Category: ګل محمد بېتاب

پخوا به خلقو مشر ته لالا، کاکا او ماما وغېره وئيل خو اوس هر د پوخ عمر سړي او بيا چې ږيره ئې پرېښې وي، ته ‘حاجي صاحب’ وائي. زما خپله چا ته ‘حاجي صاحب’ وئيل او ليکل ډېر خوښ نۀ وي، ولې چې د صحابه کرامو نه راواخله تر ډېرې زمانې د چا د نوم سره دا نۀ ليکلے کېدو خو وروستو وختونو کښې څۀ خو خلقو کښې دا شوق پېدا شوے چې د نوم سره ‘حاجي’ او ‘الحاج’ وغېره ليکي او څۀ خلق هم کۀ چا حج کړے وي او کۀ نۀ، خو هر سپين ږيري ته ‘حاجي صاحب’ وائي. دۀ ته خو ځکه زۀ ‘حاجي صاحب’ وايم چې پۀ خپله دے د حاجي وئيلو او ليکلو پۀ حق کښې دے. يوه ورځ ورسره زما پۀ دې حقله بحث شوے ؤ نو دۀ وئيلي وو چې کۀ څوک خپل نوم سره حاجي يا الحاج د فخر او تکبر پۀ توګه نۀ بلکې د خبرداري پۀ توګه ليکي نو دا ښۀ کار دے؛ ولې چې کۀ دے د څۀ ګناه اراده کوي يا ئې زړۀ کښې د څۀ بدۍ خواهش راپارېږي نو د ‘حاجي’ اورېدو سره به منع کېږي – لکه ګوره؛ غلا، ټګي، دروغ او داسې نور ګناهونه او جرمونه ټول خلق کوي خو کۀ څوک نمونځ ګزاره شېخ، تبليغي يا خصوصًا حاجي نه ګناه وشي يا ئې وکړي نو خلق وائي “دا لا دے د خدائے کور ته تلے دے او دې کارونو ته ئې وګوره!” – ځکه پکار ده چې دۀ ته بيا بيا ‘حاجي’ ووئيلے او وليکلے شي چې دۀ ته دا خبره ياده وي او د ګناه نه ځان ساتي. پۀ دې وجه دۀ ته زۀ حاجي صاحب وايم.

هسې د حاجي صاحب طبيعت داسې دے چې اکثرو معاملو کښې نور خلق د يوې خبرې حمايت کوي نو د خپل عجيبه او انفرادي طبيعت پۀ وجه کۀ پکښې لږ غوندې ګنجائش وي، نو د دۀ رایې اکثر د نورو نه بدله وي. لکه د دۀ دوه نور وکيلان دوستان وو چې د يو محترم سردار زېب او د بل غلام حسېن )مرحوم( نامه وه. دغه دواړو به د يوې ښځې د حُسن صفتونه کول کومه چې د سردار زېب ايډوکېټ مإکله پاتې شوې وه او د څۀ مقدمې پۀ سلسله کښې به ورله تله راتله. اکثر به ئې د هغې د حُسن او ښکلا خبرې کولې. بلکې يوه ورځ خو سردار زېب ايډوکېټ ووې چې ما سره يو هلک کچهرو کښې خدمت کولو چې مونږ به ورته چمنے وئيلو، دغه ښځه راغلې وه؛ ما ورله چاے ؤې او چمني ته مې ووې چې دا پيالو کښې واچوه! خو چمنے د نر بچے د هغې مخ ته پۀ کتو کښې داسې ورک شوے ؤ چې ګرمې چاے ئې پيالۍ کښې د اچولو پۀ ځاے زما جولۍ کښې اچولې وې او هله هغۀ ته پته ولګېده چې زۀ وسوزېدم او چغه مې ورته ووهله چې چمنيه! غرق دې کړم! خو حاجي صاحب به وئيل، دا ما ته عامه غوندې ښځه ښکاري. بهرحال، يوه ورځ دوي درې واړه د هغه ښځې کره مېلمانۀ شول او چې پۀ سبا له زۀ کچهرو ته ورغلم نو ما ته ښاغلي سردار زېب ايډوکېټ او مرحوم غلام حسېن ايډوکېټ ووې، اوس د حاجي صاحب نه تپوس وکړه چې څۀ وائي؟ دې سره حاجي صاحب طنزيه مسکے شو، بيا ئې ووې، زما خيال بالکل سل فيصده ټيک وختو. بس يوه بد رنګه د پوخ عمر ښځه وه خو دوي هسې ترې موناليزا جوړه کړې وه. ولې نور دواړه وکيلان پۀ خپله خبره کلک وو. خېر بحث اوږد ځکه شو چې دواړه فريقه پۀ خپله خبره کلک وو او ما څۀ فېصله نۀ شوه کولې. اخر مې حاجي صاحب ته ووې چې دا دواړه څۀ ماشومان خو نۀ دي چې دوي وائي او دومره پۀ کلکه ئې وائي، بلکې غلام حسېن صاحب خو دا هم وائي چې حاجي صاحب بيخي مدهوشه شوے ؤ نو څۀ حقيقت خو به لري کنه!!! پۀ دې حاجي صاحب وخاندل، وې دا خو منې کنه چې غلام حسېن تقريبًا ړوند دے او د يو ګز نه اخوا څۀ نۀ ويني، چې ما ئې تصديق وکړو ولې چې د غلام حسېن نظر کم څۀ چې د نیشت برابر ؤ. بيا ئې ووې، د دې بل د سترګو نظر سم دے خو د زړۀ سترګې ئې ړندې دي. پۀ دې بيا بحث ګرم شو خو حاجې صاحب اخري فېصله دا صادره کړه چې دوي هډو حُسن پېژني نۀ، جمالياتي ذوق ئې نشته، بس خو چې څوک ئې وليدل نو کۀ هر څنګه ښځه وه د سپوږمۍ خور ورته وائي او يا موناليزا، او کۀ خامخا دوي پۀ خپله خبره کلک وي نو بيا هسې شيطان دوي ته دا ښځه ډېره ښکلې ښکاره کوي حالانکې پۀ حقيقت کښې بد رنګه ده. ما هېڅ فېصله نۀ شوه کولې چې څوک پۀ حقه دي البته دومره پوهېږم چې حاجي صاحب يو ځل توت ته بکياڼه ووائي نو بيا ئې پرې د چا پلار هم نۀ شي منلې.

د حاجي صاحب ژوند د عجائباتو نه ډک دے. ټول کارونه ئې عجيبه دي. کۀ ‘ابوالعجائب’ ورته ووئيلے شي نو بې ځايه به نۀ وي. څۀ کارونه ورسره پۀ خپله عجيبه کېږي او څۀ دے پۀ لټون پېدا کوي، خو کمال دا دے چې نن څۀ ته عجيبه وائي، سبا بله ورځ وائي چې هغه خو هېڅ عجيبه خبره نۀ وه؛ زۀ ورته هسې حيران شوے وم، اصلي عجيبه خبره خو دا ده. ټول ژوند ئې د عجائباتو نه ډک دے، بلکې پۀ خپله هم عجيبه دے.

حاجي صاحب سره زما تعارف پۀ اتفاقي توګه شوے ؤ. دا د کال 2000 خواوشا خبره وه چې زۀ خپله د سکون پۀ تلاش کښې پۀ جوماتونو، مدرسو، مزارونو، دربارونو او استانو ګرځېدم. دغه دوران کښې يوه ورځ د ډاکټر سليم چشتي پۀ دوکان کښې ناست وم چې زمونږه دوست، ليکوال، شاعر او تصوف سره تعلق لرونکي ډاکټر مسعود زاهد سره يو تن راغلو چې شپېتو ته نزدې ؤ خو د ويشتو نۀ ؤ؛ ځکه چې لوړ دنګ، سور سپين وجود ئې ؤ، سپينې جامې او د وکيلانو تور کوټ ئې اغوستے ؤ. خپل موټر ئې ؤ، صاحبِ حېثيت معلومېدو. د راتلو سره ډاکټر مسعود ووې، دا حاجي ناصرعلي رضا دے. پېښور ښار سره نزدې د جهګړا کلي اوسېدونکے دے، پۀ قام اپريدے او سرکاري وکيل دے. د ډېر علم او پوهې سره سره بې حده دلچسپ سړے دے، د دنيا جهان ډېر عجائبات ئې اورېدلي، ليدلي او لوستلي دي. حاجي صاحب پۀ دغه موقع هم څو عجيبه خبرې وکړې خو ډاکټر سليم او ډاکټر مسعود ورته پۀ مسلسله توګه دا مشوره ورکوله، ‘ښه به دا وي چې تۀ د کوم پیر نه بيعت وکړې’. دې دوران کښې د قران کريم او احاديثو پۀ حقله هم خبرې وشوې او ما ته اندازه ولګېده چې د پيرانو د کراماتو او واقعاتو پۀ ځاے ئې دې کښې زياته دلچسپي ده. دا زما د هغۀ سره وړومبے ملاقات ؤ. د قران او احاديثو پۀ حقله زياتره جوابونه ما ورکړي وو ځکه نو بيا به ئې ما نه اکثر د ايتونو د تشريح او تفصيل پۀ حقله پوښتنې کولې.

زۀ او حاجي صاحب به اکثر د ډاکټرسليم دوکان ته ورتلو، ځکه چې زما او د دۀ دواړو پۀ لاره اشنغرۍ کښې ؤ. داسې ما حاجي صاحب او دۀ زۀ وپېژندم. ورسره د تعلق پۀ وجه راته معلومه شوه چې لږ نۀ ډېر عجيب و غريب سړے دے او هر کار ئې عجيبه وي. البته د کبر، لويۍ، فخر او غرور نه بيخي پاک دے. ورسره بې مثله سخي دے. د وس خاوند هم دے ځکه نو پۀ يارانو دوستانو بې درېغه خرڅ کوي. پشي شا د عقيدې د خرابۍ نه بغېر د چا بدي نۀ بيانوي بلکې تعريف ئې کوي، ولې پۀ مخامخ ئې کۀ درسره پۀ څۀ خبره اختلاف راغلو نو وړومبے خو خپل دلائل وړاندې کوي او ستا هغه به رد کوي. د بحث دوران کښې ئې ورسره پۀ قدرتي توګه اواز اوچتېږي، طبيعت کښې ئې ګرمي هم ورسره پۀ قدرتي توګه راځي او کله کله خو لکه د يو اٰمر فېصله واوروي چې تۀ هډو پوهېږې نۀ. د تعلق پۀ وجه راته معلومه شوه چې حاجي صاحب د ځوانۍ پۀ زمانه کښې لېونے شوے ؤ، ولې عجيبه دا وه چې پۀ خپله ډاکټر له ورغلے ؤ او ورته ئې وئيلي وو چې ډاکټر صاحب! زۀ لېونے شوے يم. ډاکټر ورته ووې، تۀ لېونے نۀ یې ځکه چې لېوني ته ځان روغ ښکاري، نور خلق ورته ‘لېونے’ وائي. مسئله ئې دا وه چې د وخت احساس به ورته نۀ کېدو. کله کله به پرې پينځۀ منټه داسې تېر شول لکه چې يو شواروز تېر شوے وي او کله کله به پرې شواروز تېر شو خو دۀ به وئيل چې ګنې پينځۀ منټه تېر شوي دي. بيا د علاج سره ښۀ شو.

دې عجيبه سړي د لاء کالج پېښور نه ډګري اخستې ده. دغلته ئې کۀ څۀ هم استاذان قابلان او پوهه خلق وو خو پۀ دوي کښې ئې يو استاد هم د طبيعت پۀ لحاظ عجوبه وه. هغه زمانه کښې ئې بار اېټ لاء کړې وه خو نور ډېر نۀ پوهېدو، البته انګلېنډ ته تلے ؤ نو انګرېزي ئې وئيلې شوه. د هغۀ دا عادت ؤ چې خپل لوے موټر کښې به ئې دوه درې لېټره تېل واچول او يونيورسټۍ ته به روان شو. اکثر به لاء کالج ته ونۀ رسېدو بلکې د تګ پۀ وخت او يا واپسۍ کښې به پۀ لاره ودرېدو. وکيل صاحب به راکوز شو، پۀ غصه کښې به ئې ګاډي او بيا ځان ته کنځل وکړل. د ډېرې غصې نه به ئې ګاډے دوه درې لتې ووهلو او ورته به ئې ووې، دا ستا نۀ زما غلطي ده چې تۀ مې پۀ ډېرو تېلو عادت کړے یې؛ اوس ستا کله پۀ لږ خوراک ګزاره کېږي؟ بيا به د لاء کالج طالب علمانو پۀ ديکو ورکولو مناسب ځاے ته رسولو او د هغې نه پس به ئې ورله د لرې ځاے نه د تېلو راوړلو بندوبست کولو.

دغه وکيل صاحب ما هم ليدلے ؤ او د هغۀ متعلق مې ډېر عجيبه عجيبه واقعات بلکې انکشافات اورېدلي وو چې حاجې صاحب ئې هم تصديق کړے ؤ. دغه واقعات ټول د ليکلو نۀ دي او نۀ پۀ حاجي صاحب د ليک سره د دې کوم تعلق شته، البته يو تعلق ئې ورسره جوړېږي چې يواځې دے نۀ بلکې استاذ ئې د دۀ نه هم عجيبه ؤ. د هغۀ هره واقعه د بلې نه دلچسپه ده. دے مالداره سړے ؤ. د پېښور ښار پۀ يو معروف بازار کښې ئې غټه پلازه وه بلکې اوس هم شته. کۀ ژوندے وي خداے دې روغ لري او کۀ وفات شوے وي نو خداے دې د نورو مسلمانانو سره وبخښي. د هغۀ يو عجيبه عادت دا ؤ چې کوېژدن به ئې ډېره پۀ عاليشانه طريقه کوله. د ښار ګڼ مخوريز او نامتو خلق به ئې پکښې رابلل، ډېر تاوان به ئې کولو خو وادۀ به ئې نۀ کولو. داسې حالات به ئې پېدا کول چې وادۀ ونۀ شي. رشته به ختمه شوه او بيا به څو مياشتې پس د نوي سره د رشتې لټون شروع شو. مالداره ؤ، هر چا به ورسره رشتې ته غاړه ايښودله خو بيا به څۀ وخت پس رشته ختمه شوه او ورسره به وکيل صاحب پۀ ټولو تعلق دارو يو کاغذ وويشلو چې ما سره نور د دغه کورنۍ هيڅ پاتې نۀ شول. پينځمه يا شپږمه رشته ئې وه چې خبره وادۀ ته نزدې شوه نو وکيل صاحب ورته ووې چې زۀ به ګورے ښځه وهم. هغوئ پرې بد ومنل خو دوستانو او خپلوانو ئې پوهه کړل چې دا وکيل سړے دے، د وړاندې نه هسې وائي نو هغوي ورته ووې، بې شکه! کۀ د وهلو قابل کارونه ئې وکړل نو تا ته اجازت دے. وکيل صاحب ووې چې نه! زۀ به ئې هسې وهم! پۀ دې خبره رشته ختمه شوه. بيا ئې کال دوه پس بله رشته وکړه. هغوي ته ئې هم دا خبره وکړه. دوستانو ئې د هغه جينۍ کورنۍ ته ووې چې دا هسې وائي، نور دۀ ته ګوره او وهلو ته؛ مونږه ذمه دار يو خو پرېږدئ چې وکيل صاحب وادۀ وکړي. خېر! د جينۍ کورنۍ دې ته رضا شوه چې ستا ښځه ده کۀ وهې ئې او رټې ئې – نو وکېل صاحب بله خبره وکړه چې ښځه به مې د پلار کور تګ ته نۀ پرېږدم. پۀ دې بيا اختلاف جوړ شو خو خلق پکښې تر منځه شول او ذمه ئې واخسته چې مونږ به ئې دې ته مجبوروو خو اوس ورسره تاسو دا ومنئ. د جينۍ کورنۍ وئيل، ټيک ده، زمونږه لور خور دې مونږه کره نۀ راځي، مونږ به ورله ورځو. وکيل صاحب ووې، نه! تاسو به هم نۀ راځئ. هغوي ورسره دې ته هم غاړه کېښوده نو دۀ ووې چې زۀ به ګورے بل وادۀ کوم. خلقو زور ولګولو او د جينۍ خاندان ئې دې ته رضا کړو. ورته ئې ووې چې ټيک ده، تا ته اجازت دے نو بيا وکيل صاحب ووې، کېدے شي چې زۀ بل وادۀ د دې وادۀ نه وړاندې وکړم!!! بس دغلته بيا قيصه ختمه شوه. داسې به هم خلقو وئيل چې خپل بلډنګ ته غصه شوے ؤ، وې سزا ورکوم او شاړ ئې پرېږدم چې دۀ ته پته ولګي. د دې وکيل صاحب نورې هم ډېري قيصې شته، څۀ خو حقيقي دي او څۀ ئې تعلق دارانو د ځانه جوړې کړې دي چې ډېرې دلچسپې او خوندورې دي. خو دا ځاے د دومره تفصيل نۀ دے نو راځم د حاجي صاحب طرف ته چې 1970 کښې د وکالت پاس کولو نه پس ئې څۀ موده مينګوره کښې وکالت کړے ؤ او ډېرې عجيبه عجيبه مقدمې ورله راغلې دي. ما ترې يو ځل تپوس کړے ؤ چې ستا د وکالت دوران کښې څومره عجيبه مقدمې راغلې دي نو حاجي صاحب ووې، بې شمېره مقدمې راغلې دي خو درې مقدمې مې نۀ هېرېږي. يوه دا چې يوه بوډۍ ښځه وه، د هغې چا سره د جائيداد مقدمه وه؛ هر عدالت کښې به بوډۍ مقدمه بائيلله خو ورپسې به ئې اپيل کولو او بل عدالت ته به تلله. سړے دومره تنګ شوے ؤ چې د بوډۍ وکيلانو ته ئې وئيلي وو، تاسو منصفان شئ او کوم جائيداد چې ترې ما ګټلے دے، هغې کښې به ورته مناسبه برخه ورکړم خو ما دې پرېږدي او نورې مقدمې دې راسره نۀ کوي. سپريم کورټ پورې ئې مقدمه بائيللې وه خو بوډۍ بيا مقدمه شروع کړې وه چې دې سره نزدې لګېدلې زما زمکه ده، د حق برارۍ کېس ئې کړے ؤ چې د زمکې پيمائش دې وشي. نو بيا به پۀ مقدمه دومره وخت لګېدو او خبره به سپريم کورټ ته رسېدله او نظر ثاني به کېدله او دې خبرې هغه سړے تنګ کړے ؤ. هغه سړے ورته پۀ منتونو ستړے شوے ؤ خو بوډۍ به هم دا وئيل چې پرېږدم دې نۀ او تر څو چې زۀ ژوندۍ يم، دا مقدمه به جاري وي.

بله دلچسپه مقدمه ئې دا وه چې وئيل ئې، مونږه کچهرو کښې ناست وو؛ يو سړے راغلو، وې زۀ مقدمه کوم. مونږه خوشحاله شو چې کار وشو. تپوس مو ترې وکړو چې ښه وايه، څۀ مقدمه کوې؟ نو هغۀ ووې چې ښځه مې چا سره تلې ده.مونږ ورته ووې، اېف اٰئي اٰر دې کړے دے؟ نو هغۀ ووې چې نه! خبره د اېف اٰئي اٰر نۀ ده. مونږ ورته پۀ حېرانۍ ووې چې ښځه سړي سره وتښتېده نو دا خو غټ کېس دے!!! سړي ووې، تښتېدلې نۀ ده او نۀ تښتي، خو دغه سړي سره مياشت کښې يو ځل نيم لاهور ته ځي، څو شپې کوي او ما ته ئې د حال احوال هېڅ پته نۀ لګي نو دا خو زما ښځه ده او دغه سړے پردے دے – کۀ چرته ښځه اخوا دېخوا شي نو بيا به زۀ څۀ کوم؟ ما ورته وې، پوليس ته رپورټ وکړه خو هغۀ وې، نه بس! تاسو داسې وکړئ چې دغه سړے راوغواړئ او د دې خبرې ئې پابند کړئ چې ما ته دې اطلاع راکوي چې مونږه فلاني ځاے کښې يو او دومره ورځې پس به راځو نو زما پرې نور څۀ کار نشته. ډېرې ورځې به دغه سړے کچهرو ته تلو راتلو خو مونږ ته به هغه عجيبه ښکارېدو چې دا څۀ وائي او شايد چې هغۀ ته به مونږه عجيبه ښکارېدلو چې ولې وکيلان د هغۀ جائزه مقدمه نۀ اخلي.

