادبي بهیر، بله ډېوه، بلخ ادبي ټولنه او نور ادبي او فرهنګي بهیرونه هم فعالیت لري.

بخدي ادبي کلتور مرکز هم پۀ دې وروستیو کښې هره اوونۍ ادبي ناستې، کلنۍ مشاعرې د څلې شپې نمانځل او ښوونیزې غونډې پېل کړي.

تر اوسه پۀ بلخ کښې د فرهنګي مرکزونو لۀ لوري ګڼ شمېر ګټور او علمي کارونه ترسره شوي چې دلته پۀ ځانګړې توګه د بلخ ادبي خوځښت ځينې ښوونیز پروګرامونه یادولای شو. پۀ بلخ کښې د لیکوالۍ د زدکړې پۀ موخه څلور میاشتنۍ ورکشاپ پېل شو، هم دا راز د بلخ ادبي خوځښت لۀ لوري د مومند بابا ادبي بهیر د اوونیزو ناستو پۀ ترڅ کښې ځینې مهم او علمي لېکچرونه هم ګډون والو ته وړاندې کړي چې دلته ئې پۀ لنډ ډول یادونه کوو:

ماشومانو ته د قیصو وئیلو ګټې، بې هینداره روشنفکر، تصویر څنګه واخلو؟، ښاري فرهنګ، د لیکوالۍ پر لور لومړني ګامونه، ډېورند د پښتو نۀ د افغانستان تر منځ تپل شوې کرښه ده، د نورو ژبو تر اغېز لاندې سیمو کښې، پۀ کورنیو کښې د پښتو ژبې ساتنه او ګڼ شمېر نور.

بلخ ادبي خوځښت د دوه شعرونه، دوه نثرونه، دوه میاشتنۍ رقابتي لړۍ هم لري، دغه لړۍ پۀ 1390لمريز د ځوانو فرهنګيانو تر منځ د پښتو نثر او نظم دوه مياشتنۍ سيالۍ پېل کړه. د سياليو ګټونکو ليکوالو او شاعرانو ته د خوځښت لۀ خوا ستائینليک او د کتابونو ډالۍ ورکول کېږي.

پۀ بلخ کښې تر اوسه ګڼ شمېر عامه کتابتونونه شته؛ خو د پښتنو لوستونکو لپاره د یو کتابتون اړتیا ډېره لیدل کېده چې بالاخیره بلخ ادبي خوځښت پۀ 1391 لمریز کال کښې پۀ مزارشريف ښار کښې د خوشحال بابا کتابتون پۀ جوړېدو پۀ ټول بلخ کښې د پښتو کتابونو د کمښت ستونزه حل کړه. پۀ دغه کتابتون کښې نزدې څلور زره بېلابېل کتابونه شتون لري.

هر کال پۀ بلخ کښې بېلابېل علمي سیمنارونه ترسره کېږي چې دلته د ځینو لنډه یادونه کوو:

لومړی ستر سیمینار د بلخ ادبي خوځښت لۀ لوري د ‘بخدي د افغاني مدنیت ځانګو’ تر سرلیک لاندې پۀ 1386 لمریز کال د افغان کلتوري ټولنو جرګې پۀ مرسته پۀ مزارشريف ښار کښې ‘بخدي د افغاني مدنيت ځانګو’ تر سرليک لاندې يو ورځنی علمي سيمنار جوړ کړ. هم دا راز بلخ ادبي خوځښت پر 1390لمريز، ‘راځئ، چې سبق ووايو’ پۀ نامه يو ورځنۍ علمي سيمنار هم جوړ کړ.

بلخ ادبي خوځښت ځانګړې نمانځنې هم لري چې لۀ هغو څخه د افغان کلتور نړیواله ورځ او دازادۍ کليزې یادولای شو. هم دا راز بلخ ادبي خوځښت کلنۍ مشاعرې او مېلې هم لري چې تر اوسه ئې ګڼ شمېر غونډې ترسره کړي. د نوي کال پۀ درشل کښې (پۀ خوشحال باندې دې قدر دی نوروزه!) پۀ نامه کلنۍ مشاعره، د کوچني اختر پۀ شپو ورځو کښې (اختر د ټولو مبارک شه!) پۀ نامه کلنۍ مشاعره او د بلخ اولسوالۍ بالاحصار ته څېرمه دوديزه ميله هم ترسره کېږي.

تر اوسه بلخ ادبي خوځښت ګڼ شمېر نمانځنې او یادغونډې ترسره کړي چې ځینې ئې پۀ لاندې ډول دي:

د کندهار د ځوان ليکوال قديم پتيال پر وفات ياد غونډه، د غزل ستوري محمد صديق پسرلي د لومړي تلين پۀ مناسبت ياد غونډه، د ملي امنيتي ځواکونو پۀ ملاتړ غونډه، د بلخ د فرهنګپال شخصيت او ديني عالم مولوي خادم الله باوري ياد غونډه، د افغان فزيکپوهـ رحمت الله تنها پۀ وياړ غونډه، د غزل ستوري محمد صديق پسرلي د دويم تلين پۀ مناسبت ياد غونډه یادولای شو.

پۀ وروستیو کرښو کښې د دغې خبرې یادول ضروري دي چې پۀ بلخ کښې دولتي چارواکو پښتو ژبې ته ډېر کار نۀ دی کړی، پښتو ژبه ئې لۀ هر څۀ نه لرې پاتې کړې؛ خو پۀ دې وروستیو کلنو کښې یو شمېر با احساسه پښتنو ځوانانو د خپلې ژبې د بډاینې او پرمختګ پۀ موخه کار پېل کړی چې تر اوسه ئې د پام وړ کارونه مخ ته وړي.

)دوېمه/اخرۍ برخه(

د عصري ادب پۀ تاريخ كښې پښتو تكل (Essay)

د نوي اسلوب باوائی آدم ګل محمد بېتاب

“د چرچڼو توت”

باندې سر ښكاره كړو

)

وړومبى تكل ‘د سريزو سريزه’ د ليكوالو او شاعرانو ژوره نفسياتي مطالعه ده. د ټولو اوږدو اوږدو سريزو يادونه داسې كوي، تۀ به وائې چې يو فلم چلېږي. زما د كتاب سريزې حواله هم شته ځكه چې زۀ هم پۀ دې كمزورۍ متصف شوی يم. زما د شاعرۍ پۀ حقله ډاكټر اسرار هيڅ و نۀ وئيل بلكې پۀ فون باندې ئې د سريزې تعريف زيات كړى ؤ. بېتاب صاحب د دې خلاق شاعرانو داسې ښكلې تخليقي او حقيقي فلم بندي كړې ده، تۀ به وائې چې دا ډاكومنټري چلېږي. د بېتاب پۀ دې تكلونو يواځې د تكل كېنوس تخليقي نۀ دى بلكې يوه نقادانه تجزيه ده چې لوستونكي د دې منفرد صنف د ليكنې څخه ډېر علمي، نفسياتي او تاثراتي زده كړه كولې شي.

دا سنجيده او حقيقي واقعات دي خو د دې فني تړون هغۀ لره يو خوندور تهيم د تكل تخليقي جوهر ته بخښلى دى.

د حمد الله جان بسمل “اٰف دي ريكارډ” ته ئې “اٰن دي ريكارډ”ډېر صحيح تعبير وركړى دى. د باچا خان درناوى پۀ هر باشعوره پښتون باندې فرض دى، ګنې د هغوي عزم او استقلال دې اوسني شعور سره يو ځلانده ټاپو دے، خو مسلم ليګي سركاري نوكرانو ټولو حقائق مروړلي او د شعور د تقاضا سره د نظریې د مصلحت، نوكري پيسو پۀ وجه ئې هېڅ بې هېڅه باچاخان ته د پنجابيانو غوندې رد بد وئيلي دي. حمزه پۀ خپلوچاپ خطونو كښې ليكي چې زما وړومبی ملاقات د باچا خان سره پۀ كال 1966ز كښې شوى ؤ. اٰيا د بابائے غزل شينواري د پاره دا د الميې خبره نۀ ده؟.

مولانا عبد القادر د جناح ترجمان ؤ د پير مانكي شريف سره، بيا ئې نوكري شروع شوه او د پښتونستان د توري د پاره پۀ خطونو كښې “غول غشائي” ټكي استعمال كړي وو چې “مونږه ئې دلته دل كړو”، نور د راهي، اياز داودزئي او ټوله چغرمتۍ نوكرانو كښې يواځې امين الله داودزى د ډېورنډ پۀ كرښه د رېټائرمنټ وروسته نظم وليكلو چي “ډيورنډ اوس تار پۀ ليكه اچوي”. اياز داودزى زر صفحې ادبيات خپل مضمونونه او تحسيني جملې د دوستانو ليكلې وې، ولې هغۀ غني خان نۀ پېژندو. سيمع الدين ارمان خو د “مخفي” پۀ څېړنه كښې خوندور مثال وركړى ؤ چې د تاريخ پۀ كتابونو كښې پښتونستان ټكى سنسر شوى ؤ. پۀ غېر معقول نفرت او د مسلم ليګ پۀ وراثت كښې كۀ څوك عادت شوى دى خو دا به مني چې د باچا خان كار او ژوند نۀ منل يو انټلكچول كفر معلومېږي. بسمل جمهور او ايوان نمائندګانو ته سخته جمله وئيلې وه، ما پۀ “حال او قال” چاپ 2016ز كښې د حفظ ما تقدم پۀ ډول وئيلي وو چې داسې نۀ وي چې دا “خولۀ” پۀ سوك ماته شي.

د دې واقعاتو او ذهني رويو سره بېتاب د يوۀ تخليقي فنكار پۀ ډول د هغوي حقائق او تضادات پۀ هنري او نۀ خوږوونكي خوږ تحرير كښې د نوي اسلوب د تكل اډاڼه بولم. دويمه خوبي زما پۀ نظر داسې راځي چې اوسنيو ادبي مغربي مستعار كړي اصطلاحاتو بغېر پۀ اوريجنل حقيقت نګاري كښې ئې خوندور تخليق كړى دى. د كمال خبره دا ده چې د “مولوي” باوجود د مذهب هېڅ قسم سهاره نۀ اخلي خو تبليغ ضرور كوي. سعد الله جان برق ته وګوره چې پۀ مذهبي عقيده ئې د تحقيق او د تفسير او هغه هم د قران كريم داسې تار تار كړى دى لكه زمخشري چې پۀ ډاك بېسود كښې پيدا شوى وي. يوه جمله د حمد الله جان كافي وه چې “ايمان ته ئې اتۀ ټانكې لګېدلې دي” مګر زما پۀ ګمان د برق او مجذوب هغه ټانكې سپخېدلې دي. پۀ دې اساس د بسمل خاكه نګاري تكل او تحرير يو د لېونتوب رښتيا وائي خو پۀ هغه باندې د طنز د سرحد نه پېغور ته خبره لاړه شي.

