سئیں رفعت عباس دے ایں ناول دا اصل موضوع ملتان شاہرتے ملتانیاں دے اندر موجود گھابر تے بھئےکوں سمجھݨ تے ایں گھابر تے بھئےدیاں پاڑہاں ڳولݨ ہے تے ایں گھابر تے بھئے دے نتیجے وچ بݨݨ آلی نفسیات کوں سمجھݨ دی کوشش ہے۔
ایں ناول وچ بے امیک شیاں کوں پھولا ڳیا ہے، جیویں جو تریخ ، فلسفہ ، تصوف ، شاعری ، کلچر ، فن تعمیر ، انسانیات، سماجیات، موسیقی ، مذہب ، فنون لطیفہ تے ریاست دا جبر۔ ایجھا ناول رفعت عباس جیھا وݙی سوچ ، وݙے تخیل تے سجاگی اکھ آلا بندہ لکھ سڳدا ہئی۔ ہک عام کہاݨی کار کول ایݙیاں ڈھڳ شیاں نہ سنبھالیاں ونڄن ہا۔
ناول دے ناں “نیلیاں سلہاں پچھوں”وچ پورے ناول دی کہاݨی دا ست تے التاموجود ہے۔نیلا رنگ سرائیکی زبان تے کلچر دی علامت ہے، سرائیکی اجرک وی نیلی ہوندی ہے، نیلا رنگ تصوف دا رنگ ہے، اے ݙکھ دی علامت وی ہے، امن وآشتی تے دوستی دا رنگ وی ہے۔سئیں رفعت عباس انھاں نیلیاں سلہاں تے سوال کریندن ، انھاں دا آکھݨ ہے جو اے نیلیاں سلہاں اَساݙے نال تھئے ہوئے ظلم تے جبر کوں لکاوݨ کیتے ماڑیاں مقبریاں تے چمباڑیاں ڳیاں ہن۔ انھاں نیلیاں سلہاں کوں جیکر تھولا کھتورا ونڄے تاں پچھوں صدیاں دے رت اچ لوڑے لاشاں، تل وطنیاں دے ہݙیاں ، ہانواں، ݙسکیاں تے چیکے لکے کھڑے ہن۔
ناول”نیلیاں سلہاں پچھوں” وچ کوئی ڈرامائی موڑاں کونین ،سسپنس کول ݙٹا قصہ کونی،تکھاڄ کول بھری زبان وی کونی۔ پر ایندے اندر موجود قصہ آپݨی جھا تے سوہݨا تے ہاں کوں لڳݨ آلا ہے. اے قصہ تھریم نال تےکوݙی قدم ٹردے۔ایں ناول اچ سانگڑی گھوڑے وانگوں بھڄدا تےتکھاج کول بھرا قصہ کونی۔ اے قصہ تخلیقی تے پکےقاری کیتے ہے، جیرا لکھاری کول سکھݨے کجھ اشارے گھن کے اڳوں تے قصے کوں آپے ٹریندے۔
۔ایں ناول دی زبان نرڳی،کروی، پکی تے شاعرانہ ہے۔زبان کہاݨی دے مزاج دے مطابق ہے، لوظ سئیں رفعت عباس دے اڳوں عاجز ہوندن تے انھاں تےاڳوں ہتھ ٻن کے کھڑے ہوندن۔سئیں رفعت عباس دی نثر پڑھ کے پتہ لڳدے جو سرائیکی کول لوظاں دی تھوڑ کونی، اَساݙے قصے مکھ ویسن پر اَساݙی زبان دا دھن نہ مکسی۔ایں ناول دی ڈکشن تے انجھ ہک درگا مضمون لکھا ونج سڳدے۔
سئیں رفعت عباس ناول وچ نکڑیاں نکڑیاں شیاں کوں اتلا تفصیل نال ݙسایا جو ہر شئی جیندی جاگدی تے الیندی ڳلیندی لڳدی ہے۔گلیاں، بزاراں،مسیتاں، غستانان،ہوٹلاں،ونکی ونک دیاں ہٹیاں تے خنگاواں اچ دھمال نچݨ آلیاں دی تصویر کشی شاندار ہے۔
ناول دے واقعے کھنڈے پنڈے پۓ ہن، پر ݙوں شیاں انھاں واقعیاں کوں جڑیندن: ہک ہیر دے قتل دی ایف آئی آر ہے جیندا ذکر ناول دے شروع کول کھن کے چھیکڑ تئیں ملدے. ݙوجھا ملتان دا شاہرہے۔ ملتان دا شاہر وی آپݨی جھا تے ہک وݙا کردار ہے۔یکی کہاݨی ملتان دے شاہر دے چار چاپھیروں غردی ہے۔ملتان شاہر دیاں کئی پرتاں تے پڑ ہن: تریخ، آرٹ، ہنر، موسیقی ، تصوف،ریتاں، ریاست دا جبر۔ سئیں رفعت عباس ہک ہک پرت تے پڑکوں کھلیندن،او کرداراں نال رل کےانھاں تے سوال تے ڱالھ مہاڑ کریندن ۔ملتان دا شاہر یکے سرائیکی وسیب بلکہ دنیا دا استعارہ تے نمائندہ ہے۔جیرا ظلم تے جبر ملتان تھئے او ہر جھا تے تھئے، اے ہر شاہر دی کہاݨی ہے، ہر ملخ دی کہاݨی ہے، ہر بندے دی کہاݨی ہے۔
ناول دے یکے وݙے کردار ݙونگھے ݙونگھے تے کوڑے کوڑے سوال کریندن، او ہر شئے تے سوال کریندن مثلاً تریخ، سیاست ، تصوف، ماڑیاں، آرٹ،سپاہی تے جنگ۔