درېمه دلچسپه مقدمه ‘ابوالعجائب’ له دا راغلې وه چې يو سړے ورله راغلے ؤ او هغۀ وئيل چې زۀ مقدمه درج کول غواړم او هغه دا چې ښځه مې چا اغواء کړې ده. مونږه دوه وکيلانو يو ځاے کار کولو، ورته مو مشوره ورکړه چې پوليس سره کېس درج کړه خو تۀ مونږ ته پوره خبره وکړه چې د مقدمې درج کولو طريقه درته وښايو او بيا درله مقدمه مخ پۀ وړاندې بوځو. نو هغه سړي ووې چې اصل کښې ښځه چا اغواء کړې نۀ ده خو يو سړے راغلے دے، زما پۀ کور راننوتلے او کور ئې رانه قبضه کړے دے. ښځه مې ورسره رضا ده او هغې زما ماشومان بچي هم زما خلاف کړي دي. کله چې زۀ کور ته ورشم نو هغوي کاڼي را واخلي، راباندې ګزارونه کوي او ورسره راته کنځل هم کوي. مونږ ورته ووې چې دا د اغواء کېس نۀ دے، د زنا کېس دے. تۀ داسې وکړه چې د زنا مقدمه پرې درج کړه! نو هغه سړي ډېر پۀ طنزيه انداز کښې ووې، دا لا تاسو ځان ته وکيلان وايئ؟ ګورئ! کۀ زۀ داسې مقدمه درج کوم نو څلور ګواهان به ګورم، بيا به د هغوي د سترګو نظر چيک کوم او کۀ لا د اپرېشن او چشمو جوړولو ضرورت وي نو د تاوان سره سره به ورته انتظار کوم؛ بيا به دوي ټول خپل کور ته بوځم او پټ داسې ځاے کښې به ئې کښېنوم چې دوي هر څۀ پۀ خپلو سترګو وويني. بيا کۀ دوه يا درې تنه هم ګواهي وکړي چې هو! مونږ ته ښکارېدل او يو تن پکښې ووئيل چې ما ته سم صفا نۀ ښکارېدل نو مقدمه به سر وخوري. زۀ د اغواء کېس درج کوم چې دې کښې دومره قيصو لانجو ته حاجت نشته. سم صفا راته ووايئ چې دا مقدمه به راله وکړئ او کۀ نۀ؟ مونږه هغه ډېر پوهولو خو سړے پۀ خپله خبره کلک ؤ او اخر زمونږ نه هم داسې لاړو.

کچهرو ته د دنيا قسم قسم خلق راځي چې پکښې غلۀ، ګڼ کپان، قاتلان، ظالمان او مظلومان شامل وي. څۀ موده پېښور کښې د ګاډو غلا شروع شوې وه نو حاجي صاحب ګاډي کښې چور بټن لګولې وه او دا ئې خيال ؤ چې داسې به ئې ګاډے محفوظ وي خو يوه ورځ يو د ګاډو د غل ضمانت وشو نو دۀ ترې تپوس وکړو چې تاسو څنګه دا تاله شوي ګاډي بوځئ؟ غل ووې، دا هېڅ ګرانه خبره نۀ ده، دا زمونږ کسب دے؛ مونږ سره ډېرې چابيانې وي چې هغه پۀ هر ګاډي برابرېږي او زيات نه زيات يو سړي به ګاډي کښې چور بټن لګولې وي چې مونږه هغه د هر څۀ نه وړومبے لټوؤ، يا به ترې روټر وباسي نو دا دے روټر زما لاس کښې دے، يا به تار وباسي نو زۀ به هغه ولګوم – دې سره حاجي صاحب ووې، د غلو دماغ ډېر عجيبه او تېز وي.

شېرپاو هسپتال کښې ورسره يو سړي ډېر مدد کړے ؤ. حاجي صاحب پۀ ملا وټپولو. دوه درې ځله ئې ورته ووې، ځوانه! تا مونږ سره ډېر مدد وکړو، ستا څۀ نامه ده؟ نو هغۀ ووې، مدد خان. داسې اتفاقات ورسره بيخي ډېر شوي دي چې کوم سړي ورسره څنګه کار کړے وي، نوم ئې هم هغسې وي.

د نوکرۍ دوران کښې ئې هم ډېر عجيبه واقعات رامخې ته شوي دي. د ټولو نه غټه عجيبه خو دا وه چې پۀ اتلسم ګرېډ کښې پبلک پراسکيوټر بهرتي شوے ؤ او هم اتلسم ګرېډ کښې رېټائرډ شو – يعني ټوله نوکرۍ ئې پۀ يو ګرېډ کښې وکړه.

بله د نوکرۍ دلچسپه واقعه ئې دا ده چې دوي د پاره د يو عدالتي ټرېننګ پۀ سلسله کښې مکې ته عمرې له او بيا مصر ته تلل وو، نو مصر ته تګ ئې خوښ ؤ خو د عمرې پۀ وجه ئې د هغې نه هم زړۀ صبر کړے ؤ. کوشش به ئې کولو چې ځان پۀ څۀ بهانه پاتې کړي. دا سفر دوي د پاره مفت ؤ بلکې ورته به ډېرې پېسې هم ملاوېدلې خو دے ورته پۀ ذهني توګه نۀ جوړېدو، ځان به ئې پاتې کولو. خو بيا هم داسې نۀ شوه کېدے چې بيخي دې پاتې شي. کله به ورله ضرور تلل وو. اخر يوه ورځ ئې سوچ وکړو چې پاتې کېدے خو هسې هم نۀ شې، يوه ورځ به ځې او کۀ پۀ دې حال کښې مړ شوې او خداے تعاليٰ درنه تپوس وکړو چې ولې نۀ راتلې نو څۀ جواب به ورکوې؟ بس کۀ دا ځل مې نوم راووتو نو پاتې کېږم به نۀ، او د دې فېصلې سره ئې هډو نوم راووتو خو دوه درې ځله ئې وړاندې ځان پاتې کړے ؤ. د بېت الله تګ د پاره ئې احرام وتړلو خو څۀ لږه ډېره پښېمانتيا ورسره مل وه. دې کښې ئې جهاز کښې ګېډه کښې ګړ بړ شروع شول او چې ټائيلټ ته لاړو او راغلو نو چې د احرام څادر ته ئې وکتل نو شا ته ټول خټه شوے ؤ؛ هغه ئې ووينځلو خو چې ښي طرف ته ئې وکتل نو هم څادر خټه ؤ، هغه ئې صفا کړو؛ بيا ګس طرف ته هم دغه حال ؤ – لنډه دا چې دواړه د احرام څادرونه ئې ووينځل خو ورسره ئې د بدن پۀ هر ځاے پورې بېلماځه خټه لېو شوې وه. هغه ئې وينځله او ورسره پرې وېره راغله. داسې ښکارېده لکه چې د هر وېښتۀ نه ئې ګندګي راوځي. دې سره پۀ ژړا شو، ښۀ ډېر ئې وژړل او زړۀ کښې ئې راغلل چې خداے تعاليٰ رانه لکه چې د دې خبرې بدل اخلي چې ولې تا سستي کوله؟ ډېر وخت تېر شو، اخر چې پۀ ژړا او څادرو وينځلو ستړے شو نو راووتو، پۀ خپل سيټ کښېناستو خو سترګې ئې پټې کړې وې چې خلق به څۀ وائي. خو بس خېر شو. بيا هم زړۀ کښې ئې دا وېره موجوده وه چې دا خو دې يوه سزا شوه او کېدے شي اصل سزا خداے درله مکه او بېت الله کښې درکړي او يا دې هډو د خپل کور ديدار ته پرې نۀ ږدي. ډېرد ملامتيا د احساس سره خانه کعبې ته ورغلو خو هلته هېڅ ونۀ شول. البته هلته ورسره بله عجيبه دا وشوه چې د خانه کعبې د دروازې د پاسه ئې قط پۀ قط بې شمېره قران شريفونه ولېدل چې پورته چهت ته رسېدلي وو. حالانکې هلته نۀ خو قران شريفونه وي او نۀ د دې د ايښودو ځاے شته. دې نه ئې دا نتېجه اخذ کړه چې خداے تعاليٰ درته معافي وکړه خو قران شريف وايه او دې نه پس ته به ئې باقاعده د قران شريف تلاوت کولو بلکې هر وخت ورسره ګاډي کښې پروت وي. د اردو او انګرېزۍ ژبې مختلف تفسيرونه ئې لوستي دي او تر ډېره حده پرې رسي.

بله عجيبه ئې دا ده د چا سره ئې چې ورانه راغلې ده نو بيا ئې هغه خلق دوستان شوي دي. لکه يو سېشن جج ورته عدالت کښې ‘شوده’ وئيلي وو چې حاجي صاحب پرې غصه شوے ؤ نو سېشن جج ووې، دا خو څۀ کنځل نۀ دي چې تۀ پرې داسې غصه شوې؟ دۀ ورته ووې چې کۀ کنځل نۀ دي نو بيا تۀ ‘غټ شوده’ یې. دې سره د جج صاحب رنګ بدل شو خو ځان ئې قابو کړو. بيا ئې وروستو ډېر بې تکلفه دوست ؤ او دۀ له به ئې کارونه کول.

د قانون د محکمې يو سيکرټري ؤ چې هغه ډېر سخت طبيعته ؤ. دۀ له ئې چارسدې ته بدلي کړې وه. دۀ پېښور کښې چارج پريښے ؤ ولې چې بل تن د دۀ پۀ ځاے راغلے ؤ خو دۀ چارسده کښې چارج نه اخستو او سيکرټري وئيل چې يا به نوکري پرېږدي او يا به چارسدې ته ځي – خو اخر حاجي صاحب وګټله او سيکرټري ماتې وخوړه. چا ورته ووې چې دے خو لېونے سړے دے، نوکري به پرېږدي خو ستا شرط به ونۀ مني، خو سيکرټري پۀ خپل ضد کلک ؤ خو بيا چيف سيکرټري د دۀ خلاف الزامونه خارج کړل. البته دغه موده کښې ئې تر ډېرو مياشتو تنخواګانې بندې شوې وې نو چې هغه ئې واخستې نو حج له پرې لاړو. کله چې د حاجي صاحب پنشن ته يوه مياشت پاتې شوه نو سيکرټري صاحب له د شکريې د پاره ورغلو چې کۀ تا زما تنخواه نۀ وه بنده کړې نو زۀ حج له نۀ شوم تلے. تا ته مې هم ډېرې دعاګانې کړې دي. هغۀ وړومبے دا ګڼل چې ګنې طنزيه راته دا خبره کوي خو چې بيا ئې يقين راغلو چې سمه خبره کوي، هغه ډېر حېران شو.

دې نه پس ته هم دوه درې ځله حج له تلے دے. هر ځل ورسره دلچسپ واقعات شوي دي خو د يو حج حال ئې ډېر عجيبه دے چې وړاندې ئې وئيل، زما خواهش دے چې خداے تعاليٰ ما پۀ زور حج له بوځي. بيا به ئې خپله ووئيل چې د داسې حج ثواب به وي او کۀ نۀ، خو زما شديد خواهش دے. هر کال به ئې وئيل، زړۀ مې کېږي خو زۀ غواړم چې دا خواهش مې پوره شي او خداے مې پۀ زور حج له بوځي. دۀ سره دغه موده کښې 1983 ماډل کرولا ګاډے ؤ چې د هغې قیمت زيات نه زيات درې لکهه روپۍ ؤ. خو تاروجبې ته تلے ؤ، هلته د شکر درې کوهاټ څوک راغلي وو، ورته ئې ووې، حاجي صاحب! دا ګاډے نۀ خرڅوې؟ دۀ ورته ووې، خرڅوم ئې، خو څۀ د پاسه پۀ څلور لکهه – هغوي ترې پته واخسته او پۀ سبا له زۀ هم هلته موجود وم چې هغوي راغلل او ګاډے ئې ترې د مقرره نرخ نه يو لاکهـ ګران واخستو. دۀ چغې وهلې چې زۀ ګاډے نۀ خرڅوم خو بچو ئې او مونږه وئيل چې دا خو زياتے دے چې تا سړي راغوښتي دي، روپۍ هم ډېرې درکوي او اوس ئې نۀ ورکوې!!! کله ئې چې ترې ګاډے بوتلو نو مونږ ورته ووې، لکه چې دعا دې قبوله شوه او خداے تعاليٰ دې پۀ زور حج له لېږي. خو حاجي صاحب بيا هم نۀ تلو. د ګاډي او نورې پېسې ئې زوي له ورکړې. هسې يوه ورځ ښار ته هغه اېجنټ له ورغلو چې دے ورسره دوه درې ځله وړاندې تلے ؤ، هغۀ نه ئې د حج د اخراجاتو پوښتنه وکړه نو هغۀ ورته اخراجات وښودل. حاجي صاحب ووې، څه څۀ به لګي؟ نو هغۀ ووې، د پاسپورټ او شناختي کاپۍ به راوړې. حاجي صاحب ووې، صلاح به وکړم او کۀ تلم نو سبا له به درله دا څيزونه راوړم. خو پۀ سبا له ورنۀ رغلو او د دۀ خيال کښې خبره پاتې شوه خو هغه ايجنټ ئې د شناختي کارډ او پاسپورټ کاپي د زوړ رېکارډ نه را واخيسته او داخله ئې ورله د ځانه وکړه. مياشت نيمه پس ئې د دۀ زوي ته ټيلي فون وکړو. چې زوئي ورله چيک بک ورکړو چې څومره روپۍ اخستل غواړې نو واخله او داسې حاجي صاحب خداے پۀ زور د دۀ د خواهش مطابق حج له بوتلو. د يو بل حج دوران کښې ورسره مدينه منوره کښې هم عجيبه کار شوے ؤ، ولې چې هلته اکثر حاجيانو له قران شريفونه پۀ تحفه کښې ورکولے شي کوم چې د خادم الحرمېن الشريفېن لۀ خوا چاپ شوي وي. خو دۀ سره دا کار شوے ؤ چې دوه قران شريفونه ئې بازار کښې اخستي وو او هلته ئې مسجد نبوي کښې د ثواب د پاره ايښودل. يو ئې ايښے ؤ او بل ئې د جېب نه راویستلو چې پوليس واله وليدو او خپل مشر ته ئې وړاندې کړو چې ګنې د مسجد نبوي نه ئې قران شريف پټولو. دوي د يو بل پۀ ژبه نۀ پوهېدل. دۀ به ورته وې ‘هديه’ خو هغۀ به سر وخوځولو او د يوې ګېنټې پورې د نبي کريم صلي الله علېه واله وسلّم د مزار خوا کښې ئې ايسار کړے ؤ. حاجي صاحب وروستو پۀ دې خوشحاله ؤ او وائي نبي علېه السلام پۀ خپل قبر مبارک کښې ژوندے وي، ضرور به ئې زۀ ليدلے يم چې پوليس والو د هغۀ جومات کښې او د هغۀ د قبر مبارک خوا کښې بې ګناه پۀ عذاب کړے وم او د غلا غلطه دعويٰ ئې راباندې کړې وه.

حاجي صاحب ډېرو استانو، مزارونو، دربارونو او ژوندو پيرانو لکه پير سباق، پير رحمت کريم، د باړې پير صاحب، سيد طاهر بخاري، ګنج فقير او نورو له تلے دے خو د هر يو پير صاحب سره ئې څۀ نه څۀ اختلاف راغلے دے. ځينو سره خو ئې اختلافي بحثونه شوي او ځينو ته ئې خطونه هم وروستو ليکلي دي. دې سلسله کښې ورسره يوه عجيبه واقعه مردان کښې د يو پير صاحب ځاے ته د ورتګ پۀ موقعه شوې وه چې دۀ سره يو بل ملګرے، مومن خان نامه ئې وه او سول سيکرټرېټ کښې ملازم ؤ، دواړه د دغه پير صاحب ځاے ته ورغلي وو. پير صاحب پۀ موقع کور کښې موجود نۀ ؤ خو چې د حاجي صاحب سره ورغلي ملګري ووې، پير صاحب خبر کړئ چې مومن خان راغلے دے )هغه زمانه کښې موبائيل نۀ ؤ نو پۀ ټيلي فون هغه بل ځاے کښې خبر کړے شو(. پير صاحب پۀ ټيلي فون مريدانو او د کور خلقو ته هدايات جاري کړل چې اعليٰ ترين انتظامات وکړئ، ولې چې مومن خان داسې سړے ؤ چې پير صاحب له به ئې ډېر نذر ورکولو او نور کارونه به ئې ورله کول. کله چې دوي ته ډوډۍ کېښودې شوه نو د دنيا هر نعمت موجود ؤ، ولې کله چې پير صاحب راغلو نو د خبرو نه ئې اندازه ولګېدله چې غلطي شوې ده. د بل مومن خان پۀ تېر کښې ئې دوي له دومره خرچه کړې وه، ځکه دوي هم خېر پۀ دې کښې وګڼلو چې پښې ترې وباسي.

د باړې پير صاحب سېف الرحمان ته ئې وئيلي وو، د رحمان توره وچلوه چې ټول ګند ختم شي او هغۀ چې څۀ عمل شروع کړو نو دے ئې بې اختياره سم ژړلے ؤ او نورو دو ملګرو نه ئې يوه هفته بيا قبله خطا کېدله. پۀ ناصر باغ کښې د افغان مهاجرينو کېمپ ؤ، دې کښې يو تن چې هغه پۀ ‘وچ ميا صاحب’ مشهور ؤ، د دۀ يو مريد ؤ او د هغۀ پۀ ذريعه دا خبر مونږ ته رارسېدلے ؤ چې دۀ له خضر علېه السلام راځي. زۀ، حاجي صاحب او ډاکټر مسعود يو ځل ورغلي وو. وچ مياصاحب ووې چې هو! ما له د شپې خضر علېه السلام راځي. د شپې د عبادت او د نفلونو کولو راته وائي. دا هم راته وائي چې د نيمې شپې نه پس تۀ خوب مۀ کوه. مونږه ورته وئيل چې دا څنګه شکل کښې وي نو د يو نوراني غوندې اِنسان څهره ئې راته وړاندې کړه. مونږه ورته وئيل چې درسره به شپه وکړو او ورسره به مو ملاقات وشي خو وچ ميا ووې، هغه هره شپه نۀ راځي، بس چې کله ئې خوښه شي نو راځي. زۀ او حاجي صاحب به کله کله ورتلو. داسې پۀ څلورم يا پینځم ځل چې ورغلو نو حاجي صاحب ورته ووې، خضر علېه السلام د الله تعاليٰ د کومو کومو اسماء ډېر ذکر کوي؟ هغۀ چې کوم اسماء الحسنٰي ياد کړل نو بهر ما ته حاجي صاحب ووې، دا نومونه خو ما هم ليکلي دي او زما خيال دے چې دۀ له حضرعلېه السلام نۀ راځي، ګنې نو پکار وه چې زما او د هغۀ ښودلے شوو اسماء کښې فرق ؤ.

د قران کريم سره بې کچه مينه د حاجي صاحب يو خاص صفت دے، خو دلته هم د عجيبه واقعاتو سره مخ کېږي او هغه داسې چې کله کله دے تلاوت کوي نو پۀ دۀ غېر ارادي طور يوه څپه غوندې راځي. دۀ ته يو شکل راځي او څۀ خبره ورته وکړي خو دغه وخت دې کښې د کمي يا زياتي اختيار د دۀ پۀ اختيار کښې قطعًا نۀ وي. ما ترې يو ځل پوښتنه کړې وه چې کۀ ممکنه وي نو دا تپوس وکړه چې ولې حضرت ابوبکر صديق او حضرت عمر د نبي علېه السلام سره يو ځاے ښخ دي او حضرت عثمان او حضرت علي ترې بېل دي؟ وعده ئې وکړه او څو ورځې پس ئې راته ووې، ما ته ووئيلے شول چې دوستان څوک د ځانه نۀ بېلوي او خپلوان پۀ لرې کېدو نۀ پردي کېږي. دا ئې هم ووې چې سخران د پلارانو پۀ مِثل وي او زومان د اولاد غوندې وي نو د نبي علېه السلام اولاد ډېر ؤ، ټول دغلته نۀ شو راتلے او حضرت ابوبکر او حضرت عمر دواړه د نبي علېه السلام دوستان او سخران وو.