د رشيد احمد پۀ ناول سل كلني تاريخ باندې تبصره يا تكل هم د رشيد احمد د تحقيق يو ډول اعتراف دى، كۀ څۀ هم د استادانو غلطۍ ئې پۀ چاپي روايتونو كښې موندلې دي خو يو ژوندى حقيقت د تېرو ليكوالو د نوكرۍ او مصلحت تريخ حقيقتونه ئې ذكر كړي دي. مثلاً فصيح الدين پۀ اردو كښې د حمزه شينواری اخري انټرويو نوم اخلي، ولې پۀ انټرويو كښې هېڅ ثبوت او جواز د ښې خبری د حاضرينو نۀ شته. د تقويم مرحوم ورښوولى د شهود پۀ تصوفي مسلك د حمزه نه تپوسونه كوي. حمزه شينوارى پوهېدلى ؤ چې سوال د تقويم نه را لېږلى شوى دی، بس يو جواب ئې ؤ. “زۀ وحدة الوجود يم”، پۀ هم دې تكل كښې د امتحانونو پۀ پاليسۍ او خوښۍ اوليت او قابليت نۀ كتل، د عقيدې خپرونه، د نظريې خپرونه يا د نوكري پۀ مصلحت ئې لۀ نصاب نه تر انصاف كولو پورې ټوله دورانيه قبائیل پرسته پاته شوې ده.

د بېتاب د ځنو خاكو او علمي مرموزو تكلونو نه علاوه د “چرچڼو توت” او “د قیصه خوانۍ سفرنامه” روغ د دېرش كلن دور شهكار عكسونه دي. دلته پۀ تخليقي طنز و ظرافت او حقيقي واقعاتو ته د ډاكټر مسعود غوندې يو بل ډاكټر سليم “د توت اونه” د ګهنټه ګر متبادل جوړ شوى دى. هغه ذهني او وسواسي خلق چې د تصوف، ملنګۍ او پيرۍ او نورو غلطو رسمونو پۀ حقله ئې د مثبت نتيجې او ابلاغ يو خوندور انداز خپل كړى دى، زۀ به “د توت اونه” د عامې درختې پۀ معنٰى واخلم خو سليم صاحب پۀ كردار كښې د ټولنې هغه ذهني تصوف زده خلقو ته پۀ ډېر نزاكت د كار خبرې كړې دي، وَ لَو كۀ مولانا امير محمد بجلي ګهر هم د ډېر حقيقي او ژوندي حقائقو ابلاغ كولی، “د مرغيو كباب” د بعضو كمزورو د لرې كولو اكسير او هم يوه “خاص كمزوري” او د “خارښ” مرض د پاره د حكيم نسخه د چرچڼو كباب او بيا تصوف د هغوى شطحيات د ملنګانو لڅ والى، “د نوار هلك منډه” داسې موضوعات دي چې بېتاب پۀ ډېر هنر سره خپله خبره دا كړې ده چې د الهام او پېش ګوئي معامله ئې سوچه د ډاكټر مسعود پۀ تبصره او تجربه غلطې ثابتې كړې دي. يو بل د ډاکټر سلېم خاکه کښی د بيتاب دا ډائيلاګ بيخي پۀ زړۀ پرېوځي چې د لڅ ،لېوني ملنګ نه چې تپوس کوي، ‘تۀ پرتوګ لرې نۀ او کۀ اغوندې ئې نۀ’؟ او ډاکټر سلېم ورته وائي، ‘دا خو به دې بېخي نۀ ورته وئيل،ځکه چې دې ليوني يا ملنګ ته ښځواو هلکوانو پۀ ښه مزه کتل’. د مريد بازۍ دا سلسله لۀ پخوا را روانه ده، هلته د ميا عمر د څمكنو پۀ زيارت كښې ما هم هغو ملنګانو نه دعا غوښتې وه او هغه قبوله شوې وه او اوس د ميا عمر د څمکنو پۀ زمكو كښې د برخې دعوېدار يم. داسې مسلسل كردارونه سره تړلي دي چې د ټولنې د ننني كمپنيانو او بهرني حقائقو يوه ننداره ده. د ليكوال نفسيات او د قيصه خوانۍ روزن تون پۀ سفرنامه كښې داسې ځلېږي چې دا سفر پۀ دېرشو كلونو محيط دے او د ليكوال ژرف بيني او كردارونويو خپور انځور او ادبي تاريخ د نفسياتي كمزوري سره پۀ كښې څرګندېږي.

پنځلس كاله وړاندې چې زۀ او عاصم ګلستانى د ماښام پۀ اذان د رحمان بابا د زيارت نه مراد اخستلو نو علي رحمان يوسفزى كاكړ (رنګ روډ كواپرېټیو سوسائټي) د پوليس سره راته ولاړ وو. مونږ پۀ ورانه اديره كښې سګرېټ څكولو اخته وو او پوليس راپسې منډې وهلې چې “مۀ ځئ! ماران مو خوري”. دوېم ځل بيا د خېر البيان د كتاب د ليكلو پۀ وخت كښې د بايزيد او اخون دروېزه سره څۀ تجاوز شوى ؤ نو حافظ رحمت نيازي او ما د اخون دروېزه فاتحه ووئيله او معافي مې ځنې غوښتله او د اېوارډ خواست به مې هم كړی وي خو هغه مراد حاصل نۀ شو، البته انعام ئې ګټلى ؤ او دا بركت مونږ د رحمان بابا او اخون دروېزه تسليم شوی ؤ. اصل كار د اخوند دروېزه خلاف افضل خان خټك خراب ليکل كړي وو چې د ډوډۍ پۀ حقله ئې خبره د منلو وړ نۀ ده. درېم وار د احمد جان مروت سره د ډاكټر زيار او ډاكټر صاحب شاه صابر پۀ مزار مراد غوښتى ؤ او د هغۀ تاثير مونږ درې واړو محسوس كړى ؤ. بېتاب يو ژرف بين ليكوال او نقادي ئې هم مثبت تاثراتي ده. خبر نۀ يم دا مفهوم لري او كۀ نه، قلندر استاد هم نۀ شته چې پۀ مركه كښې ئې فتویٰ وركړې واى.

درې تكلونه خاكې ډېرې شانداره پۀ زړۀ پورې دي. كۀ ډېر ګران ملګری مشتاق مجروح پۀ چا باندې پېژني نو وائي ‘ډېر ښۀ سړى دی، اوري خو د چا مني نۀ’. د خپلو شينوارو صوفيانو نه ئې د فقهاو پۀ عقيدوي جذبه ډېره نازكه بدله اخستې ده، خپله د بسمل پۀ خاكه كښې د باچاخان دفاع پۀ ډېر نزاكت سره شوې ده،كۀ څۀ هم هغه نورپلويان چې باچاخان څرنګه سپړدى او ورانوي ئې، هغۀ ته ئې پام نۀ دى راګرځولى. د باباګانو د خطاب قیصې سره ايوب خان اڅكزي حمزه شينواري ته وئيلي وو او كاكا! دا خبره داسې نۀ ده، حمزه وائي چې زۀ حيران شوم او د ادب پۀ وجه مې څۀ ونۀ وئيل. بيا ئې وئيل چې زۀ خو د هغه عقل پرسته او د دې وجودي تر منځ بحث پۀ خوشحالي ختم شوى ؤ، ايوب خان پۀ 1976ز كښې مړ شوى ؤ او حمزه شينوارى لۀ مخه د سمندر خان سمندر پۀ خطاب پۀ كال 1942ز كښې د غزل پلار جوړ شوى ؤ. (د حمزه د پښتو شاعري اووۀ كاله شوي وو او د سمندر خان د شاعرۍ لس كاله پوره شوي وو چې دا يو ښۀ موضوع دے چې څرنګه دا دوه باباګان د غزل باچهان جوړ شوي وو)، حمزه پۀ “نوی پښتون” کښې ليکی “او دی (ايوب خان) زما پۀ زړۀ پوهه شو او وې وئيل چې زۀ اوس د عمر پۀ اخري پړاؤ كښې يم او نۀ شم ويلاى چې كوم وخت د اجل استازى را پېښ شي، ما ته خلق د پښتو بابا وائي، حمزه كاكا! زما نه پس تۀ د پښتو بابا ئې او زۀ اميد لرم چې دا بېړۍ به تر هغې مخ پۀ وړاندې بيایې تر څو چې د مرګ ګرداب ته نۀ ئې رسېدلى. د بابا دې خبرې پۀ ما ډېر اثر وكړ او يو دوه بې قراره اوښكې مې تر سترګو راغلې. (نوى پښتون، حمزه شينوارى)

د اباسين يوسفزي د “قطعې” پۀ سر خاكه زياته خوندوره ده او حمزه او بېتاب به خامخا زما د تجربې پۀ رڼا کښې دا خبره مني چې “ړوند پۀ خوب كښې ويني”، ما له ګونګي او كاڼۀ څخه پۀ مرموزه طريقه تپوس كړى ؤ چې تۀ خبرې څنګه اورې؟ هغۀ پۀ اشاره ووئيل زما پۀ كولمو كښې حركت كېږي او زۀ پۀ خبره پوهېږم، ممكن ده بېتاب صاحب ته يوه بله د تكل موضوع پۀ لاس ورشي.

د ګل محمد بېتاب او رشيد احمد پۀ حقله ما “پۀ حال و قال “كښې ليكلي وو چې دا دوه درې د ټولې قيصه خوانۍ د ليكوالو نمائندګي كوي او د يوې يوې جملې نه ئې فتنې راولاړېږي او د دې صنف تكل دښته ئې اباده كړې ده. د رشيد احمد پۀ سل كاله ناول باندې د دوي تكل یا مضمون زما لۀ هغې نه زيات ګټور دى خو دا د ناول ليكلو د اوليت جګړه اوس هم متنازع ده. كله چې محمود خان اڅكزى هم پۀ ناول نګارانو كښې ځان شامل بولي يا ورلره رشيد احمد اوليت وركوي نو د پروېز شېخ او خليل سره زياتى دی چې د هر يوۀ د سلو نه زيات ناولونه ليكلي دي. دا اوليت وركول هم د اېوارډ او بابا جوړېدلو د پاره هغه ماركسي يا نېشنلسټي Utopia يا خيالي هوس ته لاره هوارول دي. د ډاكټر اسرار مقدمه خو د بېتاب خاكه ده چې دا اعتراف پۀ بېن السطور كښې مونده كېږي چې د رشيد احمد پۀ قول خو به پۀ Essay پوره پرېوځي، بلكې د ډاكټر اسرار د خبرې نه دا ثابتېږي چې دا تكل صنف اوس ګل محمد بېتاب د تخليقي، علمي او مشاهداتي تخليق د پاره ډېر موزون او سر لوړی ليكوال ثابت كړى دی چې د ډاكټر اسرار پۀ قول “تۀ پوهه شه او د چرچڼوتوت دې پوهه شه”.