ایں ناول وچ شیاں کوں ݙرے، ہرے، ہیݨے تے کٹے پھاٹےتل وطنیاں دی نظر نال ݙٹھا ڳیا ھِے ۔تل وطنیاں دی کہاݨی کوں تل وطنیاں دی زبان اچ ݙساوݨ دا حق منگݨ تے زور ݙتا ڳیا ہے۔ہالے اے مشن پورا نیں تھیا، تل وطنیاں کوں ہالے ٻئی جان مارݨی پوسی تاں ڳالھ بݨسی ۔جبر تے گھابر اڄ وی مقامی لوکاں دے ہانواں تے بھبراں اچ کلے ٹھوکی ٻیٹھے ہن۔
ایں ناول کوں اساں ناول دی الماڑی دے کیرے خانے اچ رکھیسوں؟اے ناول تریخی وی ہے، فلسفیانہ وی ہے،ناول آف ایڈیا وی ہے تےنفسیاتی ناول وے ہے تے تجرباتی وی ہے، اے ناول پوری سرائیکی قوم دی نفسیات تے ڳالھ کریندے۔اے ناول The stranger, The brave new world تے Sidatha وانگوں ناول آف آئیڈیاز ہے. یا اے ناول لکھ کے شاید رفعت عباس کیں نویں ونکی دے ناول دا ایرا رکھ چھوڑے؟ ۔نیلیاں سلہاں پچھوں نہ تاں plot driven ناول ہے ، نہ character driven ناول ہے پر اے idea driven ناول ہے۔
ناول ہکے سمے وچ ݙوں کہاݨیاں بیان کریندے ، ہک کہاݨی موجودہ زمانے دی ہے ،جیندے وچ ناول دے کردار پھردے ٹردے ودن تے ڳالھیاں کریندن۔ݙوجھی کہاݨی اچ پراݨے زمانے دیاں ڳالھیاں کوں پٹا تے پھولا ویندے ۔
ایں ناول تے کیں حد تیں میجک ریلزم دے وی اثرات ہن، جیویں ہیر دے قتل دی ایف آئی آر تے ایف آئی آر درج کرݨ آلے مشبرا کریندن جو او وارث شاہ تے دمودرداس کوں ہیر دے قتل اچ گواہ دے طور پیش کریسن۔
ناول اچ ٻہوں فلسفیانہ تے ݙونگھیاں ڳالھیاں ہن۔ جنھاں ول ول پڑھن دے دل آہدے ۔جیویں”ہک صوفی دے شاہر اچ کہاݨی کرݨ اوکھا کم ہے”، “شاہر دی فصیل شاہر دے اندر موجود ظلم کوں لکاوݨ کیتے بݨئی گئی”، “پچھلے قتل روحانیت وچ رل ڳئے”، “شاہر دے ٻال دیر نال ٹردے تے الیندے ہن”، “کیا توپ شاہر دا سنہݨپ بݨ سڳدی ہے؟”، “ملتان دے لوک آپݨے قتلامیں تے دھمال کھیݙدے آندن”، ہک خواجہ سرا آہدے جو “اساں اوں گھوڑے کول نیں ݙردے جیرے اتے گھوٹ ٻیٹھا ہووے”، “ٻہوں ساریاں داستاناں اچ قتلاماں کوں رومان بݨایا ڳیا ہے”، “قاتل کوں ڈھولݨ ٹھہاوݨ اوں کوں ٻہوں وݙی چھوٹ ݙیوݨ ہے، اے عشق دے اولے اچ قتل دا لکاپ پے”، “اے نیلیاں سلہاں ہک پوسٹر ہن جیں اتے لکھیا ہوئے، ایں توں اڳاں سوچَݨ منع ہے”،”کہاݨی نال تلوار رکھ ݙیوتاں او دھرم بݨ ویندی ہے”،”بھاویں کوئی وی شاہر ہووے ہک خاب ڄیݙی ڱلی ہمیشاں وسدی رہ ویندی ہے”، “سرکار چاہندی ہے جو پہلے تاں لوک خاب نہ ݙیکھن جو ݙیکھن وی سہی تاں اوندی فال سرکاری فال نامیاں وچوں کڈھن”، “درگاہیں ٻاہروں سہریاں، پھل مکھاݨیاں ، لاچی داݨیاں ، اگر بتیاں، ݙیویاں تے قبراں دے اچھاڑاں دیاں ہٹیاں لوکیں دیاں گھا بر کوں گھاٹا پیاں کریندیاں ہن۔”،”حاکم دا وس لڳے تاں اوہ اپݨے درکھاݨ خانیاں وچ کاٹھ دے ہکے سنویں بندے گھڑے جیڑھے ڳلیاں تے بزاراں وچ میں توں واندے تھی کے کھٹ کھٹ کریندے ہوۓ ٹرن”،”انھاں درگاہیں دے ہوندیاں حاکم دا کم سوکھا تھی ویندےجو لوک انہاہیں ٹر پوندے ہن”۔
“نیلیاں سلہاں پچھوں” اے آہدے جو یکا کمال narrative دا ہے، ہک وسبر narrative رات کوں ݙھینہ تے ݙھینہ کو رات بݨا کے پیش کر سڳدی ہے، ہک چور کوں ساد تے ساد کوں چور بݨا سڳدی ہے۔اساں کوں ولا نویں سروں شیاں کوں ݙیکھݨا پوسی۔اساں قاتلیاں کوں آپݨا ہیرو سمجھی کھڑے ہیں ۔