هسې هم کله کله پۀ حاجي صاحب غېر ارادي طور سره څپې غوندې راځي او دې دوران کښې ئې چې هر څۀ ووې، دې ته د الهام پۀ نظر ګوري. ډېر واقعات ئې ټيک ختلي دي، لکه يو ځل ئې د نږور ورور پۀ غلا انګلېنډ ته تلو؛ هغه پۀ لاره پۀ سفر ؤ نو حاجي صاحب ته ئې ووې، دعا وکړه! حاجي صاحب پۀ جوش کښې راغلو او ورته ئې ووې چې هغه خو دولس بجې رسېدلے دے، مور ته دې ټيلي فون وکړه. هغې لږه غوندې سستي وکړه خو دۀ پرې زور راوړو نو هغې د وېرې ټيلي فون وکړو. مور ته ئې ووې، حاجي صاحب وائي چې هغه دولس بجې رسېدلے دے. خو چې کله پۀ هوش کښې راغلو نو ورسره غم شو چې دا دې څۀ وکړل. ولې وروستو پته ولګېده او هغۀ خپله ټيلي فون وکړو چې زۀ دلته پۀ خېر خېريت انګلېنډ ته وختي داخل شوے يم چې د پاکستان پۀ وخت به دولس بجې وې. د دې عجيبه اِنسان هره واقعه د بلې نه زياته عجيبه وي لکه د دوي يوه لور حاجي کېمپ پېښور کښې وادۀ وه، د هغې لوڼه وې زامن ئې نۀ وو. هر وخت به ئې ورته دعاګانې کولې چې خداے تعالي ورله زوے ورکړي. نورو ته به ئې هم د دعاګانو خواست کولو. تېر کال ترې نه ما پوښتنه وکړه چې حاجي صاحب! اوس دې هغه لور ته د نارينه اولاد دعا کوې کۀ نۀ؟ نو ما ته ئې ووې چې اوس مې هغه دعا پرېښې ده. ما ورته وې ولې؟ نو وئيل ئې چې يوه شپه مې خوب وليدو نو ما ته ښۀ صفا ووئيلے شول چې يو شے نشته نو تۀ څۀ غواړې؟ بس نوره دعا نۀ کوم. دې نه څو مياشتې پس ته ئې هغه لور پۀ ناڅاپي توګه وفات شوه.

يوه بله عجيبه واقعه دا ده چې پۀ کال 2006 کښې مونږه څو کسان تبليغي اجتماع له رائیونډ لاهور ته تلو. پۀ لاره راسره اکثر وکيلان او نور د تبليغ مشران شامل وو. پۀ بس کښې دوو درېو تنو دا خبره پۀ خاص توګه وکړه چې د اجتماع پۀ موقع پۀ دې دومره لويه ډاګه کښې ماشي، مچان او ميږي بيخي نۀ وي. دا وخت د يخنۍ موسم نۀ ؤ او بيا لاهور کښې هسې هم موسم ګرم وي. حاجي صاحب د شپې يو غټ څادر راوويستو. ما ورته وې پۀ دې څۀ کوې؟ نو پۀ جواب کښې ئې راته ووئيل، زما مسئله دا ده چې هر چرته ماشي وي نو د شپې زما غوږونو له ځان رارسوي، نو زۀ دا څادر د غوږونو نه تاوهم، ولې چې بيا ما له خوب نۀ راځي. ما ورته وې، دا خو ښه خبره ده؛ هسې هم دوي وائي چې دلته ماشي نۀ وي. دا څادر پۀ غوږونو مۀ اچوه. پۀ سبا له حاجي صاحب ووې چې د دوي خبره پوره سمه نۀ وه ځکه چې زما غوږ له د شپې ماشے راغلے ؤ.

کله چې حاجي صاحب د نوکرۍ نه رېټائرډ شو نو سردار زېب ايډوکېټ سره يوځاے به ئې وکالت کولو او غلام حسېن مرحوم به هم هره ورځ راتلو خو د نورو نه زياتې به دوي خپلو کښې مقدمې کولې او پۀ اخره د ډېرو بحثونو نه وروستو به حاجي صاحب دواړو ته ووې، تاسو دواړه پۀ څۀ پوهېږئ؟ او هم پۀ دې به د بحث اختتام وشو.

حاجي صاحب د وروستي حج نه وروستو وکالت ته خېرباد ووې. سردار زېب ايډوکېټ ته هم د صحت مسئلې رامخې ته شوې. نن سبا خو سردار زېب بيخي معذوره شوے او کال دوه نه پۀ کرسۍ ناست وي، د ګرځېدو نۀ دے. غلام حسېن وفات شو او حاجي صاحب هم وائي چې ګرځېدلے نۀ شم. کور کښې پروت وي. د حاجي صاحب يو رمان دا هم ؤ چې خپل کلي کښې د دوي زوړ کچه جومات دې دوباره پۀ ښۀ شان پوخ جوړ کړے شي چې دغه ارمان ئې پوره شو.

يوه ورځ مونږه پۀ دې خبره بحث کولو چې کۀ خداے تعاليٰ ته پۀ هره طريقه چا رجوع وکړه نو هغه ئې قبلوي. لکه مثلاً کۀ د حاجت، وېرې، طمعې او مينې وغېره پۀ هر صورت کښې وي نو دا پېغور ورته نۀ کوي چې نور درک دې ورک شو نو ما له راغلې!!! خو انسانان داسې نۀ کوي بلکې کۀ ورته معلومه شي چې دے خو هسې ما له نۀ راتلو، نن حاجت مند شوے دے، نور څۀ درک ئې نۀ لګي، د مجبورۍ نه راغلے دے نو بيا ورسره مدد نۀ کوي. حاجي صاحب ووې، دا ځکه چې انسانان خو د سازش يا بې وفايۍ نه وېرېږي او خداے د دې هر څۀ نه بې نيازه دے.

پۀ دې عجيبه سړي بلکې د عجائباتو پۀ پلار کله کله داسې هم وشي چې د يو عام څيز د دۀ پۀ خولۀ کښې داسې خوندونه راځي چې دے ئې اظهار له الفاظ نۀ مومي. تر دې چې وائي، دا د پالکو ساګ، بېنډۍ او تورۍ ما له داسې خوند راکوي چې زۀ وايم کۀ لږ ئې خوند د دې نه زيات شو نو هسې نۀ چې خولۀ مې ورسره د خوندونو نه وشلېږي.

څۀ موده به ئې دا هم وئيل چې پيريان ما تنګوي او خصوصًا پۀ دوي کښې زنانه پېرۍ ما سره جنسي تعلق جوړول غواړي خو زۀ کوشش کوم چې ځان ترې وساتم او ډېر پۀ مشکله ترې ځان بچ کوم. خبر نۀ يم چې دغه سلسله به اوس جاري وي کۀ نۀ، ولې چې اوس خو د عمر پۀ لحاظ ضعيف شوے دے. د ابوالعجائب د خوبونو حال هم د نورو نه بدل دے. لکه يو ځل ئې خوب ليدلے ؤ چې عزرائيل علېه السلام ورله پۀ خوب کښې راغلے ؤ او ورته ئې وئيلي وو چې خلق هسې ما ګرموي، ګنې نو د چا پۀ مرګ او ژوند کښې زما څۀ اختيار نۀ وي. بيا ئې ورته وئيلي وو چې دعا به وکړو. دې سره سخت وېرېدلے ؤ او اندازه ئې وه چې ګنې د مرګ وخت ئې راغلے دے، خو بيا پۀ دې خبره ډېر خوشحاله شوے ؤ. وئيل ئې زۀ څوک يم چې د عزرائيل علېه السلام غوندې معززه فرشته ما له خوب کښې راځي او ما ته وضاحت کوي.

څۀ موده ئې نبي کريم صلي الله علېه وسلم خوب کښې ليدلے ؤ چې د هغوي ناراضګي ورته محسوس شوې وه. ګوته ئې ورته نيولې وه چې دے ما تنګوي. پۀ دې سخت فکرمند شوے ؤ، ولې بيا څۀ موده پس ئې خوب کښې وليدو چې د ناراضګۍ پۀ ځاے ترې نه راضي ؤ چې پۀ دې حاجي صاحب ډېر خوشحاله شوے ؤ.

د عجائباتو د پلار سره پۀ هر دم او هر قدم کښې عجيبه واقعات کېږي چې هره واقعه ئې د بلې نه ډېره دلچسپه وي خو ما يو ځل د دۀ نه تپوس کړے ؤ چې ستا د ژوند د ټولو نه عجيبه واقعه کومه يوه ده؟ نو ابو العجائب ووې، د ټولو نه عجيبه واقعه چې ما ته ښکاري نو هغه زما د نيازبينې ښځې پۀ مرګ زما لاپرواهي ده. دا د ‘نيازبينه’ لفظ زۀ قصداً ځکه استعمالوم چې پۀ دې کښې د چا څۀ شک پاتې نۀ شي چې زما د خپلې کورودانې سره مثالي مينه وه. دا اصل کښې د الله تعالي پۀ ما عظيم الشانه فضل ؤ او زما د ژوند د ټولو نه زياته حېرت ناکه واقعه ده چې ما غوندې کمزوري سړي له څنګه صبر راغلو؟ ولې چې زما پۀ خيال ما د پاره پۀ داسې حالاتو کښې صبر کول او لا پرواه کېدل ممکن نۀ وو. دا خبره ئې هم ما د پاره عجيبه ده ولې د اوږدې مودې پورې د بيمارۍ نه وروستو پۀ خپل مرګ د يو بنده وفات کېدل زما پۀ خيال ډېره عجيبه خبره نۀ ده او د چا ډېر محبوب تن د مرګ نه پس صبر راتلل هم عامه خبره ده خو دۀ د پاره دا دومره خاص خبره ده چې خپله دے ورته حېران شوے دے.

د حاجي صاحب سره دوه درې کاپۍ او دوه لوي لوي رجسټرونه دي چې پۀ هغې کښې ئې د خپلې خوښې ډېر واقعات، مشاهدې، تجربې او نورې قسما قسم خبرې ليکلې دي خو دا کاپيانې او رجسټرونه چا له کتلو له قطعًا نۀ ورکوي. البته چې يو ځل دې کښې کومه رایې وليکي نو بيا هغه نۀ بدلوي. بهرحال، د ابو العجائب ډېر تېر واقعات دي چې ما ترې څو د نمونې پۀ توګه وليکل. د دې ټولو پۀ يوه ليکنه کښې احاطه کول ممکن نۀ دي خو کۀ څوک دا سړے ليدل غواړي نو د خېره ژوندے دے؛ وړاندې خو به خپله هم اکثر ښار بازار کښې ګرځېدو، نن سبا د کمزورۍ پۀ وجه خپله ډېر نۀ شي ګرځېدے. هر وخت پۀ کور کښې موجود وي او د دنيا جهان عجيب وغريب واقعات ورسره دي چې د خوند رنګ سره سره د عبرت نه هم ډک دي.

ګل محمد بېتاب

 

وائي چې کارغۀ د زرکې چال زده کولو نو خپل ترې هېر شو؛ زۀ چې د کوم شخصيت خبره کوم هغۀ سره هم دغه ټوقه شوې ده چې پۀ مختلفو رنګونو ئې ځان رنګ کولو نو خپل رنګ ئې ورک شو. د شخصيت نه ئې د مختلفو رنګونو ملغوبه جوړه شوه چې پۀ ساده ټکو ورته ‘د چڼو ترکاري’ وئيلې شو. کۀ يو خوا پکښې د غوښې تيکې وي نو بل خوا پکښې د کدو او تورۍ پوټي، بينګلۍ، ټېنډې، تور باتينګڼ، الوګان اوکچالان ليدے شي – کله چې ترې بنده نمړۍ خولې ته کړي نو پۀ يو وخت ئې خولې ته څو خوندونه راځي. خو د بعضو څيزونو خوندونه پکښې جوت وي. دغه شان دۀ سره هم چې بنده کښېني نو پۀ يو مجلس کښې ئې څو رنګونه وويني خو دوه رنګونه ئې پۀ دې ټولوکښې ډېر شوخ دي چې يو د ‘مُلاتوب’ او بل د ‘مسټر توب’ دے – خو د دۀ دا دواړه رنګونه خپلو کښې داسې خلط ملط شوي دي چې څوک دا فېصله نۀ شي کولې چې دا مسټر دے او کۀ مُلا؟ غالباً سيد رسول رسا صاحب يو شعر وئيلے ؤ او يوه مصرعه ئې داسې وه:

هۍ افسوس چې نۀ مسټر او نۀ ملا شوم

خلق هغه د يو لوے عالم فاضل ليکوال، شاعر، محقق، نقاد، مترجم اومؤلف پۀ توګه پېژني. يو درځن پورې کتابونه ئې چاپ کړي دي. عزت او احترام ئې کېږي. د عمر پۀ لحاظ هم داسې ځاے ته رسېدلے دے چې پښتنه ټولنه کښې عموماً د داسې سپين ږيرو او مشرانو عزت کېږي خو طبعيت ئې د نوخېزه زلمو غوندې دے. پۀ وجود زوړ خو پۀ زړۀ ځوان دے. رحمان بابا وئيلي وو:

تر پنجا و پنجه تېر شوې

تۀ لا ځان بولې پسـر

دے د اوياو کلونو خواوشا دے خو ځان ته زوړ او بوډا خو پرېږده چې سړے هم نۀ وائي؛ ځان ورته زلمے بلکې شاه زلمے ښکاري – ځکه خو چشمې پۀ سترګو او ګډو وډو پښو پۀ تيندکونو کال کښې يو ځل د کوئټې نه پېښور او اسلام اباد ته راپېښه کوي. دلته بيا د پښتونخوا مختلفو علاقو ته ځي. اسلام اباد کښې ئې د زوي کور دے چې وړاندې پۀ کرايه اوسېدو او اوس د خېره د خپل کور مالک شوے دے. د ژمي دوه درې مياشتې پښتونخوا او اسلام اباد کښې تېروي. دلته پۀ اما کما ګرځي. مختلفو ادبي غونډو کښې د ګډون کولو نه علاوه د عمر خوړلو، بيمارانو او کمزورو ليکوالو تپوس پوښتنې کوي او ورسره مجلسونه کوي.

کله چې دے بلوچستان کښې پۀ نوکرۍ ؤ نو د يو غريب ملا اخونزاده سيد عبدالغفور پردېس سره ئې کلکه اشنائي وه. ملا صاحب هم لکه د دۀ عجيب و غريب شخصيت ؤ. دے د کوچيانو پير ؤ. وائي چې پۀ يوه کوچۍ عاشق ؤ، کله چې به دے د ملا صاحب خوا له مياشت دوه پس ورغلو نو هغۀ به ورله مېلمستيا د کوچيانو پۀ کېږدو کښې کوله. ملا پردېس شاعر ؤ او پۀ شاعرۍ کښې ئې ډېره رنګيني او شوخي وه. ډېر زبردست ساده، طنزيه، مزاحيه او تر دې چې بربنډ لغړ شعرونه ئې وئيلي وو چې وروستو ورله دۀ کتاب ‘د حباب پۀ مخ سراب’ پۀ نامه چاپ کړے دے چې پۀ هغې ئې خپله يوه ډېره معلوماتي اوعلمي سريزه ليکلې ده.

عبدالکريم بريالے پۀ اصل کښې ملا ؤ او ملا ځکه ؤ چې پلار ئې د خپل وخت نامتو عالم او ورسره شاعر ؤ. هغۀ ته پۀ کتو ئې د دين علم هم د هغۀ پۀ نګرانۍ کښې حاصل کړے دے. ورسره سکول ته هم تلے راغلے دے. وړومبے به ئې لکه د مليانو پټکے تړلو چې دوي ورته پۀ خپله لهجه کښې ‘لنګوټه’ وائي. څۀ وخت ئې انفارمېشن ډېپارټمنټ اوڅۀ موده ئې سکول کښې استاذي کړې ده. دغه دوران کښې ئې شاعري شروع کړې وه او داسې د دې پۀ ذريعه د کوئټې رېډيو ته رسېدلے ؤ چې دغلته به ئې د پښتو پروګرامونوکښې کمپئیرنګ کولو. دې دوران کښې ئې د ليکوالو خصوصاً د خېر محمد عارف، سعيد ګوهر، سرور سودائي او نورو سره تعلقات جوړ شوي وو. د شاعرانو اديبانو سره د ناستې ولاړې پۀ وجه ئې طبعيت کښې ازاد خيالي راغلې او ورسره ئې داسې ورو ورو لنګوټه د سر نه وغورځوله. بيا کله ئې چې اېم اے وکړه او پۀ کالج کښې لېکچرار شو نو د پټکي نه وروستو ئې پرتوګ پسې راواخسته خو د پښتنوعلا قوکښې به ئې ډيوټي وه نو پتلون اغوستل ئې محض د رېډيو اوټيلي ويژن پورې محدود وو. خو چې کله د کالج نه سول سروسز ته لاړو او هلته اعليٰ عهدو ته ورسېدو، دې دوران کښې اے سي، پولټیکل اېجنټ او د سېکرټري تر عهدو لاړو نو ورسره پۀ پوره توګه ‘مسټر’ شو – البته کله کله به پرې د ملاتوب دوره هم وخت پۀ وخت راتله.

کۀ څۀ هم ملا او مسټر خپلو کښې دوه متضاد صفتونه شمېرلے کېږي ځکه يا يو تن به پوره د مليانو خويونه کوي او يا د مسټرانو، خو دۀ کښې دا دواړه پۀ يوځاے موجود وو او هم دې متضادو خويونو د دۀ شخصيت ممتاز کړے دے او کله ئې چې دې دواړو خويونو کښې اعتدال ساتلے ؤ نو د عزت او شهرت اعليٰ مقام ته ئې رسولے ؤ؛ ولې چې د علم او ملاتوب پۀ وجه ئې خلقو احترام کولو. د مسټرتوب او اعليٰ عهدې پۀ وجه ئې د خلقو ضرورتونه پوره کول. د ډېرو شاعرانو اديبانو او د دوي بچو سره ئې وخت پۀ وخت ښېګړې کړې دي، پۀ نوکرو ئې لګولي دي او نورې هر قسمه مالي مرستې ئې ورسره کړې دي. د سياستدانانو سره ئې هم نزدې راشه درشه لرلې ده بيا د پښتونخوا ملي عوامي پارټۍ د مشرانو سره ئې خاص تعلق ؤ چې د دغه ډلې سره تعلق ورته د پلار محترم نه پۀ ميراث کښې پاتې شوے ؤ چې هغۀ به ځاے پۀ ځاے پۀ سټېجونو د عبدالصمد خان اڅکزي سره يو ځاے د پښتنو د حقونو او د دروند والي سندرې پۀ خپل خوږ او دردېدلي اواز وئيلې. د دوي د پلار محترم يو ورکوټے غوندې دکان ؤ چې يو تاريخي حېثيت ئې پۀ دې وجه لرلو چې پۀ هغې کښې به دۀ سره عبدالصمد خان اڅکزے او نور د هغه وخت مشران جرګه کېدل او د پښتنو د مستقبل ښۀ کولو پۀ حقله به ئې پکښې صلاح مشورې کولې خو د بدقسمتۍ نه هم د هغوي د ډلې پۀ دور حکومت کښې ئې د ورانولو فېصله وشوه چې بريالي د هغه دکان د بچ کولو د پاره ډېرې هڅې وکړې خو کامياب نۀ شو او وران کړے شو چې تر اوسه دے د دغه دکان د بحالۍ د پاره منډې ترړې وهي. پۀ دې وجه د ټولو سياستدانانو نه عموماً او د دغه ډلې د مشرانو نه خصوصاً ډېر ګيله مند دے.

پۀ کال 1992ز کښې چې کله دے پۀ لويه عهده ؤ، پېښور ته راغلے ؤ او د ډاکټر اسرار صاحب پۀ وجه ورسره زما پېژندګلي شوې وه – مونږ ورسره د ‘غازي’ اخبار د پاره يوه مرکه هم کړې وه. دغه وخت کۀ څۀ هم لوے افسر ؤ خو خوي بوي کښې ئې ډېره عاجزي او فقيري وه – هېڅ قسمه د افسرۍ يا ملاتوب نشه پکښې نۀ وه. عجيبه غوندې ښکارېدلو خو د هغې نه زياته عجيبه مې بيا دا وليده چې ډېر کلونه وروستو پۀ 2017ز کښې چې دے د نوکرۍ نه رېټائرډ شوے ؤ، ما وليدو نو ورسره مې پکښې د افسرانو خوي وليدو او چې ورسره نور اختيار نۀ ؤ نو د ملاتوب سهاره ئې واخسته. ولې دۀ ته معلومه ده چې پښتانۀ د دين او ملا دواړو قدر کوي. د دۀ دا حالت چې ما وليدو نو خپل يو بل مشر راياد شو چې هغه پۀ يوه اعليٰ سرکاري عهده ؤ خو کارډ به ئې نۀ جوړولو ځکه نو چې کوم ځاے به د تلاشۍ خبره شوه نو دۀ به ورسره خپل تعارف کولو او د دې پۀ تصديق به بيا ډېر وخت لګېدلو – خو چې کله رېټائرډ شو نو بيا ئې د محکمې نه د رېتائرډ افسر پۀ توګه کارډ تر لاسه کړو. بيا به هم مشکل دا ؤ چې د تلاشۍ پۀ وخت به ورته وئيلے شول چې اوس خو تۀ رېتائرډ یې.

د شکل او خوي پۀ لحاظ هم بريالے نيم ملا او نيم مسټر دے. د سر وېښتۀ ئې لکه د طالبانو او مليانو غوندې دي. ورسره ئې ږيره هم شته چې کله ئې لکه د مليانو اوږده کړي اوکله ئې د مسټر جوړېدو د پاره پۀ مشين وېخ کښې ووهي. خوراک لکه د مسټرانو پۀ تولواو ماسوکوي خو بحثونه پۀ دړو او منونو کوي.