“د قلندر نسخې” نه ما دا مطلب اخستلو چې ګنې هغۀ پۀ بېتاب باور كړى ؤ او څو قلمي نسخې ئې وركړې دي، خو بېتاب د هغۀ د مجلسي تنقيد د مركې اجلاسونو نسخې اصل هغه Make believe نظريه د افسانو د تللو معيار ښودلى دی. (قلندر مومند يو پوهه ليکوال ؤ.کله چې به ملګرو پۀ پوښتنو تنګ کړو نو بيا به ئې دا انګرېزی اصطلاح را مينځ ته کړه چې د دروغو قيصه يا د دوکې ورکولو معني تخليق وړاندې کولو ته وائي). بېتاب او ډاكټر اسرار دې مركې ته اصل پۀ دوي باندې د تنقيد كولو د پاره تلل خو پۀ تحرير كښې ئې متانت او هنركاري ئې د بريالي او همېش نه زياته شوې جوتېږي. يو پُر اسرار سركاري Green book دی چې د خلقو عمل نامې پۀ كښې پۀ سليقه ذكر شوې دي او د پښتني ټولنې د ذهني ترقي او د مسائلو حل ئې پۀ بېن السطور كښې ذكر كړى دی. لكه د عمر ناصر پۀ خاكه كښې پۀ فلمونو كښې “ډانس كتلو ته صحت مند ورزش” وائي. د بسمل پۀ خاكه كښې ئې ښۀ تحليل د هغوي د تحرير او شخصيت كړى دى، بايد چې ساګ كانفرنس ته ئې “سګ كانفرنس “وئيلى واى. د عمر ناصر، امين الله داودزي، نواب علي خان او سعد الله جان برق د لطيفو مرض ډېر متعدي دى چې مونږ بسمل د څلوېښتو كلونو نه اموخته كړي يو. پۀ كال كښې يو نشست كوو او دې كښې ګل محمد بېتاب او احمد جان مروت او سيد سېف الرحمان او ډاكټر چراغ حسېن شاه هم شامل شوي دي. لۀ دوي سره پۀ علمي موضوعاتو خبرې وي. يوه اندازه كېږي چې د ډاكټر اسرار او حمد الله جان بسمل د تحرير او اسلوب بيان ته ئې يوه نوې روښنائي بخښلې ده، ځكه ئې امتياز ښكاره دی. د خپلو مشاهداتو سره هغه ادبي او تحقيقي او د نزاكته ډك حساس نكتې ئې پۀ ډېره سليقه سره وړاندې كړې دي. د دې كتاب تر ټولو اهم تكلونه دوه دي ـــ يو “معدوله واو” او دويم “پټه خزانه فى الميزان” شهكار علمي تحريرونه دي چې د اظهار او بيان سره ئې انساني او علمي نزاكتونه پۀ نظر كښې نيولي دي. زۀ پۀ هغه د بحث كولو څخه ځكه عاجز يم چې ‘اِن الباطل كان زهوقا’. معدوله واو، وړومبی يو پټه خزانه هم ړومبی ډېر ژور “مقل: يا مقالې” دي خو د رفيع صاحب د ما قبل التاريخ مضمون ته ځای ورکول داسې ښکاری لکه ځيری شوی کوسی ته چې د چمړې پينه لګولې وی.

پۀ يوه مخمصه كښې تر اوسه ګېر يم ـــ هغه دا چې قلندر مومند خو د افغانستان نه د مولوي عبداللطيف او مولوي عبد الرحمان او نورو هَم مسلکو د وژلو بدله د پټې خزانې پۀ شکل اخستله او بيا نورو فارسيوانيانو يو ايرانيانو پۀ نورو ژبو وژباړله، زما دوست ملا وئيل چې ايران څرنګه قلندر مومند استعمال كړو؟ د پيسو وجه نۀ وه، د عقيدې شدت ؤ خو مخمصه دا ده چې د همېش خليل او بريالي څۀ ضرورت ؤ چې شل كلونه ئې پۀ دې غم كښې تېر كړل، حالانكې همېش خليل د قلندر نه زيات كار پښتو ته كړى ؤ.

ګل محمد بېتاب شينوارى يو عالم دى، فقيهه دى، صحافي دى او رېډيائي او الكټرانك مېډيا د ټولو اصنافو داسې ليكوال دى لكه څنګه چې حمزه شينواري او مراد شينواري پښتو ته د رېډيو لۀ لارې څۀ وركړي وو. د بيانيه او واقعيت څخه يوه تخليقي فنپاره جوړول د هغۀ تكل ته يو همه ګيريت وربخښلى دی. “د سريزو سريزه “خيال دومره ښكلى دی چې سړي ته شفيق الرحمٰن د اردو ژبې ليکوال ور پۀ ياد شي، د يوې جملې يوه سريزه دا وه: زۀ چې دا كتاب ليكم نو زۀ پۀ لندن كښې ناست يم”. پۀ دې حواله د Essay او تخليقي مضمون نګارۍ يا تكل مثال د انګرېزي ژبې داسې ښكاري چې مولوي ګل محمد بېتاب پۀ لندن كښې ناست وي او حال د خېبر بازار وائي، لكه چرچل چې د مالاكنډ فيلډ حال ليكلى ؤ. سره د دې چې يو ليكوال ئې هم د كمزوريو څخه معاف كړى هم نۀ دی او د حقيقي ادب يو صنف ته ئې ښه روانه ژبه او د تاريخ او تهذيب او ذهني او نفسياتي عكس د ټول پښتانۀ وطن څرګند كړى دی ــــ آفرين باد بر اين هم مردانۀ تو!

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

 

خدائي خدمتګار پيرداد خان ولد بهرام خان پۀ امان کوټ کلي کښې 1885ز خواوشا پېدا شوے دے، ولې چې هغۀ به وې چې باچا خان زما نه لږ شان کشر دے. امان کوټ کلے د رستم نه پۀ نمر خاتۀ دیارلس کلوميټره د غر پۀ سر اباد دے. پۀ دې علاقه يعني امان کوټ، ګړو، سورے ملندرۍ، پيتاو ملندرۍ باندې د 1926ز پورې د انګرېزانو عملداري نۀ وه. دا کلے د سوات سټېت هم شمارېدو.

بهرام خان بابا چې د پيرداد خان پلار ؤ، د کلي مشر، د دۀ دوه بيبيانې وې چې د مشرې بي بي نه ئې زامن وو چې ميا داد خان پکښې ډېر مشهور او نر پښتون ؤ، خو ډېر پۀ ځوانۍ کښې وفات شو او بچي ئې هم نۀ وو. دغه شان مشري دۀ ته د پلار نه پۀ وراثت کښې ملاو شوه. پيرداد خان د کشرې بي بي مشر زوے ؤ. پۀ ځوانۍ کښې د ښکار ډېر شوقين ؤ. هغه زمانه کښې به زمونږ پۀ دې علاقه کښې صحرانۍ ګډې، صحرانۍ چېلۍ، بودان يعني پړانګان ډېر زيات وو. د دۀ کشر ورور کريم داد کاکا چې 1989ز کښې وفات شوے دے، هغۀ به خبره کوله چې هر کله پۀ دره امبېلا باندې پۀ 14-1913ز کښې کومه غزا وه چې ترنګزو بابا ئې مشري کوله او جنګ شروع ؤ نو زمونږ پۀ کلي ئې ډېر اثر ؤ، ولې چې دا جنګ مونږ ته ډېر نزدې ؤ او د مسلمانانو ملګرتيا کول يو فطري خبره وه. اکثر غازيان به امان کوټ ته راتلل ولې چې امان کوټ د دره امبېلا پۀ شمال د غر پۀ سر اباد دے او دلته د انګرېز عملداري هم نۀ وه، نو دې غازيانو د پاره د دمې ځاے ؤ. هغۀ به وې چې هغه وخت کښې ډېره غريبي وه خو بهرام خان بابا پۀ کلي اعلان وکړو چې پۀ هر کور کښې د جوارو نېنې ورتې کړئ او چې غازيان راځي نو ورله لږې لږې ورکوئ، دغه شان به ستاسو ثواب هم کېږي او دوي به لوټ مار هم نۀ کوي. د وخت تېرېدو سره چې کله پۀ 1925ز کښې پۀ مردان، صوابۍ کښې د بندوبست فېصله وشوه نو زمونږ دا کلے د بندوبست پاتې نۀ شو. هم پۀ دې کال (ميا ګل عبدالودود) والي سوات، پېښور انګرېزانو ته چې وکړه چې دا څلور کلي زما د عملدارۍ نه هم بهر دي، دا تاسو ځان سره شامل کړئ نو دغه شان امان کوټ او دانو کلي پۀ ضلع مردان شامل شو او پۀ 1926ز کښې پيرداد خان چې دامان کوټ مشر ؤ نو سرکاري طور باندې ملک شو، خو ډېر زر چې پۀ 1928ز کښې باچا خان بابا د سودم پۀ دوره رستم ته راغے او پۀ رستم بړه حجره کښې ئې د ‘انجمن اصلاح الافاغنه’ د پاره يوې جرګې ته خطاب کولو نو پۀ دغه جرګه کښې اتفاقاً د پيرداد خان ورور شهزاده کاکا موجود ؤ چې د بابا خبرې ئې واورېدې نو دې پرې اثر وکړو او چې کله کلي ته راغے نو دا ټوله قيصه ئې خپل مشر ورور پيرداد خان ته وکړه او دا ئې ورته هم ووې چې سبا له به مچي کلي کښې جرګه وي.

پۀ شهزاده کاکا کښې دا يوه لويه خوبي وه چې د حالاتو منظر کشي به ئې ډېر پۀ ښکلي انداز کښې کوله نو د دۀ خبرو پۀ پيرداد خان ډېر اثر وکړو او پۀ سبا له چې کومه جرګه پۀ مچي کښې کېدونکې وه، هغې له سره د خپل ورارۀ محمد خان کاکا او خوريي سېد محمد کاکا لاړو. د جرګې نه پس درې واړو د باچا خان بابا سره ملاقات وکړو اوهم هلته ورسره پۀ اصلاح الافاغنه تنظيم کښې شامل شول او دغه شان ئې د ملکۍ نه استعفٰي ورکړه، خو ډپټي کمشنر منظوره نۀ کړه. پۀ دغه کال د دې علاقې د بندوبست منظوري راغلې وه. پۀ 1929ز کښې د امان کوټ، ګرو، سوري و پيتاو ملندرۍ بندوبست وشو خو دۀ به پۀ باقاعدګۍ سره د تنظيم پۀ غونډو کښې شرکت کولو او هم پۀ دې کال کښې چې کله د خدائي خدمتګار تنظيم بنياد کېښودے شو نو هم دا تنظيم ؤ چې پۀ سرکاري ایوان کښې ئې زلزله راوسته او هم دغه شان د سرکاري ملکۍ استعفٰي ئې منظوره شوه او د امان کوټ د ملکۍ ډل باش ئي (زېور شاه) بابا له ورکړو چې ددۀ نزدې رشته دار ؤ او پيرداد خان چې الله پاک ورله ډېره ښکلې جوسه ورکړې وه، د خدائي خدمتګارو کمانډر شو او د امتحان ورځې شپې ئې شروع شوې. بيا به چې کله د خدائي خدمتګارو جرګه، جلوسونه، جلسې وې نو دے به مخکښې حاضر ؤ ځکه چې کمانډر ؤ.