د بريالي شوق د خپلو علمي کمالاتو پۀ وجه خلق ځان ته متوجه کول او حېرانول دي. ورسره د هغوي د خولو نه واه واه ويستل او داد وصولول دي ځکه نو کله کله به ئې د علم الکلام، تصوف او فلسفې پۀ حقله سنجيده بحث شروع کړے وي خو کۀ دې کښې چا هسې د ساز اواز خبره وکړه نو هغه بحث به پۀ ځاے پرېږدي او د کلاسيکل، نيم کلاسيکل، روايتي اوجديدې موسيقۍ پۀ حقله به شروع شي او کۀ چرته دې منځ کښې چا د درېم جنس خبره شروع کړه نو ورسره به د ‘خُنسا مشکل’ او هېجړاګانو د تاريخ او قسمونو سره د کهتک، لوګري، برېک ډانس، اتڼ او نورو ګډاګانو اصول او تفصيل شروع کړي، يعني پۀ هره مسئله کښې فتويٰ جاري کوي او داسې بنده ته چې څۀ وائي هغه زۀ نۀ شم وئيلے – ولې چې زۀ خپله مفتي نۀ يم. البته د ‘کتاب العلم’ نه به د حضرت عبدالله ابنِ مسعود فتويٰ نقل کړم چې هغه فرمائي، ‘څوک چې پۀ هره مسئله کښې فتويٰ ورکوي، ليو نے دے.’

يو بل عادت ئې دا دے چې هر څوک خبره کوي نو دے ئې ورله لکه د مسټر يا زورور ملا پۀ منځ کښې کټ کوي – ما له ئې هم څو څو ځل خبره کټ کړې ده او زړۀ مې غواړي چې دلته ترې خپل بدل واخلم خو دلته هم د هغۀ لحاظ کوم او د خپلې خبرې پۀ ځاے به د يو کتاب ‘ايقاظ’ خبره نقل کړم چې هغې کښې ليکلي دي، ‘خبرو اترو کښې دا بې ادبي ده چې تۀ د خپل ملګري خبره کټ کړې يا هغه خبره شروع کړي او تۀ ئې سر ته اورسوې، ځکه تۀ هغۀ ته دا ښودل غواړې چې تا ته دا خبره د هغۀ نه زياته معلومه ده.’

دغه شان کۀ څۀ هم پۀ خوي کښې ډېر عاجز طبعيته دے، د چا سره ئې چې اشنائي او تعلق وي نو د پټي پۀ پوله او د لښتي پۀ غاړه ورسره پۀ کښېناستو کښې څۀ باک نۀ ګڼي؛ دا خوي ئې د لويو بزرګانو صوفياء کرامو غوندې دے او ځان ډېر پۀ فخر د فقيرانو پۀ ډله کښې شماري خو لکه د صوفيانو او بزرګانو غوندې محتاط نۀ دے، لکه د مشهور صوفي حسن بصري يوه واقعه مشهوره ده چې يو سړي بل تن د حضرت حسن بصري د لور رشتې غوښتو د پاره ورلېږلے ؤ. هغه تن چې ورغلو نو د دغه سړي د ښۀ سړيتوب ئې ورته ډېر صفتونه وکړل. پۀ خبرو خبرو کښې ئې ورته دا هم ووئيل چې زۀ چا د پاره ستا لور غواړم نو هغه پنځوس زره روپۍ نغدې هم لري. حسن بصري ووې، دا روپۍ به دۀ پۀ حلاله طريقه نۀ وي جمع کړې خو هغه سړي ووې، حسن بصري! تا ته څۀ پته ده هغه سړے خو پرهېز ګاره دے. پۀ دې حسن بصري ووئيل، کۀ چرې هغۀ دا مال د حلالو نه جمع کړے وي نو پۀ دې کښې ئې د الله تعاليٰ پۀ مال باندې بخل کړے دے. نه! قسم پۀ الله زۀ هېڅ کله د داسې سړي سخر جوړېدل نۀ غواړم او داسې پرهېزګاري يقيناً پۀ بريالي کښې نشته ولې چې لوڼه ئې هم مالداره کورونو کښې وادۀ کړې دي او زامنو له ئې هم پۀ ښو او شتمنو کورونو کښې ودونه کړي دي.

د عبدالکريم بريالي نه پۀ علمي توګه اژدها جوړه شوې ده چې د خپلې علمي لوږې تندې د پاره هر قسمه کتابونه اخلي او لولي. د قيمتي او نايابه کتابونو لويه ذخيره لري کوم چې د مختلفو علومو پۀ حقله دي. د قران کريم د تفسيرونو نه علاوه د احاديثو او فقهې نه را واخلې تر ادبي، سياسي او فلمي معلوماتو هر قسمه کتابونه ورسره شته او لولي ئې، چې کۀ يو خوا د دې پۀ مدد پۀ ډېرو مېدانونو کښې پوهه لري خو دې ډېرې او مسلسلې لوستې ورله علمي معده خرابه کړې ده ځکه نو د خبرو پۀ دوران کښې ترې اکثر ليکه خطا شي. لکه يوځل پۀ عربۍ ژبه کښې د ليکلي شوو علمي کتابونو پۀ حقله بحث کېدو نو ناڅاپه ئې د بحث منځ کښې عربيانو ته بد رد وئيل شروع کړل او د کتابونو پۀ ځاے ئې د هغه عربو شېخانو قصې شروع کړې کوم چې پۀ يورپ او نورو ملکونوکښې عياشۍ کوي او پۀ کروړونو روپۍ پۀ دې الوزوي. يوه خبره ما پۀ بريالي کښې بله هم ډېره عجيبه دا ليدلې ده چې کنځل پۀ داسې انداز کښې کوي، تۀ به وائې چې جوړې چا ته دعا کوي – لا کله کله پرې مخامخ تن ته داسې وګوري لکه چې چا ته پۀ کنځلو د داد طمع لري.

بله يوه اهمه خبره دا ده چې پۀ علمي، ادبي او سياسي توګه د هر نوموړي شخصيت سره مينه لري خو ورسره تر يو حده مخالفت هم کوي. د دې وجه دا ده څوک ئې مني او کۀ نۀ خو ځان ورته غټ سړے ښکاري او پکار هم ده چې ځان ته د غټ سړي پۀ سترګه وګوري ولې چې دا وخت دے پۀ هغه څو پښتنو ليکوالو کښې راځي چې پۀ څو ژبوعبور لري او پښتوکښې ئې خصوصاً د تحقيق او تنقيد پۀ مېدان کښې ډېر د قدر وړ کارونه کړي دي. دا ډېره د تعجب خبره ده چې دۀ پۀ دومره مصروفياتو کښې د تحقيق او تنقيد غوندې موضوع ته څنګه دومره وخت ويستلے دے؟ تر اوسه د دۀ پۀ چاپ شوو کتابونو کښې يو کتاب ‘د تاريخ مقدمه’ د انګرېزۍ ژبې نه پښتو ته ترجمه کړے دے. بل ئې د پښتو ژبې د نوموړي محقق عبدالحئ حبيبي د ژوند او فن پۀ حقله کتاب ليکلے دے. د پير روښان پۀ حقله دوه کتابونه، د پټې خزانې پۀ حقله ‘پټه خزانه د حقيقت پۀ ائينه کښې’، د شعرونو کتاب ‘موسمونه خاندي’ او اردو کښې د ‘ختم نبوت’ پۀ نامه کتابونه ليکلي دي. دې کتابونوکښې ئې دا خبره ثابته کړې ده چې بريالے د مورنۍ ژبې پښتو نه علاوه پۀ فارسۍ، عربۍ، اردو او انګرېزۍ ژبو ښۀ عبور لري. لا د سحر پۀ بانګ مې يوه بله ټپه دا اورېدلې ده چې پۀ بلوچۍ ژبه کښې هم شاعري کوي.

دې نه علاوه ئې دوه کتابونو نور هم ليکلي دي چې يو ‘حال او قال د پښتو ادب’ دے. حال او قال د تصوف يوه اهمه اصطلاح ده؛ دې کتاب کښې ما پۀ دغه حواله ډېر څۀ ونۀ موندل البته پۀ دې لحاظ ورته حال او قال وئيلے شو چې دې کښې اکثرې خبرې دۀ د هوش، بې هوشۍ او مدهوشۍ پۀ حال کښې ليکلې ښکاري. د دې کتاب يو صفت دا دے چې نيم د ورځې او نيم د شپې ليکلے شوے دے. نيمې پکښې حقيقي تجزيې دي او ورسره نيمې اندازې دي. دغه شان نيم کتاب کښې پۀ خلقو قسما قسم الزامونه لګولے شوي دي او نيم د حقيقي ملاقاتونو رودادونه دي. نيم پکښې تجويزونه او غوښتنې دي، نيمې پکښې خالصې علمي خبرې دي چې پۀ دليلونو اډاڼه لري او نيمې پکښې هوائي خبرې دي. انداز ئې هم چرته علمي او چرته د تکل دے.

يو بل کتاب ئې هم پۀ خاصه توګه د يادولو جوګه دے چې د هغې نوم دے ‘پۀ مونږ کښې زنديق نشته’. دې کتاب ته د اکادمي ادبيات اسلام اباد لۀ خوا انعام ورکړے شوے دے. دا پۀ اصل کښې دۀ د نوموړي عالمِ دين مولانا فقيرالله جلال ابادي چې وروستو ئې پنجاب کښې د اوسېدو پۀ وجه پۀ ‘شکارپوري’ شهرت موندلے دے، هغۀ د پینځو سوو پورې کتابونه ليکلي دي، د دۀ د خيالا تو پۀ جواب کښې ليکلے دے خو عجيبه خبره دا ده چې لکه د عبدالکريم بريالي د کاکړو د علاقې يو ملا رحيم داد چې د ملا فقير الله مريد ؤ، خپل پير ته يو خط ليکلے دے چې پکښې ئې ليکلي دي، زۀ د ژوب د کاکړانو د قبيلې سره تعلق لرم خو ما پۀ خواوشا کښې يوه قبيله او جماعت د ګمراهانو وليدلو چې د شريعت مخالف دي، باطله عقيده لري او د زنديقانو پۀ څاه کښې لوېدلي دي. پۀ دې ملا فقيرالله دوي ته بد وئيلي دي.

ملا رحيم داد او د هغۀ پير مولانا فقيرالله شکارپوري پۀ دې خبره اعتراض لري چې د کاکړو علاقه کښې د وادۀ ښادۍ پۀ موقع اتڼ کېږي چې پکښې نر او ښځې شريک ګډېږي او دې ته د بريالي پۀ قول ‘ګډه امۍ’ وائي – دغه شان دې نه علاوه هغه دود دستور چې ورته ‘وچ مجلس’ وائي، پۀ دې وچ مجلس کښې هلک او جينۍ يو بل ته مخامخ کښېنولے شي او د شعر پۀ ژبه د يو بل د سوال جواب ورکوي. دا رسم وادۀ پورې خاص نۀ دے چې ګنې د دغه هلک او جينۍ به وادۀ کېږي؛ ځکه ورته د وچ مجلس نوم ورکړے شوے دے. بريالي د طريقت د مختلفو طريقو پۀ دليلونو د دې جوابونه ورکړي دي چې د نقش بنديه سلسلې نه علاوه نورو اکثرو کښې ساز اواز او ورسره د صوفيانو پۀ وجدکښې د راتلو واقعات درج دي. زما د ټولو نه زيات وچ مجلس خوښ شو. ما وې ضرور به د دې تماشې له د دغه علاقې چکر لګوم خو ورپسې زر بريالي ليکلي دي چې دا رواج اوس ختم شوے دے. البته کاکړو او نورو ځينو پښتنو قبيلوکښې د اتڼ رواج اوس هم شته.

د اردو ژبې کتاب ‘ختم نبوت’ ئې يو علمي اوتحقيقي کتاب دے کوم چې اوس اوس څو مياشتې وړاندې چاپ شوے دے. پۀ دې کښې ئې د تحقيق سره سره پۀ ډېرو خلقو او سياسي ډلو هم فتوې لګولې دي، تر دې چې ليکوال ئې هم پکښې نۀ دي معاف کړي او د هېڅ چا څۀ لحاظ خاطر ئې نۀ دے کړے.

د پښتو ژبې نوموړي شاعر سعدالله جان برق صاحب د عبدالکريم بريالي د دې کتاب د چاپ کېدو نه وروستو ‘د پښتو املاء’ پۀ حقله دوېمه رساله کښې د عبدالکريم د ځپلو ذکر د تجاهل عارفانه پۀ توګه کړے دے چې زۀ ئې دلته تکراروم. دا د بغداد د يو شوم سړي عبدالکريم قيصه ده چې هغۀ ډېره زمانه يوه جوړه څپلۍ استعمال کړې وې. چې کله به وشلېدلې نو ټکړې او پېوندونه به ئې ورته اچول او داسې هغه څپلۍ دومره درنې شوې چې پۀ ګرځولوګرانې شوې وې. خو دۀ به ورسره ګزاره کوله. اخر ورله چا يوه نوې جوړه څپلۍ واخستې نو هغه زړې څپلۍ ورته غم شوې. چې چرته به ئې غورځولې نو څۀ مصيبت به ئې پېدا کولو او خلقو به ترې نه تاوان اخستو. لکه يو ځل ئې د شپې ډېران ته غزارلې چې يو تن پرې ولګېدو، زخمي شو. هغۀ ترې تاوان واخستو. بيا ئې نالۍ ته غزار کړې نو د حمام نالۍ ئې بنده کړه. د حمام مالک ترې تاوان واخستو. بيا پرې د يو دکان شيشه ماته شوه – نو هر چا به ترې تاوان وصولولو ځکه چې د هغۀ څپلۍ هر چا پېژندلې او چې څۀ نقصان به ورته ورسېدو نو تاوان به ئې د عبدالکريم نه وصولولو. بهرحال، دا اوږده قصه ده خو کۀ د عبدالکريم د څپلو غوندې د عبدالکريم بريالي خلاف د دعوو سلسله شروع شوه نوخبره به ګرانه شي. خو عبدالکريم بريالے هوښيار سړے دے او لکه د بغداد د عبدالکريم غوندې نۀ دے، ځکه نو دے پۀ چم ګاونډ، کلي علا قه کښې ډېر د شرافت ژوند تېروي، پۀ خلقو د فتوو لګولو نه ډډه کوي؛ صرف د بهر علاقو پۀ اوسېدونکو فتوې لګوي. تر دې دمه ئې نۀ خو د جعفر خان اڅکزي د مذهبي خيالاتو پۀ حقله څۀ ليکلي دي او نۀ ئې د پروفېسر صاحبزاده حميدالله د پشين د خبرو جواب ورکړے دے کومې چې هغۀ وخت پۀ وخت د دۀ خلاف او خصوصاً پۀ ‘افراد او ادارې’ نومې کتاب کښې ليکلې دي. دغه شان دے د پټې خزانې زبردست منونکے دے او د هغې د حقانيت پۀ حقله ئې کتاب ليکلے دے خو سعيدګوهر صاحب د پټې خزانې خلاف کتاب ليکلے ؤ، د هغۀ سره ئې هم تر اخره اشنائي برقرار وه. زما نه کۀ څوک د عبدالکريم بريالي د شخصيت پۀ حقله تپوس وکړي نو زما جواب به ورته پۀ لنډو ټکوکښې دا وي چې هغه نۀ مسټر دے او نۀ ملا – ښۀ ملا ثابتېدلے شو خو د خپلو خيالاتو، حالا تو، ازاد خيالۍ او لوئې عهدې پۀ وجه دې ته سم نۀ شو. تر څو چې پۀ نوکرۍ کښې ؤ نو مسټر ؤ خو د ملاتوب څپې به پرې وخت پۀ وخت راتلې او اوس چې رېټائرډ شوے دے نو مسټرتوب ئې ختم شوے دے، د ملا کېدو کوششونه کوي خو يقين نۀ کوم کۀ کامياب شي. هر څۀ چې دے، بيا هم زما غوندې د ډېرو ښۀ دے ولې چې د کله نه ئې پۀ پښتو ژبه ليکل شروع کړي دي نو پۀ هېېڅ حال کښې ئې قلم د لاسه نۀ دے غورځولے. خپل ډېر وخت، مال او دولت ئې د ژبې د سره ځارکړے دے. د يارانو يار دے او پۀ هېڅ حال کښې هم د يارانو نه مخ نۀ ګرځوي. د هر يار اشنا پۀ ښادۍ خوشحالېږي او پۀ غم دړد ئې خفه کېږي. ما وړاندې وئيلي دي چې بريالے کنځل د دعا پۀ اندازکښې کوي ځکه نوعېن ممکنه ده چې د دې ليک د کتونه وروستو به ضرور ما ته ښې ډېرې دعاګانې کوي اوچې څوک ورسره مخامخ ناست وي، د هغۀ نه به داد غواړي. نو دعاګانې دې کوي، هسې هم ژمے اوس اوس تېر شوے دے. تر بل ژمي د مرګ او ژوند پته نۀ لګي – کۀ ژوند ؤ او بريالے د عادت مطابق پېښور ته راغلو نو دا هر څۀ به ترې هېر وي. پۀ يارانوکښې ئې داشرف غمګين صاحب نه خطره وه چې سمدستي به قلم راپورته کړي خو هغه ئې دې ژمي کښې پۀ خپلو لاسونو خاورو ته سپارلے دے او نور دوه ياران ممتاز حسن دولت زے او ملنګ جان شهابيوال ئې دومره وزګار نۀ دي چې د بريالي صفايانې دې کوي.

د تېرو خواوشاه نولس كالو راهسې راته هغه د چا خبره دا يو زړۀ وائي چې يوه فرمائشي غوندې خاكه وليكه؛ خو دا بل زړۀ راته وائي چې خاكه فرمائشي نۀ وي او كۀ داسې شي نو هغه به خاكه نۀ وي، ځكه پوهان وائي چې د كوم بنده سره د چا عقيدت وي نو پۀ هغۀ خاكه نۀ شي ليكلې كېدې. دغه شان د كوم بنده نه چې د چا نفرت وي، پۀ هغۀ هم خاكه نۀ شي ليكلې. پۀ دې لحاظ خو خبره سمه ده ولې چې نۀ زما د دغه سړي سره عقيدت دے او نۀ نفرت – د كوم بنده پۀ حقله چې راته دا يو زړۀ وائي چې خاكه پرې وليكه او راته وائي فرمائشي خاكه پرې وليكه او دا بل زړۀ راته وائي چې مړه! دۀ كومې كافرې كونډې كړې دي؟ پۀ قلاره كښېنه! نو بس پۀ قلاره كېنم – خو څۀ موده پس راته بيا دا يو زړۀ ووائي چې وليكه، خامخا ئې وليكه او فرمائشي ئې وليكه. اخر مجبور شوم او د يو زړۀ منلو ته مې غاړ كېښوده خو دا بل زړۀ به هم پكښې ځاے پۀ ځاے ټک كوي؛ نو توكل پۀ خداے او پۀ بركت د هغه استاذانو ليكوالانو چې ټول عمر ئې پۀ اٰمد او اٰورد ليكل كړي دي.

يوه د مزې خبره دا را مخې ته شوه چې ما وې ګنې يواځې هم زۀ د دوو زړونو مسئلې سره مخ شوے يم خو شكر دے زما نه وړاندې نور هم پۀ دې غم اخته شوي وو لكه مراد شينواري وائي،

پۀ دوو زړونو كښې شم پاتې ستا كوڅې ته چې زۀ راشم
اخلم ځكه قدمونه كله يو خوا كله بل خوا

خو هر كله چې دا يو زړۀ راباندې زورور شو او د دۀ مې ومنل نو كوشش به كوم چې دا دوېم زړۀ منع كړم چې هډو كش كړپ ونۀ كړي خو انسان مجبوره دے، كېدے شي پۀ خطا كښې بې اختياره راته څۀ ووائي. كوشش كوم چې د دې يو زړۀ ومنم او اراده مې ورته كړې ده چې فرمائشي غوندې ليک وكړم. داسې به زما اطمينان وشي او پۀ چا چې مې د ليک اراده كړې ده، هغه به هم خوشحاله شي. دغه سړے پۀ خپله هم يو مخيزے دے؛ چې څۀ وائي نو لكه زما د دوو زړونو پۀ جنجالونو كښې نۀ نښلي. چا نه ئې چې زړۀ ښۀ شي نو د زم زم پۀ اوبو ئې لمبوي او كۀ څوک ئې د پامه چپ راغلو نو پۀ مخ ورله د سياهۍ پۀ ځاے تاركول مږي. مثال ئې د هغه بد دماغه سړي دے چې ښځه ئې وهله نو چې هېڅ بهانه پۀ ګوتو ورنۀ غله نو وې وئيل، دا چې اوړۀ اغږي نو ولې ورسره خوځېږي؟

تاسو به حېران شوي يئ چې دا څۀ انګا بنګا وائې او څۀ يو غر او بل جنګوې؟ نو كۀ د دې وجه درته وښايم نو تاسو به هم لكه زما حېران شئ چې يو خوا د هغۀ يو كتاب دے او بل خوا د هغۀ شخصيت، ما له دلته د هغۀ پۀ ځاے هغوي ليكل پكار وو خو څۀ وكړم، خاكه كښې اكثر دا قسمه خبرې نۀ وي، بلكې چا ته صاحب ليكل وغېره هم ښۀ نشي ګڼلے اګرچې دا فرمائشي خاكه ده نو كۀ هر څۀ پكښې زۀ وليكم نو چا ته پرې اعتراض نۀ دے پكار.

ښه! نو ما د هغۀ د يو كتاب خبره كوله چې د دې د چاپ پوره نولس كاله كېږي. دې نه وړاندې ئې هم څو كتابونه چاپ دي او وروستو هم خو دغه كتاب ئې پۀ خاص توګه د ذكر جوګه دے چې پۀ دغه كتاب كښې ئې د خپل وخت نوميالو ليكوالو او هغه شخصياتو ته پيرزوئينې وړاندې كړې دي كوم چې د دۀ خوښ وو؛ دۀ سره ئې نېكۍ كړې وې او يا دے ترې متاثره ؤ – ولې دغه خلق انسانان وو، مونږ هم ليدلي وو او څۀ نۀ څۀ پېژندګلو مو ورسره لرله. خو دۀ بيخي دغه انسانان د فرشتو پۀ شكل كښې وړاندې كړي دي. هغه د سعادت حسن منټو خبره هر يو ئې لانډرۍ كښې وينځلے او استري كړے دے. كتاب له ئې نامه هم پۀ دغه مناسبت ”ښكلي ښكلي خلق“ ايښې ده. د دوي هېڅ يوه بدي ئې نۀ ده بيان كړې او كۀ كومې كمزورۍ ئې پكښې ليدلې نو هغه ئې ورله پۀ خوبیو او صفتونو كښې شمار كړې دي لكه د محترم قمرراهي صاحب تندخوئي مشهوره وه نو دے د هغه باره كښې ليكي:

”راهي صاحب پۀ خوي تريخ او مزاج نازك مشهور دے. دغه څيزونه د هغوي د شخصيت سره داسې اغږلي شوي دي چې كۀ هغۀ له ئې پۀ خپله هم څۀ علاج نۀ ورځي نو ملګرو ورسره هم داسې منلې ده چې د هغې نه بغير ورته راهي صاحب نېمګړے ښكاري.“

وړاندې هم دې ليكنه كښې ئې يو ځاے حد كړے دے، ليكي:

”راهي صاحب چې ستائينه كښې څومره محتاط دے، پۀ غندنه كښې هومره نا ترسه او بېباكه دے دا د راهي صاحب مزاج دے؛ د هر سپين زړي بنيادم د مزاج هم دغه رنګونه وي.“

دې نه پۀ اسانه اندازه لګي چې هغۀ پۀ كوم نيت دا كتاب ليكلے دے او بيا دا انداز ئې ورله څنګه خوښ كړے دے. د نورو شخصياتو پۀ حقله ئې هم كم و بيش ليكل هم دغه رنګ كړي دي او هم د دغه كتاب مطالعې زۀ دې ته مجبوره كړے يم چې بنده کۀ يو سړے پۀ پینځلسو ليكوالو پۀ يوه مخه تعريفي ليكونه كولے شي نو تۀ ولې د يو سړي پۀ باره كښې نۀ شې ليكلے. د هغۀ دا ټول ليكونه هغه د چا خبره د دغه شخصياتو پۀ حقله ستائينليكونه دي. پۀ چا ئې چې ليكونه كړي نو هغوي او يا د هغوي نزدې خپلوانو ورته پۀ يوه خولۀ خاكې ‘وئيلې’ دي، ځكه نو زۀ هم ورته ‘مدحيه’ خاكې وايم.

ما ته دې يو زړۀ كوم چې پۀ فرمائشي خاكه ليكلو مجبوره كړے يم، ووې چې د دۀ نوم به وړاندې نۀ اخلې خو دې بل زړۀ راته ووې چې د ”د ښكلي ښكلي خلق“ كتاب نامه دې واخسته نو دغه سسپنس دې سر وخوړو؛ ځكه دا خو هر چا ته معلومه ده – هغه د مشرانو خبره چې ‘غونډ دے خو نارنج دے’. دا كتاب پروفېسر ډاكټر محمد همايون هما ليكلے دے چې پۀ وړومبي ځل 2000ز كښې او بيا وروستو څو كلونه پس ته دوباره چاپ شوے دے.

همايون هما زۀ د ډېرو وختونو نه پېژنم، بلكې چې پۀ ښه بده پوې شوے يم نو دا نوم مې پۀ رېډيو اورېدلے ؤ خو ليدلے مې نۀ ؤ. بيا چې كالج ته لاړم او څۀ نه څۀ ادبي كش كړپ مې شروع كړل نو پۀ رېډيو، ټيلي وژن، اخبارونو او رسالو كښې به مې دا نامه اورېدله او ليدله او ورسره زمونږه يو استاد پروفېسر افضل رضا صاحب به خامخا او بغېر د ضرورت نه دا نوم ډېر ډېر يادولو. دۀ سره به ئې د خپلو ملاقاتونو ذكر ډېر پۀ خوند خوند كولو. کۀ هغه نن ژوندے ؤ او زما دا ليک ئې لوستلے ؤ نو ډېر به خوشحاله شوے ؤ. زما يقين دے چې زما دا ليک به ئې پۀ خپله هما له وړے ؤ او ډېر پۀ فخر به ئې ورته وئيلي وو چې واوره! زما يو شاګرد پۀ تا داسې ليک كړے دے.

امكان دے چې زما پۀ ليک كښې ئې څو ستائينې نورې سېوا كړې وې خو كېدے شي زباني ئې پۀ خندا كښې ورته دا هم وئيلي وو چې ځه ته ئې پۀ ايمان ووايه تا كښې ګنې دومره صفتونه شته؟ ځكه چې د افضل رضا صاحب د همايون هما سره ازادي وه او هر څۀ ئې ورته وئيلے شول. كيدے شي دا ئې هم ورته وئيلي وے چې تا او ستا پۀ شاګردانو كښې خداے تعاليٰ يو له هم دا توفيق ورنۀ كړو چې پۀ ما دې څو پاڼې تورې كړي. پوره اتيا كتابونه مې ليكلي دي او ولې زۀ ګنې پۀ ښكلو ښكلو خلقو كښې تا نۀ شوم شاملولے؟ ما كښې څۀ كم دي؟ خو افسوس چې افضل رضا صاحب نشته. خداے دې وبخښي او هما له دې ژوند وركړي.

ډاكټر محمد همايون هما د مردان پۀ بغداده كښې پېدا شوے دے. والله کۀ ما ته دا پته وه چې بغدادې ته د بامبړانو د مسكن او يا د طوطيانو د بڼ پۀ وجه بغداده وائي. دا هرڅۀ ده پۀ خپله ليكلي دي چې اصل كښې ويونكے ئې لوے پوهاند صديق الله خان ريښتين دے.

د همايون هما پلار سعادت خان يو مزدوركاره او جفاكش انسان ؤ چې د متحده هندوستان تر لرې لرې ښاريو ګرځېدلے ؤ.اټو موبائيل انجینيئر ؤ. 1918ز كښې ئې د ډهلي يو پوليټيكنيک ادارې نه ډپلومه اخستې وه. پۀ 1950ز كښې چې بهوپال ته راغلو نو مالي حالت ئې خراب شو. غريب ؤ خو ولې عظيم انسان ؤ چې پۀ بچو ئې د تعليم خواهش لرلو. او هما د خوش قسمتۍ نه د سكول پۀ زمانه كښې داسې يو خوا خوږے استاد د ميا خېرالحق ګوهر كاكاخېل پۀ شكل كښې وموندلو چې دۀ د پاره ئې د خضر غوندې د رهنما كار تر سره كړو. هم د دغه تعلق پۀ وجه ئې د مردان د هغه وخت ټول ليكوالان وپېژندل او خپل ادبي سفر ئې پۀ داسې انداز كښې شروع كړو چې د خپل استاد نه ئې زيات نوم وګټلو. بلكې زما غوندې ډېر ليكوال خو ميا خېرالحق ګوهر كاكاخېل د هما پۀ وجه پېژني او پۀ رښتيا معنو لوے سړے خو ځكه ؤ چې د دۀ غوندې شاګردان ئې تيار كړي دي.

همايون هما د خپلو ښو اخلاقو، خدمتونو او تابعدارۍ پۀ وجه د ځينو نوموړو ادبي شخصياتو سره دومره نزدې پاتې شوے دے چې بنده ورته حېران شي. قمر راهي صاحب هما ته ليكلي دي:

”حسن خان سوز زما مشر ورور ؤ خو تا زما نه هم ښۀ پېژندو او زما خواهش دے چې تۀ د هغۀ پۀ فن او شخصيت مزيد ليكل وكړې.“

همايون هما د طالب علمۍ پۀ زمانه كښې رېډيو پاكستان له پۀ وړومبي ځل اكتوبر 1962ز كښې دوه ډرامې ليكلې وې چې يوه د ”تورزن كاكا“ پۀ نامه وه دا د ماشومانو د پاره وه چې دورانيه ئې لس منټه وه او بله ”څلور زره روپۍ“ وه چې دواړه ډرامې د رېډيو پاكستان پېښور نه د ډرامې نوموړي ليكوال او پروډيوسر عمر ناصر صاحب نشر كړې وې. بيا ئې وخت پۀ وخت رېډيو له نورې ډرامې هم ليكلې دي چې باقاعده نشر شوې دي خو هغه اكثرې وركې شوې دي او محض دوه درې د نمونې پۀ توګه پاتې دي. دې دوران كښې ئې د خپل سيمابي فطرت لۀ كبله د رېډيو د واكدارانو نه ګيلې مانې هم پېدا شوې دي لكه ”قند“ مردان مجله كښې ئې يوه ډرامه چاپ شوې وه چې پۀ هغې ئې د پاسه يو نوټ ليكلے ؤ، ‘د رېډيو پاكستان د ډرامې د خپلواک عمر ناصر پۀ نوم چې كله ئې هم زما ډرامه پۀ معيار پوره ونۀ ختله’ – دا رساله ما چرته د يو كباړي نه اخستې وه او چې عمر ناصر صاحب ته مې وښودله نو هغۀ ډېر وخاندل. بيا ئې ووې، هما ته څۀ پته ده چې ما دا ډرامه ولې واپس كړې وه؟

اصل كښې خبره داوه چې د خاص حالاتو پۀ تناظر كښې مونږ ډرامه نګارانو ته د ډرامو ليكلو وئيلي وو خو بيا حالات بدل شول نو دغه ډرامې مونږه د پاليسۍ مطابق نۀ شوې نشر كولې نو ما زړۀ كښې ووې، دلته به وركې شي؛ ښه به دا وي چې دا دې ليكوالو ته واپس ولېږو.

همايون هما خواوشا 1984ز كښې ماليدلے ؤ چې دغه وخت دے يو مشهور شاعر او ليكوال يادېدلو. ډېرې ډرامې ئې د رېډيو او ټيلي وژن نه نشر شوې وې. زۀ يو نو اموزه ليكوال وم او د دۀ پۀ ليدو ډېر خوشحاله شوے وم. همايون هما هغه وخت ډېر ښكلے سړے ؤ؛ ښكلي ګڼ وېښتۀ، غټې سترګې، غونډ مخ او خنده رويه څهره چې اوس هم د هغۀ وړومبے تصوير زما پۀ زړۀ نقش دے. چرته كالج كښې د اردو ژبې ليكچرار ؤ. خبر شوم چې د اردو سره ئې پښتو كښې اېم اے كړې ده او دې نه علاوه ئې د كراچۍ نه د اېل اېل بي ډګري هم تر لاسه كړې ده. د قانون ډګري ئې محض د وېرې اخستې وه ولې چې د كالج رساله كښې يو مضمون چاپ شوے ؤ او د نورو سره پۀ كښې پۀ دۀ هم د كميونسټ كېدو الزام لګېدلے ؤ. منظور باچا ئې صفائي كړې وه چې خصوصاً هما خو هډو د كمیونيزم پۀ پوله هم نۀ دے تېر شوے او هغۀ چې دۀ ته حال ووې، د مارشل لاء دور ؤ نو ورسره غم شو چې هسې نۀ سبا له دې پۀ څۀ بهانه فارغه كړي. راشه د قانون ډګري واخله نو داسې هما اېل اېل بي شو خو نور د عدالت او كچهرو نه ځان ساتي.

خېر دا خو پكښې نورې نورې خبرې راغلې، خبره مې د همايون هما د ځوانۍ او ښكلا كوله چې خداے دې د بد نظره وساتي اوس هم تقريباً هغه شان دے ځكه زۀ وايم د هغۀ پۀ كتاب ”ښكلي ښكلي خلق“ كښې د پينځلسو نورو ښكلو ښكلو شخصياتو سره شپاړسم ښكلے سړے هما پۀ خپله دے. كله كله زما شک راشي چې شاعر امن پير ګوهر صاحب كوم خيالي مشين ايجاد كړے ؤ او د هغه مشين صفت دا ؤ چې كوم زوړ تن به دې ور واچولو نو هغه به ترې اخوا ځوان جان راووتلو. كېدے شي د تجربې پۀ توګه ئې ورته همايون هما اچولے وي ولې چې دۀ پۀ پير صاحب ډېر خواږۀ او درانۀ ليكونه كړي وو او پير صاحب به ورله پۀ بدل كښې دا كار كړے وي. يا كېدے شي خداے تعاليٰ د نورو د ښكلي كولو او درنولو پۀ انعام كښې تل عمري ځواني وركړې وي.

ډاكټر همايون هما يو ښۀ شاعر، افسانه نګار، ډرامه نګار، تكل نګار، رپوتاژ ليكونكے، كمپئير، خاكه نګار، محقق، نقاد او كالم نګار دے. اردو او پښتو ژبه كښې ئې دومره كار كړے دے چې د خپل وخت د ډېرو ليكوالو نه وړاندې شوے دے خو كومه ډله ټپله او سياسي ډلو سره تړون نۀ لري ځكه نو هغه هومره قدرداني ئې نۀ ده شوې د څومره چې دے مستحق دے. زما د معلوماتو تر مخه ئې پۀ نظم او نثر كښې د شلو پورې لوي واړۀ كتابونه ليكلي خو لا ئې شل كړې نۀ ده او دوه درې كم شل كتابونه ئې چاپ شوي دي خو تر اوسه ورسره د كوم سركاري او غېر سركاري ادبي تنظيم لۀ خوا كوم مازيګرے يا ماښامے نۀ دے شوے.

د هما ګڼ حېثیتونه دي او ټول دومره روښانه دي چې ځان ځان له څېړنې غواړي خو زيات شهرت د يو ډرامه نګار او كالم نويس پۀ حېث لري. د پاكستان ټيلي وژن سنټر د پاره ئې ډېرې سنجيده او مزاحيه ډرامې او سيريلز ليكلي دي خو د دۀ يوې ډرامې پۀ پښتو او اردو دواړو كښې ډېر شهرت موندلے ؤ چې تر اوسه ئې خلق د مثال پۀ توګه يادوي.

دا ډرامه سيريز پۀ پښتو كښې د ”ميم زر ما“ او اردو كښې ”جھوٹ كى عادت نہیں مجھے“ پۀ نامه نشر شوې ده. البته پښتو كښې دا ديارلس قسطونه وو او اردو كښې یویشت دوه ویشت قسطونه وو.

د تېرو ډېرو كلونو راهسې مختلفو اخبارونو كښې پۀ اردو ژبه كښې مسلسل كالمونه د ”ادھر ادھر سے“، ”باتوں باتوں میں“، ”جھوٹ كى عادت نہیں مجھے“ پۀ نامه ليكلي دي. دوي پۀ ورځپاڼه مشرق، خېبر او نن سبا ”آئين“ اخبار كښې ليكل كوي چې كالمونه ئې علمي، ادبي او عوامي حلقو كښې ډېر شهرت لري. يوه خبره دلته پۀ دعوې سره كوم چې دا وخت د پښتونخوا څومره كالم نګاران اردو كښې كالمونه ليكي نو پۀ دې ټولو كښې همايون هما او ناصر علي سيد ډېره ښكلې اردو ليكي. د دې دواړو غوندې روانه اردو ما د بل چا نۀ ده ليدلې. بيخي د خپل خيال مطابق مناسب او صحيح لفظونه ډېر پۀ اسانۍ سره ليكلے شي او تۀ به وائې جوړې دا دواړه ګنې اهل زبان دي. ناصر علي سيد پۀ اردو كښې شاعري او نور نثرونه هم ليكي. البته د همايون هما د اردو شاعري يا افسانې ما نۀ دي لوستې خو کۀ وغواړي نو يقيناً چې پۀ اسانۍ پكښې ښۀ معياري ليكل كولے شي. دې نه علاوه د ټيلي وژن وړومبنو كمپئيرانو كښې راځي او خصوصاً د ادبي پروګرامونو ئې تر اوږدې مودې پورې كمپئيرنګ كړے دے.

ډاكتر همايون هما خپله ”قند“ رساله كښې تر څۀ مودې كار كړے ؤ، ځكه نو اېم فل ئې د علامه اقبال اوپن يونيورسټۍ نه پۀ كال 1931ز كښې پۀ اردو كښې ”ماهنامه قند كى ادبی خدمات“ او پي اېچ ډي ئې پۀ 2000ز كښې ”د قند هنداره“ پۀ نامه پښتو كښې د پېښور يونيورسټۍ نه كړې ده.

خو د پي اېچ ډي ډګرۍ ورته تش د ډاكټر كېدو نه زياته هېڅ فائده نۀ ده وركړې، البته جواب طلبي ترې شوې وه چې تا ولې پۀ پښتو كښې پي اېچ ډي كوله؟ ولې چې دے د اردو ژبې استاد ؤ او پي اېچ ډي ئې پۀ پښتو كښې كړې وه.

ډاكټر همايون هما خواوشا پينځۀ دېرش كاله استاذي كړې ده او اندازاً دېرشو زور پورې شاګردان ئې پاتې شوي دي ځكه نو چې پۀ لاره روان وي نو کۀ يو خوا ورته د لويو لويو او نوو موټرو نه سلامونه كېږي نو بل خوا ورته خيرنې جامې اغوستې مزدوران، د ركشو ډرائيوران، د بسونو او مزدو كلېنډران، دكانداران، د ائسكريمو ګاډو والا او وږي خرڅوونكي پۀ خېر راغلے وائي. کۀ چرته د فتر ته لاړ شي نو څوک نه څوک شاګرد ئې پېدا شي او د ستر ګورپ كښې كار وشي، بلكې چاے شربت هم پرې پۀ زور كوي.

همايون هما خپله غصه او خندا بيخي نۀ شي قابو كولې بلكې دا دواړه ئې دومره بې اختياره وي چې كله كله خو ئې پۀ خندا د بنده دا ګمان راشي چې دا خو به چرته اېكټنګ نۀ كوي، ځكه چې هغه پۀ غېر ارادي طور ډېره اوږده شي خو دا خندا زياتره هله كوي چې كله ورسره زاړۀ اشنايان يو ځاے شي. د لطيفو لويه پنګه هم ورته ياده ده.

د ډاكټر همايون هما لوے صفت دا دے چې تكبر پكښې بيخي نشته. پۀ خبرو اترو ناسته ولاړه او راشه درشه كښې عام ساده كليوال سړے دے ګنې نو اكثر د غريبې كورنۍ خلق چې لويو عهدو ته ورسي نو د ناديدو غوندې حركتونه كوي، د پلار نيكه رشتې نوابانو خانانو او بيوروكرېټانو پورې تړي خو دے د بغدادې د خپل كچه كور، غټې او زړې كوټې ذكر داسې پۀ خوند كوي چې بنده وائي ارمان دے چې دا مې ليدلے وے. كله كله خو چې پۀ جوش كښې راشي نو داسې ووائي چې نور څۀ به نۀ وو نو سړې ډوډۍ سره به مو ګوړه، پياز او يا چهولې وخوړې خو څۀ بل شان خوند به ئې ؤ. نۀ پوهېږم چې هغه وخت به دا خوند پۀ خولو كښې ؤ او کۀ پياز، ګوړه او چهولو كښې؟ ولې چې دے ئې كله ذكر كوي نو د بنده خولۀ كښې ورته اوبۀ راشي. ما سره خو كله كله وېره شي هسې نۀ دا ووائي چې د هغه زمانې د نارنجانو خوند به د دې زمانې د مالټو نه ښۀ ؤ. غرض مې دا دے چې پۀ خپله ماضي او غريبۍ نۀ شرمېږي بلكې پۀ دې شكرونه وباسئ چې خداے تعاليٰ د كوم ځاے نه كوم ځاے ته ورسولم.