د قیصه خوانۍ د واقعې پۀ حواله به ئې خبره کوله چې مونږ ته مشرانو اعلان وکړو د سرکاري سبيلونو شربت مۀ څښکئ، خو چې کله خلق تږي شول نو ورمات شول او هغه شربت ئې وڅښکلو مونږه پۀ دې ځان سخته تېره کړه او هغه شربت مو ونۀ څښکلو نو مونږه بيماران نۀ شو او زيات خلق د خېټې بيماران شول او وئېل به ئې چې زمونږ ډېر ملګري پۀ ګولیو ولګېدل، شهيدان شول او ډېر زخميان شول او ډېر د خېټې بيماران شول. د دې څۀ وخت پس دے ګرفتار شو. دوه نيله ټوپک برمنګهم انګرېزے ترې نيلام شو، درې کاله قېد شو. د ګرفتارۍ پۀ وخت کښې ئې ږيره توره وه خو چې کله د جېل نه راغے نو ټوله سپينه شوې وه. چې کله وړې لور وليدو نو چغه ئې کړې چې دا زما پلار نۀ دے او تبې ونيوله. پوره درې مياشتې ناجوړه وه خو بيا الله پاک جوړه کړه چې اوس پۀ 2013ز کښې وفات شوه. الله دې وبخښي.

د وخت تېرېدو سره به ئې د پارټۍ پۀ ټولو هلو ځلو کښې شرکت کولو خو چې کله بابا حکم وکړو چې خدائي خدمتګار دې کچرۍ قبضه کړي او کۀ ملکي افسر وي نو ورته وايئ چې کرسۍ پرېږده، راځه زمونږ سره ملګرے شه او کۀ چرې انګرېز افسر وي نو ورته وايئ چې خپل ملک ته ځه، زمونږ ملک پرېږده ـــ نو پۀ دې سلسله کښې خدائي خدمتګارو ډېرو ځايونو کښې کار وکړو. مردان کښې څۀ کاروائي ونۀ شوه نو بابا پۀ خپله د مردان دوره وکړه او پۀ مختلفو ځايونو کښې ئې جلسې جرګې وکړې او داسې رستم ته هم راغے او دا خٰبره ئې وکړه چې تاسو وېرېدئ کۀ ولې خدائي خدمتګار خو وېرېږي نۀ؟ بيا څۀ وجه ده چې د مردان کچرۍ مو وانۀ خسته؟ نو هم د رستم پۀ غونډه کښې پيرداد خان قسم وخوړو چې زۀ به د مردان پۀ ډپټي کمشنر خېژم، او پۀ سبا له چې کله خدائي خدمتګارو د مردان پۀ کچرۍ حمله وکړه نو قادر خان خدائي خدمتګار د سرکار وې چې پۀ 2009ز کښې وفات شوے دے، ددې خبرې ګواهي کوله چې ما پۀ خپله وليدل چې انګرېز ډپټي کمشنر ئې د مردان خپل دفتر نه راويستو، د مرۍ نه ئې نيولے ؤ او بيا ئې پرېښود خو بيا چې څۀ وشو نو هغه د بيانولو نۀ دي. ګولۍ وچلولې شوې، وهل ټکول وشول، ډېر کسان شهيدان شول، ژوبل شول. د خدائي خدمتګار محمد خان کاکا وېنا ده چې د دۀ ورارۀ ؤ او پۀ 1997ز کښې وفات شوے دے،هغۀ به وې چې زۀ پۀ هوش کښې راغلم او ځان ته مې وکتل نو جامې راته نۀ وې خو چې مخکښې مې وکتل نو ترۀ مې پۀ وينو کښې لت پت پروت ؤ او د جامو ورپسې تار قدرے هم نۀ ؤ، نو ومې ژړل ځکه چې ما چرې هم دا ترۀ بد ځاے کښې تشو متيازو کولو هم نۀ ؤ ليدلے، ډېر حياناک ؤ. بل خوا چې مې وکتل نو سيد محمد هم سره د نورو خدائي خدمتګارو بربنډ پروت ؤ او د مخ نه ئې يو طرف ته ږيره بالکل ويستې شوې وه. يو قيامت ؤ. بيا څۀ کسان راغلل، پۀ مونږه ئې څادرې واچولې او مرهم پټۍ ئې راله وکړې خو د يو بل نه خبر نۀ شو . زۀ پۀ خپله پۀ سپغز باندې پۀ سنګين لګېدلے وم خو دننه بچ وم نو زر ښۀ شوم . پۀ سبا له کلي ته راغلم. سېد محمد هم پۀ درېمه ورځ کلي ته راغے چې چا ورته کتے نۀ شو. ټول زخمي وو. يو طرف ته ئې ږيره هم نۀ وه خو د کاکاجي د پير داد خان څۀ پته نۀ لګېده . زمونږه خيال دا ؤ چې هغه شهيد شوے دے. چې مونږه او هغه رانغے نو کور کښې د ماتم غوندې صورت حال ؤ. د پير داد خان بي بي چې لۀ خېره اوس هم ژوندۍ ده، وائي چې پۀ مونږه قيامت ؤ. زۀ هغه کېفيت بيانولے نۀ شم چې پۀ مونږه څۀ تېر شوي دي خو يوه هفته پس پته ولګېده چې د فوجيانو پۀ هسپتال کښې دے او ژوندے دے نو پۀ مونږه اختر شو او مبارکۍ وشوې. د هغۀ بي بي (زما مور) وائي چي کله راغے نو پته ولګېده چې د مرۍ کړۍ ئې پۀ سنګين لګېدلې وه خو د مرۍ رګونه ئې الله پاک بچ کړي وو نو الله پاک جوړ کړو . د دې نه پس يو ځل بيا جېل ته لاړو، شپاړس مياشتې ئې تېرې کړې او کله چې پاکستان جوړ شو نو يو کال پس مشرانو اطلاع وکړه چې پۀ چارسده کښې به جرګه کوو. نو پيرداد خان او د هغۀ ورارۀ محمدخان کاکا، سېد محمد کاکا او خان محمد کاکا چارسدې ته لاړل خو محمدخان کاکا به وې چې مونږه ورسېدو نو ګولۍ چلېدلې وې، يو قيامت ؤ. زنانو بوډاګانو واړو خپل مړي رشته داران کتل او اوچتول به ئې او اکثر چې دا قيصه به ئې چرته کوله نو اوس به ئې هم ژړل او دا خبره به ئې هم کوله چې کۀ چرې جناح خداے وبخښو نو زما يقين دے چې بيا به خداے پاک نمرود او فرعون هم بخښي.

دغه شان وروستو به ئې هم د پارټۍ پۀ غونډو کښې شرکت کولو. د خپلو ملګرو سره ئې ډېره مينه وه او دغه شان دا ځلنده ستورے د فرورۍ پۀ 28 م نېټه کال1963 ز کښې د وړوکي اختر پۀ درېمه ورځ د دې دنيا نه رخصت شو . الله پاک دې وبخښي او قبر دې ورته ګلزار کړي .

یادګیرنه:

دا مضمون خان داد خان، د خدائي خدمتګار پیرداد خان زوي د خپلو یاداشتونو نه لیکلے دے. د فخرِ افغان پۀ لار تر دې دمه د خپل پلار د مینې حق ادا کوي. پۀ خپله هم د خپلې ضلعې پۀ کچ مختلفې تنظیمي ذمه وارۍ ورته سپارلې شوې دي او د هغۀ زوے نور داد خان هم د نېشنل یوتهـ ارګنائزېشن د عهدېدار پۀ صورت کښې تنظیمي سیاست ته داخل شوے دے.

تل دې وي باچاخاني

تل دې وي پښتونولي

تل دې وي عوامي نېشنل پارټي

[د استاد اباسین ایسپزي د تحقیقي مقالې دې برخې نه د لیکنې

د اوږدوالي تر مخه حوالې او حاشیې لرې کړې شوې.]

د هر قام يو ثقافت وي. دغه رنګ د پښتون قام هم يو ثقافت دے، قدرونه دي روايات دي چې د پښتونولۍ پۀ نامه بللے شي او د دې رواياتو لوے خاصيت دا دے چې پۀ زرګونو کاله تېرېدو باوجود دې خپل وجود او روح برقرار ساتلے دے او تر ننه چرته پۀ پوره او چرته پۀ نيمګړي شکل کښې زمونږ سره دغه قدرونه موجود دي. بله دا خبره هم زۀ ښۀ داډه کول غواړم چې نوې دنيا زمونږ د دغه قدرونو نه د ژوند ژواک ډېر چلونه هنرونه زده کړي او خپل کړ ي دي. د پښتونولۍ د ژوند ژواک يوه ننداره ګورو. پۀ بنيادي توګه پښتونولي پۀ درېو برخو يا مرحلو يا توکو کښې وېشو.

“(ا) خوئ خصلت (پښتانۀ خويونه)

(ب) دود دستور (پښتانۀ دودونه)

(ج) لارې چارې (پښتون قانون)”

د دې پۀ اصل روح پوهېدلو نه پس مونږ د حمزه صېب د شعر دننه دغه توکي يو پۀ يو هم سنجولے شو او پۀ مجموعي توګه هم. پۀ داسې ثقافتي او تهذيبي ماحول کښې د ژوند شپې ورځې سبا کوونکے حمزه پۀ يقيني توګه، ځانګړے فکر او د قوميت يو بشپړ رنګ روغن لري. پۀ راتلونکو پاڼو کښې د حمزه صېب پۀ شاعرۍ کښې د دغې رنګ او توکو استعمال، تاثير او کشيد ګورو:

ننګ او غېرت:

پۀ خپل ځان، مال، کور، مذهب، وطن او عن تر دې چې پۀ خپل ساتلي ځناور هم ننګ کول د غېرت خبره ګنلے شي. دا ټول پۀ ناموس کښې راځي او بې ننګه بې غېرته سړي ته ډېر سپک کتلے شي.

ننګ د خپل عزت د خپل ناموس ساتل، د خپل عزت بدل اخستل او خپله پښتنه شمله هسکه ساتل وي. ننګيالے/ننګيالۍ هغه سړي/ ښځې ته وئيلے شي چې پۀ خپل ناموس سر قربانوي.

عشقه دا تۀ يې چې رقيب مې سلامت ګرځي 

ګنې کېدے شي چې پښتون چرې بدل پرېښودو؟ 

بدل ورګرځول او بدل اخستل د ننګياليتوب يوه نخښه ده. ننګيالے پښتون د خپلې پښتو پۀ لمن هېڅ داغ نۀ پرېږدي.

حسنه تۀ خودبين يې زۀ پښتون يمه 

ما نۀ ده ښودلې ګدا سترګو ته 

د پښتون ژوند تل د پښتو قائم دائم ساتلو د پاره وي اوچرې هم د پښتو پۀ ضد کار ته غاړه نۀ ږدي.

لوړ ژور لا پښتني همت ته څۀ دي 

د سيندونو غوندې لار پېدا کوه 

 

پښتون هم د ژوند يؤ فطري او کوټلے نظام لري څنګه چې د سيند دا فطرت دے چې د هغې تېزې اوبۀ مخ پۀ وړاندې ځي او پۀ هر حال يو نه يو اړخ ته لاره وباسي، دغسې د ننګيالي پښتون پۀ کتاب کښې سخته، تکليف ناکامي هډو شته نه. د پښتونولۍ تقاضه دا ده چې پۀ هر ډول خپل مرام ته ځان رسوه.