دا خبره هم ډېره كوي چې پۀ كالج كښې د غريبۍ او لږ غوندې فیس د ناچارۍ لۀ وجې نۀ ؤ داخل شوے. د بجلۍ محكمه كښې معمولي بابو لګېدلے ؤ چې كله به ئې نوښار او كله پۀ حسن ابدال كښې ډغرې وهلې خو دې دوران كښې ئې څوارلسم جماعت پۀ پرائيوېټ توګه پاس كړے ؤ او چې كله د قمر راهي صاحب پۀ واسطه ”قند“ مردان ته راغلو نو ورسره ئې پۀ پرائيوېټ توګه اېم اے پاس كړو. د اردو ليكچرر شو او څۀ موده پس هغه مردان كالج ته د افسر پۀ حېث راغلو چې دۀ پكښې د غربت پۀ وجه باقاعده تعليم نۀ ؤ حاصل كړے. ولې پۀ راتلونكې زمانه كښې ئې د ډېرو غريبانانو دعاګانې اخستې وې او فیسونه ئې ورته معاف كړي دي. ګورنمنټ ډګري كالج (2) مردان كښې پرنسپل پاتې شوے دے.

همايون هما پۀ ژوند كښې ډېرې معركې كړې دي. هغه د چا خبره د لويو لويو هاتيانو سره ئې ټانټې ژوولې دي او د هغوي ډاګيز مخالفتونه ئې كړي دي لكه د امير حمزه خان شينواري صاحب غوندې د لوے شاعر متعلق ئې وئيلي بلكې ليكلي وو چې د حمزه صاحب شاعري اوس زړه شوې بلكې ‘نيا’ شوې ده چې د دې پۀ جواب كښې حمزه صاحب يو مهمل غزل ليكلے ؤ او د هغۀ پۀ كتاب ”سپرلے پۀ ائينه كښې“ چاپ دے. دغه غزل سره ئې پۀ خصوصي توګه يو نوټ ليكلے دے. د دغه غزل مقطع داسې ده:

حمزه کۀ شاعري شوه د تا ”نيا“ او تۀ نيكۀ شوې
بيا څنګه دې دا پېغلې د غزل وزېږولې

د حمزه صاحب سره ئې د خط و كتابت سلسله هم چلېدلې وه چې بيا وروستو ئې دغه خطونه پۀ كتابي شكل چاپ كړي دي. د حمزه صاحب د وفات نه وروستو ئې هغۀ ته د خراج عقيدت وړاندې كولو د پاره د ”ليجنډ“ پۀ نامه يوه تفصيلي ليكنه هم كړې ده او د هغۀ عظمت ئې منلے دے.

د سيد تقويم الحق كاكاخېل او اياز داوزي صاحب پۀ تابعدارو كښې ؤ خو د اندېش شمس القمر صاحب سره ئې پۀ يوه معمولي خبره ورانه وه خو بيا ئې د هغې ازاله داسې وكړه چې د اندېش صاحب پۀ ډېرو غزلونو ئې طرحي كلام ليكلے دے. مطلب مې دا دے چې چا سره ئې هم ورانه راغلې نو بيا ئې د هغوي د پخلا كولو كوشش كړے دے او دې كښې كامياب شوے دے. د هما يو كمال دا دے چې د هر شاعر د كلام پېروډي سمدستي پۀ ښه توګه كولې شي.

بل صفت ئې دا دے چې چا هم ورسره رابطه كړې ده نو مرسته ئې ورسره كړې ده. لكه مونږ د ډاكټر اسرار صاحب پۀ وسيله څو اخبارونه ورته ولېږل، بيا ئې څو خطونه هم راته ليكلي وو چې پۀ هغې كښې د ”غازي“ اخبار د پښتو صفحه كښې دوه پۀ ګوتو راغلل. دغه خطونو كښې هغۀ ما ته د اخبار د ايډيټر پۀ توګه څو مشورې راكړې دي خو پكښې يقيناً داسې څو خبرې شته چې د هغۀ طبيعت ترې پۀ ډاګه كېږي. پۀ شپاړسم دسمبر 1991ز خپل رالېږلي خط كښې وائي:

”ډاكټر صاحب (مراد ترې نه ډاكټر اسرار صاحب دے) راته وئيلي دي، تاسو د قلندر صاحب يوه ډېره زوروره انټرويو چاپ كړې ده. زما زورور خلق خوښ وي ځكه چې خپله مې هم د زړۀ زور سېوا دے. کۀ څوک پرې سوزي او کۀ لمبه كېږي، رښتيا وايم او چې د قلم څښتن رښتيا ونۀ وائي نو نور به ئې څوک وائي؟ دا شان د رښتياو او دروغو پته ولګي، جعلي او اصلي خلقو ته ښكاره شي او د ډېرو مسټرز (نام نهاده) اندازه ولګي چې پۀ څومره اوبو كښې دي.“

دې نه پس به اخبار مونږ د دوي د كور پۀ پته لېږلو. د قلندر مومند او همېش خليل صاحب دوي مركې ئې چې ولوستې نو پۀ دې حقله ئې ډېر تفصيلي پرانستے خط پۀ دېرشمه جنورۍ 1992ز رالېږلے چې د دې دواړو مركو تنقيدي جاج ئې اخستے ؤ. د قلندر مومند صاحب مركه كښې ئې پۀ يوه خبره اعتراض كړے ؤ – لیکلي ئې وو، ”د ښاغلي قلندر دا خبره چې پۀ ‘غزونې’ كښې كومه د نظم حصه ده دا د غزلونو نه زياته ښه ده او دا چې حمزه صاحب له غزل نۀ وو ليكل پكار. دا څۀ داسې خبرې دي چې پۀ دې ډېر معلوماتي بحث چلېدے شي ځكه چې ښاغلي قلندر پۀ كومه طريقه د حمزه صاحب د غزلي شاعرۍ نفي كړې ده، هغه د حمزه صاحب د بې شانه وسيع غزلي سرمايې پۀ موجودګۍ كښې يوه بيخي اٰمرانه فېصله ده. پكار ده چې پۀ دې موضوع ښۀ پۀ تفصيل سره ليكل وشي، خصوصاً ښاغلي قلندر د پاره چې هغوي پۀ كوم بنياد د حمزه صاحب د غزل د اهميت نه انكار كوي.“

دلته ډاكټر هما د قلندر صاحب پۀ رایې اعتراض لري او د هغوي دعويٰ بحث طلبه ګڼي خو د قلندر صاحب ”پټه خزانه في الميزان“ كتاب چاپ ؤ نو د يو بې طرفه محقق او نقاد پۀ توګه ئې د همېش خليل صاحب د انټرويو پۀ حقله پۀ ډاګه وئيلي وو. د همېش خليل سره مركه كښې د پټې خزانې بحث ډېر دلچسپ دے. ما ‘پټه خزانه’ هم لوستې وه او ‘پټه خزانه في الميزان’ هم. د پټې خزانې پۀ دفاع كښې چې كوم مضامين ليكلے شوي دي، هغه مې هم د نظر نه تېر شوي دي. د دې هر څ“ پۀ رڼا كښې في الحال د پټې خزانې پۀ حقله د قلندر مومند تله درنه ده ځكه چې د هغې پۀ رد كښې لا تر اوسه څۀ كوټلې خبرې مخې ته نۀ دي راغلي“. وړاندې وائي چې ”ښاغلے همېش خليل دې لړ كښې خپلو دلائلو ته كتابي شكل وركوونكے دے او پۀ دې لړ كښې ډېر زيات پر اعتماده دے.“

دې نه د ډاكټر هما د تنقيدي بصيرت او بې طرفه پاتې كېدو اندازه لګي خو د خوند خبره دې نه وروستو ده او هغه دا چې ما ته ئې مشوره راكړې وه چې د اصغر لالا، طلا باچا، قمر راهي، شېر علي باچا او پير ګوهر سره مركې وكړه. اولسي شاعرانو كښې ئې راته علي حېدر جوشي صاحب پۀ ګوته كړے ؤ. ما رابطې وكړې خو چرته كامياب او چرته ناكامه شوم. بهر حال د شېرعلي باچا او پير ګوهر صاحب مركې مې چاپ كړې وې خو يو طالب علم رانه فائل يوړو او تر ننه ئې واپس نۀ كړو. دغه دواړه مركې وركې شوې. د محترم قمر راهي صاحب كور ته مې د ځان سره اندېش شمس القمر، محمد اقبال اقبال او ډاكټر اسرار بوتلي وو خو د راهي صاحب د كور بنديانو ووې چې طبيعت ئې ناسازه دے. بيا څو ورځې وروستو راهي صاحب يو خط رالېږلے ؤ او پكښې ئې د مركې نه د انكار كولو وجوهات ښودلي وو. دغه خط هم مونږه پۀ اخبار كښې چاپ كړے او ما سره پروت دے. ډېر كلونه وروستو ما ته احساس وشو چې ډاكټر همايون هما هم د كار پۀ حواله لوے نوم لري او هر كله چې دۀ ما له نورو سره د مركو كولو مشوره راكوله نو خپله به څنګه انكار كوي. نو د كال 2016ز د وړوكي اختر نه دوه څلور ورځې پس مې ورته خپله مدعا بيان كړه. راته ئې ووئيل چې زۀ لاهور كښې يم. بهر حال ما ورته سوالنامه ولېږله چې جوابونو راكولو كښې اساني پېدا شي. چې كله راغلو نو وخت پۀ وخت به مې ورته يادول خو كله يوه بهانه او كله بله. منځ كښې ډېرې مياشتې تېرې شوې. يوه ورځ مې ورته پۀ موبائل يو پېغام ور ولېږلو؛ ”سلام ډاكټر صاحب! تاسو د لاهور نه مردان ته راواپس شوي يئ کۀ نۀ او کۀ هغه مركې ته تيار يئ نو چې زۀ حاضر شم. “ جواب ئې راغلو،

”څومره پۀ ما ګران دي د اشنا ليدل
تلے وم، اوس راغلمه اوس بيا ځمه

دا خو ستا د يوې خبرې جواب شو. د دوېمې خبرې جواب دا دے چې دا ټول انتهائي فضول كارونه دي. خفه نۀ شې ما ترې توبه كړې ده – کۀ الله راته دا شته ګناهونه معاف كړي.“

پوهه شوم چې پۀ جلالي موډ كښې دے، راشه څۀ ورته وليكه چې غصه ئې سړه شي. ما ورته بل پېغام ولېږلو، ”جناب! ما سره مو لوظ كړے ؤ او الله تعاليٰ دې مونږه ټولو ته ګناهونه معاف كړي. ګناهونه مو ښۀ ډېر كړي دي، مونږ ئې منو او کۀ نۀ.“

خو د ډاكټر هما جلال هغه شان برقراره ؤ. څۀ وخت پس ئې پېغام راغلو، ”همېش خليل د پښتو لوے ليكوال دے، د كرایې پۀ كور كښې بې اسرې پروت دے، د هغۀ څۀ غم پكار دے. تاسو تشو مضمونونو، مركو او نورو قيصو له زور وكړے دے.“

سوچ مې وكړو چې د دۀ اوس نور چېړل نۀ دي پكار. بلډ پرېشر ئې اوچت شوے دے خو د هغۀ د زړۀ بوج لا هغه شان برقرار ؤ ځكه شېبه پس ئې بل پېغام راغلو، ”د عبدالولي خان يونيورسټۍ وائس چانسلر ډاكټر احسان علي د قمر راهي او پير ګوهر سره د يو يو لاكهـ روپیو نغد امداد وكړو نو ورپسې خلقو شور جوړ كړو چې دا ولې؟ دا خو شين پوش دي. ستا يو زوړ اشنا )مراد ترې ډاكټر اسرار صاحب دے( هم پۀ دې مهم كښې شامل ؤ. سعدالله جان برق ورپسې پۀ خپل كالم كښې خنداګانې وكړې. پۀ پښتنو كښې يو فقير د بل فقير بدي شي.“

زۀ پوهـه شوم چې اصل خبره دا ده او كېدے شي زما د اشنا پۀ وجه ما ته هم غصه وي ولې چې قمر راهي او پير ګوهر صاحب دواړه پۀ دۀ ډېر ګران وو خو دې دوران كښې ئې پېغام راغلو، ”نو بېتاب صاحب! زما درته نصيحت دا دے چې هېڅ ترې نۀ جوړېږي، خپل رقم او وخت مۀ بربادوه! پۀ قلاره كښېنه مړه!“

يو پېغام كښې ئې دا هم ليكلي وو،

”پۀ پښتو اكېډمۍ كښې څوک دانش بېټنے دے، فون ئې راته وكړو وې ‘د پښتنو ليكوالو پۀ كوائفو انګرېزۍ كښې كتاب ليكم، خپله بايو ډېټا راولېږئ. صفا انكار مې ورته وكړو چې زۀ پكښې نۀ يم؛ بس څومره خلقو چې تر اوسه پېژندلے يم دغه ډېره ده، پۀ نورو ځان نۀ پېژنم.“

دا بيان لږ اوږود شو خو زما پۀ خيال ښۀ پۀ دې وجه دے چې ترې نه د ډاكټر هما د خوي بوي او جذباتيت اندازه لګي.

د خپلو ډېرو نظم او نثر د كتابونو نه علاوه ئې څو كتابونه د نورو هم چاپ كړي دي. لكه پۀ ميا خېرالحق ګوهر كاكاخېل ئې د ”ښاغلي“ پۀ نامه د مختلفو ليكوالو مقالې او نظمونه چاپ كړي دي. د سيد تقويم الحق كاكاخېل خوارۀ وارۀ ليكونه ئې د ”غوره ليكونه“ پۀ نامه كتابي شكل كښې چاپ كړي دي. د اياز داودزي صاحب چې كوم علمي كتاب د ”ادبي هڅې“ پۀ نامه چاپ شوے دے، د هغې مواد هم دۀ راغونډ كړي دي او يوه ډېره علمي مقاله ئې پرې ليكلې ده. څلورم كتاب ئې د پښتو ژبې د نوموړي ډرامه نګار عبدالكريم مظلوم ډرامې ”څهرې“ پۀ نامه چاپ كړے دے. د دې ډرامو د كتاب د پېدا كولو قيصه هم ډېره خوندوره ده. ما څو كاله وړاندې اورېدلي وو چې د دې ډرامو د كتاب يو فوټو سټېټ د ډاكټر خالد خان خټک سره شته نو د هغۀ لټون مې شروع كړو خو دا كار راته ډېر ګران پرېوتو. د هغۀ متعلق مشهوره ده چې نۀ چا ته خپل كور ښائي او نۀ چا له د ټيلي فون يا موبائل نمبر وركوي؛ خو ډاكټر هما ورپسې شو او د هغۀ يو خپلوان غازي الرحمان قلندر ته ئې مسئله وړاندې كړه چې د هغۀ پۀ ذريعه دا كتاب دۀ ته ورسېدو او د خپلې تفصيلي علمي مقالې سره ئې خور كړو. زما پۀ خيال دا ئې ډېر لوے خدمت وكړو.

د همايون هما يوه بله واقعه هم د يادولو ده. پېښور يونيورسټۍ يو طالب علم ګل منير ادينزي ته د پي اېچ ډي د پاره ”د ولي خان د نثر نګارۍ تحقيقي او تنقيدي جائزه“ موضوع وركړې وه چې پۀ خپل يو كالم كښې دۀ ليكلي وو، خان عبدالولي خان د سياست د مېدان مشهور شهسوار ضرور دے خو د ادب پۀ مېدان كښې ئې دومره خدمات نشته چې د پي اېچ ډي د كچ څېړنه دې پرې وشي، چې پۀ دې د هغۀ خلاف لوے محاذ جوړ شوے ؤ او ځينو ورپسې سپورې ستغې وئيلې وې خو ګل منير ډګري تر لاسه كړه. البته د ډاكټر هما ارمان داسې پوره شو چې ګل منير ادينزي يو كتاب پۀ خان عبدالولي خان ”د سياست نابغه“ پۀ موضوع ليكلے او چاپ كړے دے.

ځينې خلق ښكاري يو شان خو وي بل شان. دغه حال د ډاكټر هما هم دے. ما چې څومره خبرې وكړې او يا زما ذاتي طور كومه اندازه وه نو هغې پۀ بنياد مې خيال ؤ چې هغه به كور كښې هم د هر چا نه مرور وي او د كور خلق به هم ترې پوزې له راغلي وي خو عجيبه دا ده چې بالكل هم داسې نۀ ده بلكې دے يو ډېر تابعدار زوے ؤ. دا خبره هم د ذكر وړ ده چې دے پۀ 2004ز كښې د خپلې مور بي بي او كورنۍ د نورو غړو سره عمرې له تللے ؤ چې د عمرې نه پۀ واپسۍ جده كښې ئې مور بي بي پۀ حق ورسېده. هلته د العزيزيه پۀ قبرستان كښې دفن شوه. هما او نور ترې نه لوندې سترګې واپس راغلل. ډاكټر حميدالرحمان څوک چې د زړونو سپېشلسټ ؤ او د مرحومې علاج به ئې كولو، ورته وئيلي وو چې ما له به د ځان سره د عمرې نه واپسۍ كښې څۀ راوړې؟ نو هغې ورته وئيلي وو، ”زۀ واپس راځم نۀ نو تا له به څۀ راوړم.“ تر ننه د مور ذكر ډېر پۀ قدر او احترام كوي. د كور ودانې سره ئې د مينې دا حال دے چې د هغې خدماتو ته د خراج تحسين وړاندې كولو پۀ غرض ئې يوه خاكه د ”همزاد“ پۀ نامه ليكلې ده. دا خبره ئې پۀ جار منلې ده چې کۀ زما سره د همزاد مرسته نۀ وه نو هېڅ به نۀ وم. د بغدادې د زوړ كور نه به د شېخ ملتون بنګلې ته كله هم نۀ وم راغلے. همايون به وم خو هما شوے به نۀ وم او نۀ به مې بچي داسې كامياب شوي وو. د خپلو بچو سره ئې هم مثالي مينه ده. يو زوے عظمت هما ئې مردان كالج كښې د اردو پروفېسر دے چې هم د دۀ نه ئې چارج اخستے دے. بل زوے شفقت هما ئې ډاكټر دے. لاهور كښې يو هسپتال كښې د دماغي امراضو د مشر ډاكټر پۀ توګه كار كوي. لور ئې هم هلته وادۀ ده، ځكه نو دے كله د زوي، لور او د نمسو پۀ مينه كښې لاهور ته ځي او كله د زوي، ښځې، نمسو او غم ښادۍ د پاره مردان ته راځي.

ژوند ئې هم هغه شان مصروف دے. دا وخت ”آئين“ اردو اخبار له كالمونه ليكي او خپلو نوو زړو مسودو كښې بوخت وي. پۀ خپل ژوند كښې ئې ډېر دولت او داد وصول كړے خو هغه مقام قطعاً نۀ دے وركړے شوے د كوم چې حقدار ؤ او وجه ئې داده:

اے روشنى طبع تو بر من بلا شدى

رښتونے سړے دے، پۀ مخ سپينه خبره كوي او چې كله د اوياو كلونو نه اوړېدلے دے نو بيخي زړۀ، خولۀ او ګوتې ئې يو شوې دي. کۀ د چا نه ئې زړۀ ښۀ شو نو پۀ تقرير او تحرير دواړو كښې ئې اسمان ته رسوي او کۀ چا نه خوا بدے شو نو خداے به ئې ترې خلاصوي.

بهر حال، ما وړاندې د دوو زړونو خبره كړې وه نو دا يو زړۀ راته وائي، دې كوم زړۀ چې دې خاكې ته اماده كړے وم؛ د دۀ پۀ خيال ډاكټر همايون هما د كار، زيار، مقدار او معيار پۀ حواله ډېر پۀ اوچت مقام دے. د لوړې پایې شاعر، د اعليٰ درجې ډرامه نګار، خاكه نګار، مؤلف، محقق، نقاد، كالم نګار، ښۀ او شريف سړے دے او د دۀ غوندې خلق نن سبا ډېر كم دي. پاتې شو دا بل زړۀ نو دۀ هسې شور شغرب جوړ كړے ؤ، خو دا څۀ چې مې تر اوسه وليكل نو د دې پۀ رد كښې ورسره څۀ كوټلي دليلونه نشته نو ځكه پۀ اخره كښې وايم چې کۀ څۀ هم ما د ډاكټر همايون هما خاكه د فرمائشي خاكې پۀ نامه وليكله خو دا د هغۀ حقيقي خاكه ده.