حمزه صېب دلته د بې پته او بې ننګه بنيادم انجام پۀ ګوته کوي. کله چې يو ځل د دۀ نه داسې حرکت وشي داسې قدم پورته شي چې هغه د پښتونولۍ د شان و شوکت مناسب نۀ وي نو بيا ورته داسې پېغور کوي:

اوس دې شمله راته ښکاره شي د غېرت رېبځه 

پښتونه ننګ چې درنه پاتې شو پګړۍ مۀ وهه 

ستم دې خېر خو پښتني جذبه مې مۀ لمسوه 

لار د وفا مې پۀ شوکمارو بې پتۍ مه وهه 

دلته يو ناممکن کار لوري ته اشاره کوي چې د پښتون نه کله بې ننګه بې پته کار وشي نو هغه له بيا خوب چرته ورځي خو چې کله د عشق د عالمګيرې او بې قابو جذبې سره مخ شي نو بې ننګي کوي خو ورته ډېره عجيبه او نا ممکنه غوندې ښکاري.

عشقه زۀ دې څۀ د رسوايۍ نه بې پرواه کړم 

ګوره عجيبه چې پښتانۀ پۀ تور کښې خوب وکړو 

پښتون چرې هم د احساسِ کمترۍ ښکار کيږي نه او چې کله هم داسې صورت حال ووينې، د بې ننګۍ اثرات وويني نو حمزه صېب طنز هم کوي، نصيحت هم کوي او پېغور هم:

ټيټې له حيا دي خو درنې درنې غړيږي 

داسې پښتنې د پښتنو سترګې پېدا کړه 

کم ګورې خپل ځان ته مغربيانو کړې بې خونده 

راشه حمزه بيا د خېبرو سترګې پېدا کړه 

پۀ خپل اصل نسل او قوميت نۀ يواځې نازيږي بلکې پښتانۀ ورته د ننګ پۀ خاصيت د دينا تر ټولو غوره قام ښکاري.

شک نشته هيڅ پۀ دې کښې مسلمان يمه زۀ 

د لواړګي باشنده يمه ښۀ ځوان يمه زۀ 

هرګز پۀ محوَ نۀ کړمه قامي امتياز 

ژوندون به مې پۀ دې وي چې افغان يمه زۀ 

او چې کله د وختونو له خوا پۀ پښتنه ټولنه د بدلون يو سېلاب راشي نو دغه وخت د حمزه بابا ننګيالۍ سترګې سپېځلي پښتانۀ زلمي او کوټلې پښتنې پېغلې لټوي چې ځان هم د پښتو پۀ کنډه پوره ونۀ ويني نو د پېغور غشي داسې راولي:

چې وي زمرۍ د هوسۍ سترګو، پۀ لټون يمه زۀ 

پوښتنې ډېرې ئې کووم خو پښتنې ورکې دي 

ننګ د زمانې چې پښتون يار ته کړمه وړاندې 

بل طرف ته مخ مې پۀ پېغور وګرځوي 

دلته چې کومه دعوىٰ کوي، دغه مدلل هم ده او د سوچه پښتون د پاره ډېره د کار هم ده. ننګيالے هم داسې وي.

پېغور:

څوک چې د پښتونولۍ د قانون خلاف کار وکړي نو بيا ئې ورته خلق وخت پۀ وخت يادوي. دغه پېغور دے. وائي چې دا د تورې د ګذار نه هم سخت دے.

پۀ پښتونولۍ ټينګ ودرېدل هم د ننګ و غېرت يوه ټوټه ده. کوم پښتون چې پتمن او مړنے نۀ وي نو هغۀ ته پۀ کور کلي کښې ډېر سپک کتلے شي. پېغورونه ورته کيږي او د مړني پښتون ډېر درناوے کيږي. پۀ چا چې د بې غېرتۍ تهمت يو ځل ولګي نو تر مرګه د هغې پۀ وينځلو وينځلو ستړے شي.

وئيلے شي چې د ملاکنډ پۀ غزا کښې د يو کلي کوټيګرام يو هلک شهيد شو او د دغې هلک بل ورور غزا له نۀ ؤ تلے پۀ کور کلي کښې اوړېدو را اوړېدو نو د چم محلت ښځو بۀ دۀ ته پېغورونه کول. يو ځل دے د پېغورونو د لاسه دومره تنګ شو چې د يو غرۀ سر ته وخوت او هلته ئې پۀ تېز اواز دا ټپه وکړه

د ملاکنډ د سر طوطي وے

پۀ اور ستي وے تهمتي نۀ وے مئينه

د غرۀ نه ئې راټوپ کړۀ او مړ شۀ. ځان ئې د بې ننګۍ د ژوند نه ازاد کړو.

نو حمزه صېب هم وائي چې پښتون به پۀ هر حال کښې مړنے وي چې مړنے نۀ وي نو د پښتو له بامه کوز پروت وي. پۀ دغه لړ کښې د پښتنو بې اتفاقۍ ته پاملرنه کوي. د طنز نه ډک نصيحت هم کوي:

حېف پۀ پښتنو مېړونو څۀ وشول 

اوس و رته زلمي مۀ وايه جونه شول 

يو کۀ پښتانۀ شي سره سخ ئې دے 

تېږو سينې ورکړې سره غرونه شول 

کله چې د پښتون قام د خپل ثقافت لوري ته د پاملرنې کمے يا نشت والے ګوري نو پۀ خپلو وطنوالو باندې ملامت وائي چې پۀ نوره ټوله نړۍ کښې شاعر د قام د سترګو تور وي خلق ئې پۀ سر ګرځوي او پۀ پښتنو کښې دغه خبره بيخي بدله ده. پۀ ژوند شاعر نۀ قدر وي او له مرګه پس ئې بيا نمانځي. چې د بې حسۍ يو مثال دے نو دا پېغور ئې هم د اورېدو او لوستو دے:

شاعر پۀ بل هېواد کښې وي د قام د سترګو کسي 

شاعر پۀ پښتونخوا کښې لېونے او لا ملنګ دے 

ښکاره ده چې راغونډ دي پتنګان پۀ بله شمع 

پښتون عجيبه څيز دے چې د مړې شمعې پتنګ دے 

 

حمزه قدر پۀ خپل کور کښې د چا نۀ وي 

د عربو خلق کوم دي چې حاجيان دي 

کله چې د خپل قام وګړي د خپلې ژبې او خپل تهذيب نه لرې پۀ نورو تهذيبونو کښې لاهو ويني نو پۀ داسې حال کښې ئې دا شعر پېغور شي:

تهذيب ئې د پښتو د مغربي لولۍ جار کړو 

خوئ بوئي او هم لباس ئې مغربي رامعلوميږي 

حېران شم چې خبرې پۀ پښتو کوي نو وايم 

ډک شوے ټيکلے دےچې پۀ ډډ کښې ئې غږيږي 

خپلې ژبې خپل تهذيب وته چې شاکا 

ملګرتيا له هغه قامه ژوندون نۀ کا 

د خپل نوي کهول د بې غورۍ، ناپوهۍ او بې فکرۍ حالونه چې ګوري نو ورته وائي چې دا تۀ څنګه د حالاتو پۀ چپو کښې د حالاتو پۀ رحم و کرم روان يې، پښتانۀ خو داسې نۀ دي. وختونه پکار ده چې ستا پۀ رحم و کرم وے. د وختونو واګې ستا پۀ لاسو کښې وے. دا نه چې ستا واګې د وختونو پۀ لاسو کښې دي او چې کوم لور ته دې بيائي نو تۀ ورپسې لکه د څاروي روان يې. کۀ چرې تۀ لږ پښتون شې نو وختونه بۀ ستا پۀ قبضه کښې راشي تۀ به د وختونو پۀ پنجه کښې نۀ ئې ګېر. دا پېغور ژن انداز ئې هم د کتو دے:

زلميه پۀ وختونو کښې بهېږې وايه ولې 

وختونه خو هم تۀ پېدا کولے شې راستون شه 

دا ګرانه دومره ګرانه نۀ ده ګرانه چې ښکاريږي 

اسانه ده اسانه خو تۀ لږ غوندې پښتون شه 

وائي چې پښتانۀ بل څۀ نه شي وژلے پېغور ئې وژني. هم دغه طنز، پېغور او ملامتيا چې د بابا پۀ شعرونو کښې ځائے پۀ ځائے پۀ نظر راځي نو زۀ دا ګڼم چې د شلمې پېړۍ پۀ تعليم يافته نسل کښې پښتو پښتونولي حمزه بابا ژوندۍ ساتلې ده. لکه څۀ رنګه چې زمونږ پۀ ټولنه کښې انسانيت او سړيتوب د رحمان بابا پۀ برکت وده موندلې ده. دحمزه صېب د شعر دا نمونه هم وګورئ:

ما ته اشنا د بې پتۍ ولې پېغور کوې 

لا خو تعلق د زړۀ مې شته دے د پښتو سره 

لاس دې زما لاس کښې دے خو فکر دې بل خوا ته دے 

داسې ګړه بړه څوک کوي د پښتنو سره 

کله چې حمزه صېب د نړۍ د نورو قامونو ارتقائي سفر ته پام وکړي نو بيا د خپل قام پۀ ګرېوان کښې سر وردننه کړي او ډېر پۀ منطقي انداز ترېنه پوښتنه کوي چې د دنيا هر قام ځان ځان له چوکۍ او مقام غوره کړے دے. ځان ئې ورته رسولے دے او ستاسو څۀ اراده ده؟

همه قامونه لوے او واړۀ جوړ شول 

څوک د وخت ژبې څوک ئې لېمۀ جوړ شول 

ستا له غېرته يوه پوښتنه کووم 

پښتونه وايه چې له تا څۀ جوړ شول 

پۀ خپله ټوله شاعرۍ کښې بابا ځائے پۀ ځائے زلمو ته پېغلو ته او عامو پښتنو وګړو ته پېغور او ملامته کوي او دغه پوښتنه کوي چې د فرد پۀ حېث د قام پۀ حېث او د نړيوال پۀ حېث چې پۀ تا کومې ذمه وارۍ راځي، آيا هغه تا ترسره کړې دي او کۀ پۀ شتۀ صلاحيتونو کښې بې عقله بې پوهې ګرځې. پۀ خپله بدحالۍ دې چرې نظر اچولے دے چې دا ولې ده؟ او د دې بوختې نه د وتو دې څۀ لار ګودر جوړ کړي او لارې ټاکلي دي کۀ نه؟

دا څنګه بې وفا شوې پښتنې پس له وعدې 

پېغور هم ټيتې نۀ کړلې انګرېزې سترګې ستا 

مېلمستيا:

د پښتنو يوه ستره خوبي مېلمه پالنه هم ده. مېلمه کۀ اشنا وي او کۀ نا اشنا چې پۀ کور ورشي. د ښۀ نه ښۀ خوراک څښاک ورکولے شي. د ارام او راحت خيال ئې ساتلے شي:

هغه چې شملو ئې د فلک سره سيالي کړه 

خدائيګو هغه ښکلي پښتانۀ راته ياديږي 

تاچې نن مېلمه ته بوټ تندے پښتنې ونيؤ 

څو چې زۀ ژوندے يم نور بۀ څۀ راته ياديږي 

مېلمستيا د پښتون ثقافت يو داسې غوره خاصيت دے چې پۀ نورو قامونو کښې پۀ دومره بشپړ ډول نۀ دے موجود. پښتون کۀ پخپله نهرې تېروي خو مېلمه له قرض پورکوي او د هغۀ د خوراک څښاک او سنبالښت ضرورتونه پوره کوي. د دغه مېلمستيا د خاصيت نه حمزه صېب پۀ خپل شعر کښې دومره ښکلے کار اخستے دے چې کله ترېنه د تغزل څړيکه را اوچته شي. کله ترېنه د پښتونولۍ د يو عظيم قدر پاخۀ او کوټلي بنيادونه څرګند شي. کله تاريخي او ثقافتي واقعات او شخصيتونه مخې ته راشي:

لا د زړۀ حجره کښې مې پښتو کوربنه ښکاري 

وي کۀ تنګدستي هم مېلمنو ته خوشحالېږم 

دلته د پښتون ثقافت يو ډېر نازک اړخ ته زمونږ پام راګرځوي. کله چې د پښتون حجرې ته د دۀ دشمن هم ورشي نو دے نۀ يواځې د هغۀ پۀ مېلمستيا مجبور وي بلکې د هغه بېرته خپل کور ته پۀ حفاظت رسولو ذمه وار هم وي. د پښتنو دغه رواج دغه دستور دومره عجيبه دےچې د خپل سر قاتل ته به هم هرکلے وائي او د خپل درنه به ئې بېنوا نۀ رخصتوي:

ستا د ترخو به دا علاج وي چې پۀ کور درشم 

ننګ د پښتو به دې مېلمه ته کړي خوږې سترګې 

پۀ خلاصېدو شوه د زړۀ وينه حمزه 

لا ډېر غمونه مېلمانۀ پاتې دي 

د پښتون فطرت دا دے چې مېلمه ته خوشحاليږي او دغه اندازه ئې د حجرو نه پۀ ښۀ ډول لګي. حجره يو داسې ځائے دے چې هر وخت پکښې مېلمانۀ موجود وي. حمزه بابا دغه دستور نه د تغزل داسې رنګونه او د پوهې داسې لارې چارې، وَلې راويستلې دي چې لوستونکے ګوته پۀ خلۀ پاتې شي:

حمزه يو ښکلے کۀ لاړو بل به راشي 

دا حجره کله خالي د مېلمنو شوه 

زړۀ دےکه حجره د پښتنو زما 

څومره چې ډېريږي مېلمانۀ ګوري 

بيا دې حقيقت ته هم اشاره کوي چې ځينې شومان خلق د مېلمنو نه پټيږي هم او ورته تندے هم تريو نيسي. نو دلته حمزه صېب خپل محبوب ته خپل يار دوست ته وائي چې يا خو د خپل حُسن حجره بنده کړه چې مېلمانۀ نۀ راځي او چې کله ستا د حُسن پۀ کشش راغلي خلق ستا د حُسن ننداره کوي نو هغوي ته تندے تريو مۀ نيسه لکه د شوم او کنجوس بنيادم چې مېلمنو ته پۀ زړۀ خړه راځي.يعنې مېلمانۀ پرې ښۀ نۀ لګي. پښتون خو هر وخت پۀ هر حال کښې مېلمنو ته روڼ تندے لري:

پښتون اشنا دې حجره بنده کړي د خپلې ښکلا 

غوټه جبين شي لکه شوم چې مېلمانۀ وويني 

دلته ئې سترګو ته هندکۍ او باڼۀ ته پښتانۀ وئيلي دي. د مېلمه اوکوربه تر مېنځه پۀ پښتنه ټولنه کښې يوه عجيبه رشته وي. پښتانۀ وائي پۀ پښتنو کښې مېلمه مشر وي. مطلب دا چې د هغۀ احترام هم لازم دے او د هغۀ د رضا کول هم ضروري ګنلے شي.

سترګې هندکۍ دې کله شي ټيټې 

باڼۀ دې نېغ وي چې پښتانۀ دي 

پۀ مېلمه باندې کوربه بيا بيا تاکيد کوي چې دا ستا خپل کور دے. بيخي به طبعيت نۀ درنوې، تکلف به نۀ کوې نو دلته ئې د تغزل دغه خاصيت د اورېدو او لوستو دے:

ستا يادونه چې تر اوسه لا پۀ خوئ د مېلمنو دي 

تکلف خو غيريت وي د پښتون د زړۀ حجره کښې 

پۀ مېلمه حجره ښائسته ښکاري خو کله کله کوربه ته څۀ پېښه وي او بې وخته پرې مېلمه راشي خو بيا هم د پښتون مزاج او هوډ غوښتنه دا ده چې مېلمه پۀ ځان پوهه هم نۀ شي چې بې ځايه يا بې وخته راغلے دے او د هر بللي نا بللي، خوښ نا خوښ مېلمه احترام لازم دے:

زړۀ مې احترام کا د هر ښکلي چې خفه نۀ شي 

څۀ به کړي پښتون چې ئې حجرې وته مېلمه راشي 

وائي چې مېلمه پۀ نۀ خورم ښۀ ښکاري او کوربه پۀ ست:

ما وې پښتون کوربه پۀ نۀ زړۀ هم څۀ ست خو وکا 

پخپله هيڅ وئيلے نۀ شي مېلمانۀ پۀ ژبه 

اشنا زۀ خو مېلمه وومه له شرمه به ما څۀ وې 

اخر مسلماني ده دومره ست خو کوربانۀ کا 

پخوا پۀ زمانه کښې زمونږ پۀ سيمه کښې دا دستور ؤ چې مېلمه به راغلو نو درې ورځې به د هغۀ ښۀ پۀ مينه محبت مېلمستيا کېدله او چا به ترېنه هېڅ پوښتنه نۀ کوله چې مېلمه څۀ له راغلے يې. پۀ درېمه ورځ به د کور مشر پۀ ډېره طريقه او احترام د مېلمه مقصد او مدعا معلومول او تر بېرته ستنېدو پورې به ئې هر څو ورځو پورې د مېلمنو درانۀ وړل:

پښتنې خېر کۀ مې نظر څۀ ووې 

خلق زغمي د مېلمنو خبرې 

پۀ پښتنه ټولنه کښې د مېلمستيا دغه قدر د پښتون اخلاق اوکردار يو غوريز اړخ دے. کۀ د کوربه توب څۀ اداب او اصول شته نو د پښتنو پۀ ژوند کښې د مېلمه هم څۀ انداز او رنګ شته. هغه به هم د دغه رنګ پابندي کوي:

کور د زړۀ دې وران کړو پښتنې زما 

دلته خو رنګ رنګه مېلمانۀ راتلۀ 

پۀ مينه کښې د پښتونولۍ د حجرې او د مېلمستوب د قدر نه څومره ښکلې ګټه پورته کوي:

نور ښکلي مې هم کۀ زړۀ ته راشي اشنا څۀ وشول 

پوئے خو يې حجره د پښتنو خو مېلمانۀ غواړي 

بې له غمه اوس پکښې بل چا لره ځائے نشته 

نور د زړۀ حجرې ته مېلمانۀ بللے نۀ شم 

د نن سبا پۀ پښتنو هم طنز کوي چا چې د حجرو پۀ ځائے ډرائينګ رومونه جوړ کړل او يا ئې حجرې شاړې کړې. پۀ ډرائنګ رومونو کښې ناست د حجرو د عظمت سندرې وائي. د پښتون لباس نه عاري وي. د پښتونولۍ نه ډېر لرې وي خو د عظمت قيصې ئې کوي، پۀ ځان کښې ئې نۀ پېدا کوي. د خپل کردار برخه ئې نۀ ګرځوي. حمزه صېب دغه قيصه پۀ سادګۍ او پرکارۍ بيانوي:

دا نن سبا چې مېلمانۀ نشته 

هوښياران وائي چې پښتانۀ نشته 

مېلمه چې راشي درته کور به وائي 

مخه دې نيسه کوربانۀ نشته 

بل مثبت اړخ ئې هم د کتلو دے:

ګرانه زړۀ زماحجره د پښتنو ده 

چې هيڅ وخت نۀ وي خالي د مېلمنو نه 

جرګه:

د انصاف او عدل قائمولو د پاره يوه داسې اداره چې هوښياران پکښې پۀ جار او دليل د حق او انصاف فېصلې کوي. جرګه درې مرحلې لري. (مرکه): چې پۀ وړه پېمانه د يوې مـسئلې اړخونه ګوري. اول ئې حل کوي کۀ حل نۀ شي نو جرګې ته ئې رسوي. دوېمه مرحله جرګه ده. چې پۀ اعلٰى جمهوري ډول پۀ رضا صلاح او دليل ثبوت د کشالې د حل لارې چارې لټوي او درېمه مرحله لويه جرګه ده چې دنيا ئې د پارلمينټ پۀ نامه بولي. زما دا خيال دے چې دنيا د جمهوريت تصور د پښتنو د جرګې نه اخستے دے. مرکه ئې پۀ تاڼه تحصيل بدله کړې ده جرګې له ئې د عدالت نامه ورکړې ده. او لويه جرګه د قامي اسمبلۍ پۀ شکل کښې بدله شوې ده.

د پښتنو د جمهوري ژوند يو غټ علامت جرګه ده. جرګه چې ډېرې غټې خبرې، معاملې او کشالې پکښې پۀ څو ګهنټو کښې ډېرې پۀ انصاف فېصله کيږي. جرګه يو داسې قدر دے چرته چې هر چا ته د خپلې معاملې پۀ حقله د وضاحت او پۀ شوې فېصله د احتجاج پوره حق وي. تر څو چې جرګې مارانو ټول ناست خلق د پښتونولۍ د قانون پۀ رڼا کښې مطمئن کړي نۀ وي تر هغې جرګه پاڅي نه. پۀ جرګه کښې خلق ټول يوبل ته مخامخ ناست وي. ټول خلق د يو بل د مخ تاثرات پۀ اسانۍ ليدلے شي ځکه ډېر کم امکان وي چې څوک دروغ ووائي او کۀ ووائي نو هوښياران ئې سمدستي نيوکه وکړي. پۀ جرګه کښې ناست خلق پۀ ډېره هوښيارتيا د پښتون قانون پۀ رڼا کښې هره فېصله کوي. د پښتونولۍ د قانون نه نۀ جرګه مار غاړه غړولے شي او نۀ د مقدمې فريقېن. قانون قانون دے هر چا ته پۀ يوه سترګه ګوري. د دغه عظيم جمهوري قدر هر اړخيزه ننداره د حمزه صېب پۀ شاعرۍ کښې ګام پۀ ګام پۀ نظر راځي:

د جرګې توکي، د جرګې ضرورت اهميت او تقدس، د جرګې پۀ پښتنه ټولنه کښې ارزښت او احترام د حمزه قلم پۀ بېلا بېله طريقه سنجولي دي. بيا د جرګې نه ئې چې کله د تشبيهـ کله د علامت او کله د اشارې او کنايې کار اخستے دے نو يو خوائې تغزل زېږولے دے او بل خوا ئې د تفکّر او تخيل نوې نوې او تازه تازه لارې پرانستې دي. د جرګې غړي عموماً سپين ږيري، سپين روبي او تجربه کار مشران وي، نو پۀ دې لړ کښې فرمائي:

جمع کووم به پخواني يادونه 

ورله جرګه زاړۀ زاړۀ راولم 

تا ته خو سپين روبي د حمزه له خوا 

درغلۀ جرګه خو را ستا نۀ دې کړۀ 

راوړے له فطرته دې مزاج دے د جمهور 

پښتو کوه جرګې د پښتنو مۀ هېروه 

پښتانۀ هره خبره هم جرګې ته نۀ وړي. دوي دا کوشش کوي چې خبره پۀ خپلو کښې پۀ رضا صلاح هواره کړي او جرګې ته ونۀ رسي.

ګوره پخپله به پخلا شُو سره 

نۀ دي دا نۀ دي د جرګو خبرې 

د کومې جرګې چې اثر نۀ وي او د کومې جرګې چې مشر نۀ وي نو هغه ښۀ نۀ لګي. پۀ دې حقله د حمزه صېب تجزيه ډېره حق بجانب ده. د يار تصور ته قائد او خپلو اوښکو ته پۀ بې تصوره بهېدلو بې تاثيره وائي:

نشته تصور دې زما اوښکې تشې لاړې 

څۀ هغه جرګه چې نۀ ئې سرۀ نه ئې قائد وي 

بل علاج مې څۀ ؤ پښتنې چې نۀ راتلې 

راغلې هغه اوښکې پښتنې چې نۀ راتلې 

د دوه مخي اشنا پۀ حقله ئې د اظهار دا رنګ وګورئ. درغل او ټګژن اشنا چې پۀ ظاهره مسلمان او پۀ زړۀ کښې منافق غوندې دے:

حمزه اشنا مې نۀ پښتو کړي نۀ پښتو پرېږدي 

بېرته زما نه مرور شي چې جرګې تېرې شي 

يارانو پۀ پښتون اشنا مې نۀ ؤ دا ګمان 

جرګې له نيمې لارې راستنې شوې ځئ چې ځو 

د حمزه صېب دا خيال دے چې پۀ ښکلو کښې پښتو نۀ وي. دوي د پښتونولۍ پۀ قدر احترام او درناوي نۀ پوهېږي. د خپل حُسن پۀ غرور کښې د هر څۀ نه بې پروا وي:

حمزه د پښتني احساس ايله لۀ ښکلومۀ کړه 

اشنا دې چې پۀ سوال او پۀ زارۍ نۀ پۀ جرګه شو 

جرګه د لويو وړو پښتنو ترجماني کوي نو حمزه صېب وائي دغه پښتانۀ به جرګه کووم نو بيا به ئې يو مرکز ته راټولووم. پښتانۀ اتحاد او اتفاق او ورورولۍ ته د راجوړلو د پاره د جرګې نه کار اخستل غواړي:

څو چې راغونډ پۀ يو مرکز ئې نۀ کړم 

هرې تپې ته د جرګو سره ځم 

جرګه ستنول يا جرګه رټل د پښتنو پۀ کتاب کښې نشته. عموماً جرګه قبلولے شي او درناوے ورته ورکولے شي. دغه قدر ته حمزه صېب د خپلې مينې پۀ تناظر کښې څومره پۀ ژور نظر کتلي دي. د محبوب له خوا د لږې ډېرې اشارې پۀ جواب کښې دغه شعر څومره خوند پېدا کړے دے:

جرګه خو پښتانۀ رټلې نۀ ده پۀ هيڅ رنګه 

دا ځکه ستا له ګواښه مې پۀ اوښکو کښې طوفان دے 

پرې وونې (پېرونه) او تلې. دوه قسمه د ستورو ټولګي دي. پخوا به خلقو د شپې پۀ مزل کښې د ستورو پۀ رڼا او د ستورو پۀ ختو پرېوتوخپلې لارې معلومولې. او بيا پۀ تېره تېره عاشقانو له به خوب چرته ورتلو نو ټوله شپه به ئې اسمان ته کتل. هغه يوه پخوانۍ سندره وه:

تلې راوختلې پيرونه پرېوتلې 

پۀ ما مئينه ياره تښته ګنې کښېوتلې 

د دې نه اندازه کيږي چې پيرونه پرېوتل د شپې ختمېدلو نخښه ورکوي. او تلې راختل د سحر د راتللو غمازي کوي:

ستا پۀ بام چې راغلې ودرېدې مسکۍ شوې 

چې پرې وونو پۀ مېنځ لار کښې څۀ جرګه کړه 

د ستورو ټل او ټولګي ته د جرګې مشابهت د حمزه بابا کمال دے. بل خوا څوک چې پۀ هيڅ حال کښې د پښتو پۀ لاره د انصاف پۀ لاره د صلحې پۀ لاره قدم نۀ ږدي نو د هغۀ د برندوالي يو علاج دے او هغه برندوالے حمزه صېب مينې ته وړي وائي:

ستا د برندو سترګو يو علاج او هغه دا دے 

پنډه به پۀ تا د پښتنو اوښکو جرګه کړم 

لنډه دا چې د پښتون ژوند د نورو مهمو اړخونو پۀ رنګ جرګه هم د حمزه صېب د شاعرۍ د يو علامت، د يوې تشبيهـ او يوې استعارې پۀ توګه استعمال شوې ده. چې رنګ پۀ رنګ معنې ترېنه راويستلے شوې دي او د غېرو پښتنو دلچسپي ئې هم راپارولې ده چې جرګه څۀ شےدے او غرض غايت ئې څۀ دے:

لوظ:

ښۀ ده نوم دې نۀ اخلم اقرار شو تر قيامته 

دا رنګه لوظونه د شډلو پښتنو دي 

وعده سرته رسؤل او پۀ خپل قول ټينګ ودرېدل، بې وعدې او بې ژبې بنيادم ته پښتانۀ سپک ګوري. لوظ پوره کول، وعده سرته رسول پۀ پښتنو کښې ډېر بې شانه اهميت لري. کله چې پښتون يو ځل ژبه وکړي نو بيا پۀ هېڅ حال د هغې نه نۀ اوړي. عن تر دې چې کۀ سر ئې هم ځي خو د خپلې وعدې پوره کول لازم ګڼي. دغه سپېځلے قدر حمزه صېب پۀ رنګ رنګ انداز کښې استعمال کړے دے. د پښتنې کردار د سانچې دننه ئې د لوظ اهميت هم ښودلے دے او د وعدې پوره کولو کار ته ئې پۀ ډېره درنه سترګه هم کتلي دي:

ما وې د پښتنې پۀ بې لوظۍ مې يقين نۀ ؤ 

وې هو، کړې وه ما ، خو پۀ خطا يوه وعده 

دا څنګه بې وفا شوې پښتنې پس له وعدې 

پېغور هم ټيتې نۀ کړلې انګرېزې سترګې ستا 

وعده پوره کول د پښتونولۍ يو ډېر کوټلے دستور دے. زمونږ پۀ ټولنه کښې بې لوظه خلقو ته سپک کتلے شي. څوک چې وعده سر ته و نۀ رسوي نو هغه کچه کچه کيږي، شرميږي خو دلته د حمزه صېب د پښتونولۍ او د مينې دا انداز د کتو دے چې پۀ ډېره سادګۍ کښې ډېر تغزل زېږوي:

دې ته به څۀ وايو بې لوظه تۀ يې 

د شرمه زۀ درته کتے نۀ شمه 

ما ته پۀ مړو سترګو نظر مۀ کوه 

چرته نا څاپه را ژوندے نۀ شمه 

ژبه کول، وعده کول، لوظ کول يوه معنىٰ لري:

ژبه چې نۀ ساتي پښتون بده ده 

چې ساتي ژبه څومره ښۀ ښکاري 

ننواتې :

د امن او صلح يوه داسې ډله چې د چا پۀ کور هم ورشي او خواست وکړي نو خلق مړي هم وبخښي. عموماً ظالم پۀ خپلو کړو پښېمانه شي او د مظلوم کور ته معافۍ غوښتلو له ورشي. دغه ننواتې بللے شي. نړۍ زمونږ نه دغه شے زده کړے دے او د اپالوجي(Apology) نوم ئې ورکړے دے.

برند باڼۀ دې جوړې ټيټ کړل زما اوښکو 

احترام د ننواتې پښتانۀ کا 

ننواتې د پښتونولۍ يو ډېر سپېځلے او کوټلے توکے دے. د څۀ پۀ برکت چې ډېرې غټې دشمنۍ او بدۍ ختمې شوې او پۀ دوستۍ او خپلوۍ بدلې شوي دي. د دې ننواتې کولو خپله يوه طريقه وي. عموماً ظالم پۀ خپلو کړو پښېمانه شي يا ئې خلق مجبور کړي چې ناروا دې کړې ده يا دې ډېر غټ ظلم کړے دے نو هغه مظلوم نه د معافۍ غوښتلو د پاره تيار شي. طريقه دا وي چې د ټولو وړاندې زنانه مشرانې قرآن پۀ سر د مظلوم پۀ کور ور ننوځي او د معافۍ درخواست وکړي. پۀ ځينو علاقو کښې ظالم پۀ خُلۀ کښې واښۀ او پۀ غاړه پړے حجرې ته ورشي. د دې مطلب دا شو چې زما پوره پوره اختيار ستا دے او ځينې سيمو کښې هم دغسې شرمنده ورشي او د کوربه د پاره دا لازمي وي چې دغه ننواتې ومني. پۀ تاريخ کښې به ډېر کم داسې شوې وي چې چا به ننواتې نۀ وي منلې. کۀ يو ځل ئې ونۀ مني پۀ دوېم ځل ئې ارو مرو مني:

پښتون اشنا چې ننواتې غواړي 

سترګو ته اوښکې پښتنې راشي 

اوښکو ته جرګې وئيل ننواتې وئيل د حمزه صېب نه مخکښې چا نۀ دي کړي نو ځکه دا مونږ ډاډه وئيلے شو چې د حمزه بابا د قوميت رنګ ډېر خور وور او دپښتونولۍ د بېلا بېلو توکو نه تاويږي راتاويږي. د پښتنې ژوند امروزه توکي ئې د خپل شعر علامتونه او تشبيهات ګرځولې دي او حسن ئې ورله بې کچه زيات کړے او شعر ئې د خپل چاپېريال ترجمان کړے دے.

اوس خو دا غشي د بڼو دې راته مۀ ګرتوه 

پۀ ننواتې زمااوښکې پښتنې راځي 

د ننوانې غوندې د عظيم قدر د اوښکو سره مشابهت پېدا کول او بيا پۀ دغه قدر اوښکو ته درانۀ کتل د ننواتې درنول دي.