 

دا ليکنه محض د يو څو مغالطو لرې کولو پۀ خاطر کولې شي ګنې نو کوم خاص ضرورت ئې نۀ ؤ؛ ولې چې اکثر پښتو ليکونکي د پښتو ژبې نامتو شاعر محقق او منحرف شوے خدائي خدمتګار قاضي عبدالحيم اثر افغاني د دې باني ګڼي. دۀ پۀ حقيقت کښې پۀ عبدالخالق خليق صاحب يو غېر رسمي مضمون ليکلے ؤ کوم چې د خاکې پۀ صفاتو پۀ هر ډول پوره ؤ او ليکونکو بيا دغه مضمون ډېر وخت وروستو خاکه وګرځوله. د اثر افغاني صاحب دا ليک وړومبے پۀ ‘انصاف’ اخبار کښې پۀ مۍ 1949ز کښې، بيا وروستو د عبدالخالق خلیق صاحب پۀ منظوم کتاب ‘زۀ او زما زمانه’¹ او د دې نه پس د ‘مرکه’ مردان خاکه نمبر کښې هم چاپ شوے دے. اوس سوال دا دے چې هر کله قاضي اثر افغاني پۀ خاکه ليکلو نۀ پوهېدو نو څنګه ئې خاکه وليکله؟ نو دا ټيک ده چې اثر صاحب ته دا پته نۀ وه خو د هغۀ د مضمون موضوع د خليق صاحب شخصيت وه او زياتې خبرې ئې د هغۀ د شخصيت پۀ حقله پۀ غېر رسمي انداز کښې کړې دي. دغه شان د خليق صاحب د حليه نګارۍ سره سره ئې د هغه خوبۍ، خامۍ او عادتونه وغېره هم پۀ يو دلچسپ انداز کښې بيان کړي دي. د هغۀ انداز ډېر زړۀ راښکونکے دے. سره د دې چې اوس د دې فن باقاعده اصول ټاکلے شوي او تر کافي حده خاکې هم پۀ پښتو ژبه کښې ليکلې شوي؛ دوه څلور کتابونه هم شته خو د قاضي اثر صاحب د معيار خاکې بيا هم کمې پۀ نظر راځي.

هم دغه شان معامله د اردو ژبې هم ده چې هلته هم مرزا فرحت الله بېګ پۀ خپل استاد مولوي نذير احمد يو دا قسمه مضمون ليکلے ؤ چې عنوان ئې ؤ ‘نذیر احمد کی کهانی: کچهـ ان کی کچهـ میری زبانی’²؛ پۀ اردو ژبه کښې کۀ څۀ هم پۀ شخصيت نګارۍ ډېر څۀ ليکلے شوي خو د دې مضمون غوندې ليکونه بيا هم ډېر کم پۀ نظر راځي، ځکه نو اردودانو دې ته باقاعده خاکه وئيلې ده چې د خاکې پۀ جمله صفاتو دغه مضمون پوره خېژي.

پښتو ژبه کښې کۀ وخت پۀ وخت پۀ مختلفو شخصيتونو د ليکلے شوو مضمونونو جاج واخستے شي نو کېدے شي چې نور هم ګڼ داسې مضمونونه د خاکې پۀ معيار برابر وخېژي. د دې يو مثال د پروفېسر ډاکټر همايون هما کتاب ‘ښکلي ښکلي خلق’ دے چې هغوي پۀ مختلفو شخصياتو ليکلي دي او پۀ خپل خيال ئې محض هغوي ته د عقيدت پېرزوئينې وړاندې کړې دي خو د ليک انداز ئې فطري طور داسې دے چې د خاکو اطلاق پرې کېدے شي او ډېر پۀ اسانه ورته توصيفي خاکې وئيلې شو.

رابه شو دې خبرې ته چې د پښتو ژبې د وړومبي خاکه نګار يا خاکې پۀ حقله کومې مغالطې موجودې دي، نو د هغې حقيقت څۀ دے؟

دا خبره خو وړاندې ما کړې ده چې ټول ليکوالان د قاضي عبدالحليم اثر صاحب مضمون ‘خليق صاحب’ د پښتو وړومبۍ خاکه ده خو ډاکټر سهېل انشاء صاحب پۀ خپل اردو کتاب ‘او بلم پهلا قدم’ کښې ليکي:

‘پشتو زبان کے پہلے خاکہ نگار کاکا جی صنوبر حسین مومند کا خاکہ ’’زوڑ آشنا‘‘ (پرانا ساتھی) مارچ ۱۹۴۹ء کا ہے. دوسرا خاکہ عبدالحلیم اثر افغانی نے خلیق صاحب پر لکھا ہے لیکن اصلاً یہ خلیق صاحب نے خود لکھا ہے۔ ‘³

ډاکټر سهيل انشاء صاحب پۀ خپله دې ليکنه کښې دوه دعوې کړې دي؛ يوه دا چې وړومبۍ خاکه د قاضي اثر صاحب پۀ ځاے کاکاجي صنوبر حسېن مومند ليکلې ده او بله دا چې دا اثر صاحب نۀ بلکې خليق صاحب پۀ خپله ليکلې ده چې د قاضي اثر پۀ نامه چاپ شوې ده ـــ نو زما پۀ فکر ډېر احترام سره وايم چې دا دواړه دعوې غلطې دي، اګرچې زۀ خپله هم تېره ليکنه ‘پښتو کښې د خاکو وړومبۍ مجموعه’ کښې پۀ دې وجه لږ تېروتلے وم. د ډاکټر سهېل انشاء صاحب د تحقيق مطابق مې وئيلي وو چې پۀ کوم کال يعني 1949ز کښې، کله چې اثر افغاني خاکه ليکلې وه نو هم پۀ دغه کال کاکا جي صنوبر حسېن مومند هم يو مضمون ليکلے ؤ چې پۀ ‘اسلم’ مجله کښې چاپ شوے ؤ،⁴ خو وروستو راته ثابته شوه چې د کاکاجي دغه مضمون ‘زوړ اشنا’ د 1949ز پۀ ځاے 1952ز کښې چاپ شوے دے. اتفاق داسې وشو چې زۀ د ‘پښتون’ مجلې د ايډيټر حيات روغاني صاحب ملاقات له لاړم، هلته هغه او د هغوي نور ملګري د کاکا جي صنوبر حسېن مومند د خورو ورو مضامينو او شعرونو د ترتيب پۀ کار لګيا وو. دې کښې ملګرے ليکوال سجاد ژوندون صاحب رجسټر پۀ لاس راغلو چې پکښې د کاکاجي صنوبرحسېن مومند نظم او نثر راغونډ کړے شوي وو. دغه رجسټر چې ما وکتو نو دا د نوموړي ليکوال راحت تابان صاحب لۀ خوا د مختلفو رسالو نه راغونډ کړے شوو د کاکاجي صنوبر حسېن مومند پۀ شاعرۍ او مضمونونو مشتمل ؤ. د دې رجسټر اخري مضمون د کاکا جي دغه مضمون ؤ چې نوم ئې دے ‘زوړ اشنا’ ـــ زما پۀ خواست وروستو سجاد ژوندون صاحب دا ما ته راولېږلو چې دغه مضمون يعني ‘زوړ اشنا’ پۀ کال 1952ز کښې ‘اسلم’ مجله کښې چاپ شوے دے. البته کاکا جي چې کومه واقعه ليکلې ده نو هغه د کال 1949ز ده او کېدے شي ډاکټر سهېل انشاء صاحب د دې پۀ وجه غلط شوے وي. خو بيا هم کومه مجله ‘اسلم’ کښې چې دا مضمون چاپ شوے دے نو هغه ما سره نشته؛ د رجسټر پۀ بنیاد خبره کوم. د دې مضمون شروع ئې د يوې ټپې نه کړې ده:

‘نن مې پۀ خوږ زړګي اختر دے

چې د زاړۀ اشنا رېبار مې وليدنه’

د دې نه وروستو ليکي:

‘د 1949ز د ژمي ماسخوتن دے، سخته يخني ده، د قيصه خوانۍ بالا خانه ده چې دواړه طرفه ئې بار پۀ خپل غېږ کښې نيولے دے. ما نه چاپېره زما بچي ناست دي، يخنۍ نه غُنج مُنج؛ چې ناڅاپه شاکر صاحب راغلو، يو ډېر مخلص او ډېر ايمانداره پښتون دے، ډېر ګرځېدلے دے، د بد بخت پښتون د پاره ئې پۀ هر در او هر ور لاس لګولے دے.’⁵

د شاکر صاحب تر ډېره حده د تعريفونو نه وروستو بيا وائي چې ما ته شاکر صاحب ووې چې يو تن تاسو سره ليدل غواړي او هغه پير صاحب محمد ايوب شاه ؤ چې کاکاجي ئې پۀ ليدو ډېر خوشحاله شوے دے. دا دواړه کسان د دۀ د عقيدې او نظریې ملګري دي. دا يو تاثراتي مضمون دے چې د دې دواړو کسانو يعني شاکر صاحب او پير صاحب پۀ ليدو ئې ليکلے دے خو خاکه نۀ ده، ولې چې دې کښې د يو تن هم داسې سکېچ نۀ دے راښکلے شوے چې خاکه ئې وګنو بلکې د دوي دواړو مېلمنو د موده پس ليدو ذکر کوي او خصوصاً د پير ايوب شاه سختې او د قام د ازادۍ د پاره د هغوي مبارزه پۀ ګوته کوي؛ نو دې ته مونږه يو ښۀ مضمون خو وئيلے شو چې پۀ مختصره توګه ئې پکښې د دوو ملګرو د قربانیو، سختیو او د دوي پۀ ليدو او خاص کر د پير صاحب پۀ ملاقات د خوشحالۍ ښکاره کولو سره سره د دۀ خدمات هم ستائيلي دي خو خاکه نۀ ده. تر اوسه زما د معلوماتو مطابق د ډاکټر سهېل انشاء صاحب نه علاوه هېڅ چا هم د کاکا جي مضمون ته خاکه نۀ ده وئيلې.

د قاضي عبدالحليم اثر د ژوند او عملي کارنامو پۀ حقله چې نوموړي ليکوال عبدالحميد زاهد صاحب کوم کتاب تاليف کړے دے، ‘دُر يتيم د خپل وخت’، نو پۀ دې کښې عبدالحيمد زاهد ‘د شلمې صدۍ همه ګير ادبي شخصيت’ د عنوان لاندې ليکلي دي چې قاضي اثر صاحب پۀ پښتو ادب کښې اولنے جديد خاکه نګار ؤ. ادبي خاکې ئې پۀ حافظ ادريس او خليق صاحب ليکلې دي. غالباً چې پۀ حافظ ادريس ليکلې خاکه اولنۍ ده.⁶

دې نه معلومه شوه چې قاضي اثر صاحب پۀ خليق صاحب د خاکې نه وړاندي يوه بله خاکه پۀ حافظ ادريس صاحب ليکلې وه چې هغه پۀ دوېم نومبر 1948ز کښې د هغۀ پۀ هفته وار ‘انصاف’ کښې چاپ شوې ده. دغه خاکه پۀ دې کتاب کښې هم شامله ده چې پۀ څلورو مخونو مشتمله ده. هم دې کتاب کښې پۀ خپله يوه مقاله ‘اثر افغاني او تحقيق’ کښې نوموړے ليکوال م.ر.شفق صاحب ليکي،

‘د يوې اندازې مطابق وئيلے کېدے شي چې پښتو ادب کښې د جديد او ځانګړې ادبي خاکې ليکلو اوليت قاضي اثر افغاني ته حاصل دے او پۀ مثال کښې هغه ادبي خاکه پېش کولې شي چې پۀ حکيم عبدالخالق صاحب ئې ليکلې وه او د هغۀ کتاب ‘زۀ او زما زمانه’ کښې شامل ده. خو زما پۀ خيال د اثر صاحب وړومبۍ ادبي خاکه به هغه وي چې پۀ حافظ محمد ادريس ئې ليکلې وه او د هغۀ پۀ اخبار ‘انصاف’ مردان کښې پۀ دوېم نومبر 1948ز کښې چاپ شوې وه. دغه اخباري پاڼه پۀ اصل حالت کښې اوس هم ما سره شته دے.’⁷

اوس به راشو د ډاکټر سهېل انشاء صاحب دويمې دعوې ته چې هغه وائي چې پۀ خليق صاحب کومه خاکه ليکلې شوې ده نو دا قاضي اثر نۀ بلکې خپله خليق صاحب پۀ ځان ليکلې ده ـــ نو دا خبره هم سمه نۀ ده، ولې چې قاضي اثر صاحب يو ښۀ ليکوال ؤ، ډېرې علمي، ادبي او تاريخي مقالې ئې ليکلې دي. دې نه وړاندې ئې هم داسې مضمون ليکلے دے چې کۀ مکمله خاکه ورته نۀ شو وئيلې نو خاکه نما مضمون خو ضرور دے او دې کښې شک نشته چې پۀ خليق صاحب او قاضي اثر صاحب تر ژونده چا پۀ دې حقله څۀ نۀ وو وئيلي نو ډېره موده پس محض پۀ هوائي خبرو دا د بل چا کېدې نۀ شي.

د دې غلطۍ ابتداء زما د معلوماتو مطابق د نوموړي محقق داور خان داود صاحب د هغه مقالې نه شوې ده کومه ئې چې ‘مرکه’ مردان کښې پۀ جون 1992ز کښې ‘خاکه نمبر’ کښې چاپ شوې ده. داور خان داود صاحب دغلته د هغه خاکو تفصيل ذکر کوي کومې چې تر دغه وخته ليکلې شوې او د هغۀ د نظره تېرې شوې وې ـــ ليکي:

‘…..او د عبدالخالق خپله خاکه ‘خليق’ د ذکر وړ دي’⁸

کېدے شي هم پۀ دې اساس ډاکټر سهېل انشاء صاحب هم خطا شوے وي. بهرحال تر دې دمه چې کوم معلومات مونږ ته حاصل دي د هغې پۀ اساس وئيلے شو چې قاضي اثر افغاني صاحب د پښتو خاکې وړومبے ليکوال دے خو لکه څنګه چې د عبدالحيمد زاهد صاحب او م.ر.شفق صاحب د ليکونو نه معلومېږي چې قاضي اثر افغاني صاحب وړومبۍ خاکه پۀ حافظ ادريس صاحب ليکلې ده نو کۀ دا وړومبۍ خاکه وګڼو نو ډېره شانداره خاکه ورته نۀ شو وئيلې، ولې چې دا پۀ څلورو صفحو خور يو مضمون دے چې پکښې د حافظ ادريس صاحب پۀ حقله معلومات وړاندې کوي، ورسره ئې پکښې دغه زمانه کښې د طورو کلي يادونه کړې ده چې د علم مرکز ؤ او ‘وړوکې بخارا’ ئې ورته وئيلي دي؛ د حافظ ادريس د تعليم او ژوند حالات ذکر کوي خو پۀ اخره ئې پکښې د هغۀ حليه نګاري هم کړې ده او دغه اخري ټکړه ئې د خاکې پۀ زمره کښې راځي. قاضي صاحب ليکي:

‘ادريس پۀ قد لوړ دے مګر د باچاخان هومره نۀ دے، ږيره ئې سکړوال ته نزدې ده يعني دومره ګڼه نۀ ده لکه د جلوزو د قاضي صاحب ږيره ـــ اوږد مخ، پراخ تندے، دوه سترګې خدائي او دوه مصنوعي، يعني چشمې لګولې يو ساده ملګرے او ښۀ اشنا دے او غل درغل پکښې نشته. د تعلقاتو خورولو شوقين دے ولې پۀ تنهائۍ هم رضا دے. کۀ اشنائي دې ورسره پېدا شوې ده نو تسله لره ښۀ صادق او د اعتماد قابل اشنا دې وموندۀ او کۀ نۀ دې پېژندۀ نو بيا زړۀ مۀ خوره.⁹

دا وروستۍ حصه يعني د دې برخې نه تر اخره خاکه ښکاري خو بې شکه د هغه معيار نۀ ده کومه چې د هغۀ بله خاکه ‘خليق صاحب’ ده. دا وروستۍ پۀ هر لحاظ يوه مکمله بلکې شاهکار خاکه ده چې د دې معيار ډېرې کمې خاکې ليکلې شوې دي ځکه نو اکثرو ليکوالو د هغوي دا مضمون د پښتو وړومبۍ خاکه ګڼلې ده. کۀ چرته د قاضي اثر صاحب لۀ خوا پۀ حافظ ادريس صاحب ليکلے مضمون وړومبۍ خاکه ګڼو نو ورسره به دا هم منو چې دا شانداره او پۀ تول پوره خاکه نۀ ده بلکې کمزوریو سره به ئې قبلوو. البته دا وئيلے شو چې د حافظ ادريس صاحب پۀ مضمون کښې چې قاضي اثر صاحب د کوم نوي طرز د مضمون نګارۍ شروع کړې وه، پۀ خليق صاحب ليکلې مضمون کښې ئې دغه طرز کمال ته رسولے دے چې يوه مکمله او معياري خاکه ګرځېدلې ده.

حوالې:

1. قاضي عبدالحليم اثر (زۀ او زما زمانه)، ‘خليق صاحب’
2. مرزا فرحت الله بیگ کے مضامین، ‘نذیر احمد کی کهانی کچهـ ان کی کچهـ میری زبانی’
3. ډاکټر سهېل انشاء، اوبلم پهلا قدم، ص 43
4. ګل محمد بېتاب، ‘پښتون’ مجله، جنوري 2019، ‘د پښتو خاکو وړومبۍ مجموعه’، مقاله، مخ 74
5. د کاکاجي پۀ شعرونو او مضمونونو مشتمل رجسټر، اخري مضمون، (د سجاد ژوندون پۀ مننه)
6. عبدالحميد زاهد، ‘دريتيم د خپل وخت’، مخ 13
7. م.ر.شفق، هم دغه کتاب، ‘اثر افغاني او تحقيق’، مخ 29
8. پروفېسر داور خان داود، ‘مرکه’ مردان، جون 1992
9. قاضي عبدالحليم اثر پۀ حافظ ادريس خاکه، ‘دريتيم د خپل وخت’، مخونه 292-289

 

محترم چېف ايډيټر صاحب!

سلامونه.

پس د سلام نه عرض دا دے چې د نوموړي ليکوال او اديب کاکاجي صنوبر حسېن مومند “د خوبانو خطونه” مې پۀ چاپ شکل کښې وليدو کوم چې د “باچاخان ټرسټ رېسرچ سنټر” لۀ خوا چاپ شوے دے. تاسو دې نه وړاندې هم د کاکاجي د مقالو کتاب او د هغۀ يو بل اثر “د امام الهند شاه ولي الله د عمرانيات او معاشيات فلسفه” چاپ کړي دي چې د دې داد نۀ درکول به يقيناً چې زياتے وي. پۀ دې کتاب “د خوبانو خطونه” کښې ستاسو او ستاسو د ټولو ملګرو خصوصاً د سجاد ژوندون خواري ډېره د ستائيلو ده چې ډېر پۀ محنت ئې دا کار ترسره کړے دے. الله دې د قلم زور نور هم زيات کړي.

د دې کتاب اصل مسوده تاسو ته معلومه وه چې ډېره زړه وه او پۀ لوستو کښې ئې هم ډېر تکليف ؤ. بيا هم تاسو او ستاسو ملګرو ډېره خواري کړې ده . خو يو ځاے کښې ما ليکلي دي چې ‘کاکاجي وائي، رضا همداني مې ډاډګيرنه کوي’ خو سجاد ژوندون صاحب ليکلي دي چې کامل صاحب مې ډاډګيرنه کوي. نۀ پوهېږم چې کوم يو به سم وي؟ خو دا دواړه يو ګڼل پکار دي او چې سجاد ژوندون ليکلي دي نو کېدے شي هم د هغۀ وېنا سمه وي ځکه چې د هغۀ نظر زما نه تېز دے. ولې چې ما پۀ چشمو کښې کتل او هغه پۀ سترګو. يو ځل بيا ستاسو مننه کوم چې د کاکاجي يو ارمان مو پوره کړو.

والسلام

ګل محمد بېتاب

‘د خوبانو خطونه’

او د ښاغلي ګل محمد بېتاب خط

ښاغلي ګل محمد بېتاب صاحب!

وعلېکم سلامونه.

ستاسو د مننې تکلف ځکه اخلو چې نور کار ته پرې ډاډه یو.

زلمي سجاد ژوندون ډېره خواري کړې ده خو کۀ تاسو دغه امانت خوندي نۀ ؤ ساتلے نو دا به ورک شوے ؤ. مونږ د ‘باچا خان ټرسټ رېسرچ سنټر’ د مشرانو او پۀ ځانګړي ډول د زلمي ژوندون مننه کوو چې د دغه کتاب تړون ئې د کامل صاحب او ستاسو پۀ نامه کړے دے. دا هغه رویه ده چې د ادبي دیانت لار پرانیزي او هم دا د باچا خانۍ روایت دے.

تر څو چې د ښاغلو رضا همداني او کامل مومند د مننې خبره ده، ستاسو پۀ دغه خبره به ئې غوڅه کړو چې ‘دواړه یو ګڼل پکار دي’؛ تاسو چې دومره کلونه وړاندې لیکل نو دغه نامه به څرګنده وه، ژوندون چې دومره کلونه وروستو ولیکل نو د کامل صاحب نامه څرګنده ده خو د همداني صاحب نامه ورکه شوې ده [کۀ تته هم ښکارېده نو لیکلې شوې به وه].