لکه وړاندې ما عرض کړے ؤ چې ننواتې پۀ هر ډول خلق قبلوي خو کۀ چرې داسې وخت هم راشي چې ننواتې قبوله نۀ شي نو بيا د هغې نه پس جرګې او مرکې هيڅ معنىٰ نۀ لري چې د ننواتې سپکاوے وشو تر هغې به جرګې مرکې کيږي تر څو چې د ننواتې قبلولو ته کوربه نۀ وي جوړ شوے يا چې د ننواتې غوندې درانۀ بار ته ظالم غاړه کېښوه، د مظلوم پۀ درشل ورغلو او مظلوم د دۀ منت زاري قبول نۀ کړل نو مطلب دا شو چې د دې نه پس پاتې ټول کوششونه بې معنىٰ اوبې مطلبه دي. يعنې اوس جرګې مرکې څۀ حېثيت نۀ لري.

دلته تاسو اندازه واخلئ چې حمزه صېب د پښتونولۍ څومره ژور علم لري. او د خپل شعر پۀ وسيله د پښتونولۍ د بېلا بېلو دودونو څنګه ښکلې او واضحه تشريح کوي چې هر لوستونکے او اورېدونکے ترېنه پوهه او بصيرت اخلي.

اوښکې مې راغلې خو څۀ ستنې شوې 

جوړ څۀ هندکۍ شوې څۀ پښتنې شوې 

چې ننواتې قبوله نۀ شوه 

اوس څۀ جرګې شوې څۀ مرکې شوې 

پت :

د ټولو نه دروند او سپېځلے خوئ پت پالل او عزت ساتل ګڼلے شي. نۀ پۀ خپله سپکاوي ته غاړه ږدي او نۀ د بل سپکولو ته خوشحاليږي. سوال کول او چا ته لاس نيول هم بې پته کار ګڼي.

ګله بې پت لکه د پرخې نۀ يم 

چې به د نمر د پلو شو سره ځم 

پت هم د پښتونوالې يو داسې رنګ دے چې پتمنو خلقو ته ډېر پۀ درنه سترګه کتلے شي او بې پته خلقو ته پۀ ښۀ سترګه نۀ شي کتلے. د پت او بې پتۍ دغه انداز حمزه صېب د مينې د وارداتو او د ژوند د کشالو سره داسې تړلے دے چې لوستونکے پۀ بې شانه دا د ورکولو مجبوروي او دغه قدر چې د قوميت پوره ادراک ترې کېدے شي. د حمزه صېب د پتمن کردار څرګندونه هم کوي:

کله چې د پت پۀ ضد يو داسې بې پته بې عزته کردار يا کار ورته پۀ نظر راشي نو پۀ نا وئيلي رنګ کښې پۀ نا وئيلو ټکو کښې د پت پۀ معنىٰ لوستونکے ورسي:

مۀ ګرځوه سترګې له مېلمه نظر 

ګوره حجرې بېرته پښتانۀ ساتي 

زۀ ننيګالے يمه د تا پۀ بې پتۍ مې څۀ شي 

يمه پښتون له خپله هوډه اوړېدے نۀ شمه 

ما ته اشنا تۀ د بې پتۍ ولې پېغور کوې 

لا خو تعلق د زړۀ مې شته دے د پښتو سره 

لاس دې زما لاس کښې دے خو فکر دې بل خوا ته دے 

داسې ګړه بړه څوک کوي د پښتنو سره 

حمزه صېب پښتو او پښتون لازم او ملزوم ګڼي يعنې يو پښتون به پۀ معاملاتو کښې کره وي. د دۀ ټول عملونه، د دۀ کردار، د دۀ ورکړه راکړه، ناسته پاسته، راشه درشه ټول به د پښتونولۍ پۀ چوکاټ کښې دننه وي او کۀ چرې د دغه فرېم نه د دغه قانون د دائرې نه دے بهر ته د وتو کوشش کوي او يا پکښې د ځان د پاره څۀ نرمي څۀ فرار څۀ معذرت لټوي نو بيا د حمزه صېب قلم خپل پښتون احتجاج او افسوس داسې څرګندوي:

پۀ پښتانۀ کښې بې لوظي د بې پتۍ نخښه ده 

قاصده داسې ورته وايه کۀ دې بيا وليدو 

دلته ئې پښتون هوډ پۀ غورځنګ دے او چې کله د خپل ثقافت خلاف د محبوب له خوا هم قدم وچتول وويني نو ډېر پۀ انتها پسندۍ ځان ته ګويا شي او خپل ځانته خپلې پښتنې مينې ته څۀ داسې وائي.

څۀ شي کۀ يار کړې درته سترګې پيرنګۍ بدلې 

سپين دې خپل سر کړه پښتنې مينې د پت د پاره 

بدرګه :

د ځوانانو د يو ټولګي پۀ مرسته. مېلمه د خپل کلي/سيمې د حدونو نه پۀ حفاظت کښې تېرول.

ښکليه قافله دې د سينګار چرته لوټ نۀ شوه 

تل چې ورسره ده بدرګه د ائينې 

بدرګه هم د پښتون ثقافت يو پۀ زړۀ پورې توکے دے لکه څنګه چې وړاندې وئيلے شوي دي چې بدرګه هغه حفاظتي دستې ته وئيلے شي چې د خپلې سيمې د حدونو نه مېلمه پۀ حفاظت وباسي. د پښتونولۍ دا قانون دے چې ستا د کلي / علاقې پۀ حدونو کښې ستا راغلے مېلمه د هر قسمه حادثې نه بچ کول ستا ذمه واري ده. لکه پخوا به ځنګلي ځناور او لوټماران ډاکوان هم وو او د مېلمه يا کوربه د دشمنۍ پۀ وجه به هم دغه ويره ترهه وه چې هسې نه چرته څوک نقصان ورورسوي. دا ښکلے قدر هم حمزه صېب د خپل قوم خوښي فکر پۀ برکت ستائيلے هم دے. سنجولے او پلټلے هم دے چې د معنو نوي نوي اړخونه او رنګونه ئې زېږېدلي دي.

ګېر مې شو کاروان د وسوسو پۀ غلچکو کښې 

پوئے دې تصور کړه بدرګې راولېږه 

منزل ته د تکميل به د تا حُسن ورسېږي 

د ژوند د چول تر پايه درسره يم بدرګه کړم 

کله چې پۀ مينه کښې پۀ هر قسمه حالاتو کښې پت پالل غواړي نو د دغه پت پاللو د پاره د وخت سترګې کۀ هر څو ورانې وي حالات کۀ هر څومره نا مناسب او ناوړه وي. لارې کوڅې کۀ هر څو د غمازانو او خطرونه ډکې پکې وي. کۀ هر څو د نقصان او تاوان پۀ يقيني توګه خطره هم وي نو وي دې. پۀ دغه وخت کښې د پښتني چوکاټ دننه حمزه صېب د خپلې مينې پاللو د پاره کومه لهجه خپله کړېده، هغه څۀ دا رنګې ده:

د پښتنې مينې به څۀ وايمه 

بې بدرګې او بې رېباره ګرځي 

ستا بدرګه د تصور رانه جدا شوه اشنا 

ځکه خو زۀ پۀ نيمه لار کښې د سفر پرېوتم 

د پښتون ثقافت روزنه:

ولې سبب دې د قامونو د پستۍ هېر کړو 

راز دې تړلے د رفعت د روايت سره دے 

حمزه صېب د ثقافت د بېلا بېلو توکو د رنګ پۀ رنګ استعمالولو د هغې نه د رقم رقم معنو راويستلو کار پۀ ډېره کاميابۍ او برياليتوب ترسره کړے دے. او د دې سره سره پۀ دې نتيجه هم رسېدلے دے چې د يو قام د ترقۍ راز پۀ خپل ثقافت د ټينګ ودرېدلو سره دے. پۀ نړۍ کښې د خپل قامي شناخت پېدا کولو د پاره وړومبے شے خپل ځان پېژندل او د خپلو ثقافتي ادارو او توکو سره د کاميابۍ پۀ سفر وړاندې تلل دي.

د نظم او غزل دننه ځائے پۀ ځائے حمزه صېب کله پۀ مبهم رنګ او کله پۀ ډانګ پئيلي د خپل قام وګړو ته خبردارے ورکړے دے چې کۀ چرې خپله ژبه، خپل تهذيب، تمدن او خپل تاريخ درنه ورک شو نو تاسو به هم د نړۍ د مخ نه د غلط حرف غوندې ورک شئ. بيا به مو څوک نامه او نښانه نۀ پېژني:

دے د خپل قام هر وګړے د خپل ثقافتي غورځنګ کامله نمونه ليدل غواړي او چې کله هم څوک د دۀ پۀ وړاندې بې پته او بې پښتو کار وکړي نو دغه د بابا پۀ خيال ثقافت له خطره جوړيږي.

د پښتون زوئے او د پښتونه خلاف 

خاونده دا د څۀ نه څۀ پېدا شو 

چې پرې نۀ وځي پۀ ښکته پښتنو پښتو 

کړئ جګه تر اسمانه مېړنو پښتو 

کړئ سُر داسې تارونه د ملت د رباب 

چې هره پرده غږ کړي چې پښتو پښتو 

پۀ خپل کلام کښې حمزه صېب د پښتون ثقافت د عظمتونو مدلل ذکر مذکور کړے دے. عام اولسي وګړو ته عموماً او د قام نوي کهول او زلمو ته ئې خصوصاً کله پۀ طنزيه رنګ کله پۀ مزاحيه رنګ او کله د نصيحت نه پۀ ډکه لهجه کښې پۀ خپل ثقافت د ټينګ ودرېدلو او د دې ودې او پرمختيا د پاره بلها لارې چارې ښائيلې دي او دا ئې ثابته کړې ده چې کۀ تاسو خپله پېژندګلي او عظمت غواړئ نو خپل ثقافت راټينګ کړئ. پۀ نورو پسې تلل ځان ورکول دي او خپله لاره نيول منزل ته د رسېدو غوره فارموله ده:

مرګ ئې پۀ بل يو قام کښې ګډون دے 

ژوند ئې د خپلې وينې ساتون دے 

چې پۀ خپل ذات کښې زغملے شرک نۀ شي 

جوړ پۀ معنىٰ کښې خدائے هم پښتون دے 

خپله ژبه پښتو

پښتو لولئ! پښتو وایئ! پښتو لیکئ!

هر علم دے بې کاره بې لۀ ژبې مورنۍ نه 

پښتو د جنت ژبه ده راغلې پاک خداے نه 

دا لیک مو پۀ تختۍ دے پاس لۀ عرشه د کرسۍ نه 

خوږه لۀ هرې ژبې لۀ پارسۍ د انګرېزۍ نه 

د خداے نعمت د علم چې څکې پۀ پردۍ ژبه 

پۀ خوند ئې تۀ پوهـ نۀ شوې کۀ دې تېر شوله مرۍ نه 

څۀ روغ زړګے به لاړ شم زۀ اکبر د دې دنیا نه 

الله کۀ پښتون خلاص کاندې لۀ هرې غلامۍ نه 

عبدالاکبر خان اکبر عمرزئ )چارسده(