‘د خوبانو خطونه’ د پښتنو د جمالیاتي ذوق د تخنولو یوه شعوري هڅه ښکاري. د کاکاجي لۀ خوا دا ایښودے نقش دې نور وڅېړلے شي او نور موضوعات دې پۀ دغه بڼه مخې ته راوړے شي.

هیله چې راتلونکي کښې هم دا امانتونه راتلونکو نسلونو د پاره خوندي کړے شو. هیله چې دغه رنګ یو بل سره قامي کارونو کښې د مرستې کولو رویه وده ومومي.

یو ځل بیا ستاسو او تاسو سره د رضا همداني او کامل صاحب د ارواو مننه.

چیف ایډیټر، ‘پښتون’

 

د شکل صورت پۀ لحاظ دې سړي کښې هېڅ انفراديت نشته؛ بس داسې دے لکه عام طور چې د پښتونخوا د غرئيزو سيمو خلق وي. د سوات پۀ ښکلې سيمه اکثر اوسېدونکي هم د دۀ غوندې وي. البته دۀ کښې کۀ خامخا کومه خوبي لټوو نو هغه به دا وي چې د سور سپين رنګ سره ئې وېښتۀ هم سرۀ وو. سوربخن او سرۀ برېت ئې وو او ږيره به ئې خرېله. کېدے شي وجه ئې دا وي چې څوک ئې شاه ګل ونۀ ګڼي، ځکه هغه د پښتو متل دے چې ’هر سور ږيرے شاه ګل نۀ وي‘؛ خو اوس ئې دغه انفراديت هم د وخت چپو وهلے دے او د وېښتو سپينوالے پۀ رنګ توروي. د مخ کاسه ئې غونډه او متوازن ده. اونه ئې هم درميانه ده. هغه د چا خبره يو موټے سړے دے. د خبرو انداز ئې هم څۀ داسې خوبي نۀ لري چې ياد دې کړے شي. د دۀ د ظاهري شکل و صورت خاکه د يو عام انسان غوندې ده او څۀ داسې خبره پکښې نشته چې څوک دې ترې متاثره شي. خو د دۀ د شخصيت ځينې اړخونه يقيناً داسې دي چې د هغې پۀ وجه خاص کېږي. د عام شکل لرونکي دې شخصيت کښې دننه دومره خوبۍ او خامۍ موجودې دي چې دے ’خاص‘ کوي. دا يو زبردست کردار دے. پۀ دې کردار کښې دومره ډېر رنګونه راغونډ شوي دي چې هغه لکه د بوډۍ د ټال غوندې مختلف او ښکلي دي. زۀ به کوشش وکړم چې د دغه رنګونو نه څومره چې زما پۀ علم اوپوهه کښې وي، ستاسو پۀ وړاندې پېش کړم.

پۀ دې صاحب چې کله د ځوانۍ هوا ولګېده او د کالج زمانه ئې وه نو لکه د يو مستانه زلمي د هوا پۀ ټټو سور ؤ. د شاعرۍ سره سره ئې دغه وخت پۀ مختلفو سټېج ډرامو کښې هم ځينې کردارونه کړي وو خو ناکامه اېکټر به ورته پۀ دې ووايو چې وروستو ئې دا سلسله جاري ونۀ ساتله. داسې هم خبر شوے يم چې پۀ څۀ زمانه کښې ئې يو سِتار هم پېدا کړے ، خو شايد چې دغلته هم د دۀ د ګوتو او سِتار خپلو کښې روغه رانۀ غله. لکه د يو ناکامه اېکټر سره سره ناکامه سازنده يا موسيقار هم دے او لکه څنګه چې مشهوره خبره ده چې ناکامه اېکټر ښۀ هدايت کار وي نو دے هم د ښۀ پروډيوسر پۀ حېث شهرت لري. کله چې د اعلٰي تعليم نه فارغ شو نو د خوش قسمتۍ نه ئې پۀ رېډيو پاکستان کښې د پروډيوسر پۀ حېث کار وموندلو کوم چې د دۀ ارمان ؤ. هم د دې نه د دۀ د شخصيت جوړېدل شروع شو او د خپلو مختلفو رنګونو د ښکاره کولو موقعې ورته پۀ لاس ورغلې.

داسې اورو چې د چا څۀ سره شوق وي او داسې شعبه کښې ورته د کار کولو موقع پۀ ګوتو ورشي نو داسې نوکرۍ ته عياشي وئيلے شي. پۀ دې حساب دۀ ته د سمې عياشۍ کولو لاره برابره شوه چې ورسره دۀ هم يوه لمحه ضائع نۀ کړه بلکې د فن پۀ هر مېدان کښې ئې خپله تنده ماته کړه؛ ځکه خو ئې پۀ لږه موده کښې نامه پېدا کړه. حالانکې پۀ کومو وختونو کښې چې دے رېډيو پاکستان ته د پروډيوسر پۀ حېث راغلے ؤ نو دغه وخت د دۀ نه وړاندې داسې کسان موجود وو لکه نثار محمد خان، عمرن ناصر، نواب علي خان، حمدالله جان بسمل، تاج محمد خان، نورالبصر او داسې نور چې هغوي پۀ مختلفو شعبو کښې لوي لوي نومونه لرل او د هغوي پۀ موجودګۍ کښې د غرونو د سيمې نه راغلي يو تن له خپل شناخت او مقام جوړول ډېر ګران وو. خو بيا هم د دۀ د شوق او ډېر کار لۀ وجې دے يو مقام ته ورسېدو او نن زۀ دا خبره بغېر د ترديد لۀ وېرې کولې شم چې دۀ پۀ يواځې ځان نۀ صرف د څو پروډيوسرانو نه ډېر کار کړے بلکې خپل انفراديت او معيار ئې هم ساتلے دے.

زما او د لائق زاده لائق رېډيو ته د راتګ وختونه سره خپلو کښې نزدې نزدې دي. خو دے دغلته پۀ مکمله توګه پروډيوسر ؤ او زۀ به کله کله پۀ پېښه چرته پروګرام نيم له ورتلم. هم دغلته مې ورسره پېژندګلي شوې وه او کله کله به دے هم بهر عامو مشاعرو او ادبي غونډو له راتلو. بيا يو داسې وخت هم راغلو چې دۀ سره پۀ ځينو پروګرامونو کښې د کار کولو موقع پۀ ګوتو راغله نو راته معلومه شوه چې دے څومره پوهه لري. پۀ دې کښې ’هنداره‘ پروګرام خاص اهميت لري چې دے تر اوږدې مودې د هغه پروګرام پروډيوسر ؤ. دغه وخت به دا پروګرام پۀ خصوصي توګه د نظر لاندې ساتلے شو ولې چې پۀ افغانستان د پخواني سويت يونين پوځونو يرغل کړے ؤ او پاکستان به د افغان مجاهدينو پروپېګنډه کوله. ځکه نو دا پروګرام به پۀ باقاعده توګه رېکاډ کېدلو خو عجيبه خبره دا وه چې کله به مونږه سکرپټ وروړو نو دۀ به هډو کتلو نۀ. خو چې وروستو به ماښام اووۀ بجې پروګرام نشر کېدلو نو پۀ هغې کښې به ډېر بدلون شوے ؤ. بيا راته معلومه شوه چې دے به د چهټۍ نه وروستو پۀ باقاعده توګه دغه پروګرام له پۀ خپله د ماښام پۀ وخت راتلو. دې پروګرام له به ځينې افغاني سکالران او ليکوالان هم راتلل چې د لائق زاده لائق سره ئې خاص تعلقات وو. دغه وختونو کښې ددۀ دوه څلور غزلونه او سندرې هم د مختلفو سندرغاړو پۀ اوازونو رېکارډ شوې وې.

پۀ کال 1989ز کښې ئې ماله خپله يوه نعتيه مجموعه ’صلو علېه واٰله‘ راکړې وه. دۀ سره مذهبي پروګرام ؤ او زياتره حمدونه او نعتونه ئې نعت خوانانو پۀ پروګرامونو کښې رېکارډ کړي وو. دا د دۀ پۀ حقيقت کښې پینځمه مجموعه وه خو دغه نورې ما نۀ وې ليدلې نو دے مې د يو نعت ليکونکي پۀ حېث وپېژندو خو دوه درې کاله پس ئې د لطيفو يو کتاب چاپ کړو. چې نامه ئې وه ’راځئ چې بيا وخاندو‘. ورپسې ئې شعري مجموعه ’ستا پۀ نوم‘، دې نه پس ئې د عبدالحميد بابا او علي خان د منتخبو غزلو يوه مجموعه د ’ډالۍ‘ پۀ نامه خوره کړه او بيا ئې هم پۀ دغه کال کښې ’ديوان احمد دين طالب‘ سره د خپلې تحقيقي مقالې خور کړو. دوه څلور کاله پس ئې د سليم ګرديزي د کتاب پښتو ترجمه د ’اوښکې او لمبې‘ پۀ نامه وکړه چې د کشمير د حالاتو پۀ حقله ؤ. زۀ دې هر څۀ ته حېران شوم چې دا لا څنګه سړے دے چې کله غزلې ليکي کله نعتونه، کله تحقيق کوي او کله ترجمې، رښتيا دې دوران کښې ئې سندر غاړو له ډېره اولسي شاعري هم وکړه چې د هغوي پۀ اوازونو ډېره مشهوره شوه. ورپسې ئې افسانې هم وليکلې چې د ’ماته ائينه‘، ’’شلېدلي تارونه‘ او ’بائيللے داو‘ پۀ نامه ئې درې مجموعې چاپ شوې دي.

د تعلقاتو سلسله ئې ډېره پراخه ده چې پکښې د هر عمر او طبقې خلق شامل دي. دوي کښې د شاعرانو ليکوالانو نه علاوه فنکاران، عالمان، نعت خوانان، افسران، ماتحتان، ناظمان، بدمعاشان او وزيرانو پورې شامل دي او د هر چا سره خپله راشه درشه پۀ ښۀ انداز کښې پالي. يو وخت به ئې وویني چې د چا مالي يا څوکيدار سره خندا او ټوقې کوي او بل وخت به د چا وزير سره هم پۀ هغه انداز کښې لګيا وي.

ورسره د تعلق پۀ وجه راته معلومه شوه چې دے چپه ناک غوندې سړے دے او چې کومه چپه پرې راغله نو بس هغه کوي. عام ژوند ئې هم د ډېرو دلچسپیو نه ډک دے. کۀ يو خوا ئې د ښۀ سړيتوب واقعات شته نو پۀ کم عقلتوب کښې ئې هم څۀ ثاني نشته. جذباتي دے، پۀ وړه خبره خوشحالېږي او پۀ وړو وړو خبرو داسې خفه کېږي چې کۀ وس ئې وشو نو بنده به ئې وژلے وي. طبيعت کښې ئې عاجزي او خاکساري ډېره ده خو کله کله پرې د افسرۍ چپه هم راځي. لکه يو ځل دوي سره رېډیو کښې يو تن کار کولو چې لکه زما غريب ؤ. بيا زۀ يو پراجيکټ ته لاړم، د هغې مشر يو انګرېز جان بټ ؤ چې سوات کښې اوسېدلے ؤ او د لائق زاده لائق سره ئې تعلق هم ؤ؛ نو دۀ به هر وخت ما ته وئيل چې جان بټ به کله راځي چې زۀ پرې دا تن بهرتي کړم او تۀ به ورته خامخا د دۀ مضبوط سفارش کوې. ورسره به ئې راته دا دړکه هم راکوله چې کۀ دا سړے دغه پراجکټ کښې بهرتي نۀ شو نو زما او ستا تعلق ختم واخله. جان بټ څو مياشتو پورې ملک کښې نۀ ؤ او پۀ هره دوېمه ورځ به دۀ ټيليفون کولو او اخر دا چې هغه تن دغه پراجکټ ته راورسېدو. خو بيا څۀ کال دوه پس ئې ورسره پۀ څۀ خبره ورانه راغله ـــ چرته هغه تن رېډیو ته راغلے ؤ نو دۀ د ګېټ ټول څوکيداران حاضر کړل چې دا سړے د رېډیو د ګيټ نه څنګه دننه راغلو او داسې هغه تن هم خلقو دومره وپړڅولو چې د دۀ خلاف ئې اسلام اباد کښې افسرانو ته يو شکايتي خط وليکلو او داسې داسې الزامونه ئې پرې لګولي وو چې ماوې کېدے شي نوکري ترې لاړه شي خو کومو خلقو چې دے پېژندو، هغوي وې صرف هفته دوه کښې ګوره، دا سړے به ورسره بيا ناست وي او واقعي چې هفته دوه پس مې بيا دواړه يو ځاے وليدل.

اکثر ملګري ئې وائي چې د دۀ چا ته کار پېښ شي نو ډېر پۀ چل هنر پرې هغه ډېر پۀ اسانه ويستے شي او دۀ ته کۀ د چا کار پېښ شو نو نصيب ئې خپل دے؛ کۀ موډ کښې ؤ خو کار به ئې وشي ګنې نو داسې قانوني نکتې به راوباسي چې بنده ورته حېران شي. پۀ يارانو، دوستانو، محفلونو او ګپ شپ مئين سړے دے او زما د علم مطابق دا واحد د رېډیو پروډيوسر دے چې د رېډیو سره د تعلق لرونکو ليکوالو، فنکارانو او نورو تړلو خلقو کورونو ته به ډېر تلے راغلے وي. تر کومه ئې چې پېښور کښې خپل کور نۀ ؤ جوړ کړے نو کۀ څۀ هم پۀ سعيد اباد کښې د کرایې کوارټر کښې اوسېدو خو دا پته به نۀ لګېده چې دے پۀ هغې کښې پۀ مياشت کښې څو شپې کوي. تر دې چې يوه ورځ ئې ما ته يو مخالف ووې، لائق زاده لائق ته ووايه چې تۀ خو هسې هم پۀ دغه کوارټر کښې چرته مياشت کښې شپه نۀ کوې نو هسې څۀ له پۀ ځان د دې کرايه اړوې؟ ښۀ به دا وي چې دا کوارټر ما ته پرېږدې.

د لائق زاده لائق د خبرو انداز باندې ئې هم پوهېدل ګران دي چې دے د چا تعريف کوي او کۀ ورپورې خندا کوي؟ ملګري رشيد احمد د رېډیو پاکستان د پخواني ډائرېکټر نثار محمد خان پۀ حقله هم داسې ليکلي دي خو هغۀ ئې کوم مثال نۀ دے وړاندې کړے او زۀ د لائق زاده لائق داسې ډېر مثالونه وړاندې کولے شم لکه اوس اوس راته چا وئيل چې د سوات د اشاړي سيمې نوموړي ليکوال ابراهيم خان شبنم څوک چې د پښتون قام پرسته مشر افضل خان لالا ورارۀ دے او افضل خان لالا چې کله د کشمير د امورو وفاقي وزير ؤ نو لائق زاده لائق ورسره څو کاله خاص سکټري هم پاتې شوے ؤ؛ بهر حال ابراهيم شبنم صاحب ته ئې ټيليفون کړے ؤ او ورته ئې پۀ دې خبره مبارکي ورکړې وه چې ستاسو د مټې نه منتخب شوے تن محمود خان د صوبې وزير اعليٰ جوړ شو. حالانکې محمود خان د شبنم صاحب دوه د ترونو زامنو ايوب اشاړي او عبدالله خان نه انتخابات ګټلي دي. دوي دواړه د بېلو بېلو ډلو نه انتخاباتو ته ولاړ وو، ځکه نو محمود خان ترې انتخاباتو کښې بريالے شو.

کېدے شي چې شبنم صاحب پۀ دې خفه شوے وي خو نۀ پوهېږم چې لائق زاده لائق ورته دا خبره د ساده توب نه کړې ده او کۀ د خپلولۍ د احساس پۀ اساس .

د مسلک پۀ معامله کښې هم دا سړے عجيبه دے، ځکه چې د کوم مسلک څوک ورسره کښېناستو نو بس د هغوي د طبيعت خبرې کوي.

د موسيقۍ او فنکارانو سره مينه او تعلق د لائق زاده لائق د ژوند د ټولو نه اهم اړخ دے بلکې پۀ ټولو اړخونو دا اړخ دروند معلومېږي. د رېډیو پاکستان د پاره ئې د مختلفو سندرغاړو نه پۀ سوونو سندرې ، غزلې او ملي ترانې رېکارډ کړې دي بلکې ډېر سندرغاړي خو هم دۀ متعارف کړي دي لکه نازيه اقبال، وصال خيال، خالد ملک، ډاکټر عرفان، غزاله او داسې نور ډېر.

دې نه علاوه ډېر موسيقاران هم دۀ پۀ رېډیو متعارف کړي چې پکښې نذير ګل، شاکر زېب، ماسټر علي حيدر، جنت ګل، نذر محمد زرو وغېره د يادولو جوګه دي. پۀ خپله ئې هم ډېرې معياري اولسي سندرې لیکلې دي کومې چې پۀ اولسي کچ ډېرې مقبولې شوې دي. د رېډیو نه علاوه پۀ کېسټونو، ټيليوېژن او فلمونو کښې هم د دۀ ډېرې سندرې خورې شوې دي خو ورسره ئې څنګ پۀ څنګ څو د نعتونو مجموعې هم لیکلې دي چې د رېډیو نه علاوه پۀ جوماتونو او ميلادونو کښې ئې خلق وائي او خوښوي ئې. څوک ئې عالم او مُلا ګڼي او څوک ئې نور څۀ.

پۀ کال 2000ز کښې چې کله دۀ د پښتو د زړو سندرو پروګرام د ’تېر هېر اوازونه‘ پۀ نامه شروع کړو نو د دۀ د محنت، خوارۍ او اخلاص پۀ وجه هغه دومره مشهور شو چې د هر طرفه ئې تعريفونه شروع شول. رېډیو ته خلقو پۀ زرګونو زاړۀ رېکارډونه پېرزو کړل او نن دا شمېره څلور پینځۀ زره نغمو ته رسېدلې ده. دې سره چې لائق زاده لائق څومره فنکاران موندل نو د هغوي د ژوند حالات ئې هم راغونډول او داسې د دوي د ټولو تاريخ، جغرافيه، خانداني پس منظر هر څۀ ئې داسې راغونډ کړل چې تۀ به وائې ګنې د هر يو فنکار سره ئې عمرونه تېر شوي دي.

وړاندې ئې محض د څو سندرغاړو او سازندو سره تعلق ؤ خو اوس داسې ښکاري لکه چې دۀ ټول عمر هم د هغوي پۀ کورونو کښې تېر کړے وي. ډېر ناشنا او ناوياته معلومات ئې د فنکارانو او ميراثيانو پۀ حقله راوړي دي. لکه د دۀ د کتابونو لوستو نه مونږ ته معلومه شوه چې استاد خيال محمد او استاد احمد ګل به پۀ ماشوموالي او کچه ځوانۍ کښې پۀ هنري محفلونو کښې د خپل فن پۀ وجه د هر چا پۀ نظرونو کښې چورلېدل. د شکیله ناز د پلار استاد فقیر محمد خان ګڼې ښځې وې. ګلنار بېګم پۀ اصل کښې ’شيرينه‘ وه. د زر څانګې خپل نوم ’ځلوبۍ‘ دے. ماه جبين قزلباش ’زبيده خانم‘ نامه لري او بخت زمينه د سوات وه چې حالاتو کابل ته رسولې وه او پۀ څلوېښت زره روپۍ خرڅه شوې وه. داسې مو اورېدلي دي چې پۀ دوي کښې نورې هم اکثرې سندر غاړې خرڅې شوې وې خو لائق زاده لائق پرې سترګې پټې کړي دي ولې چې زامن او نمسي ئې پرې خفه کېږي. بيا دا معلومات هم مونږ ته د دۀ د کتابونو نه کېږي چې دا فنکاران او خصوصاً فنکارانې څنګه رېډیو پاکستان ته رسېدلې وې خو دلته چې ورته څۀ دغه فنکارانو وئيلي هغه ئې ليکلي او لائق زاده لائق پرې هېڅ تبصره نۀ ده کړې. حالانکې دغلته چې دوي سره څۀ شوي وو نو هغه هم د رېډیو پاکستان پېښور زړو خلقو ته ياد وو چې د رېډیو واکمنو دوي ته د اواز نشر کولو موقعې ورکړې وې او د دې پۀ وجه ئې ډېر شهرت شوے ؤ خو د دې بدل هم ترې وصول شوے ؤ، اګرچې خپله د لائق زاده لائق متعلق چا د جنسي استحصال شکايت نۀ دے خو د وړاندينو متعلق عجيبه عجيبه قيصې مشهورې دي او زما پۀ خيال به لائق ضرور د هغوي نه خبر وي ځکه چې دوه درې واقعات خو ما هم د دۀ نه اورېدلي دي.

د لائق زاده لائق پۀ درېو کتابونو کښې د فنکارانو پۀ حقله ډېر تفصيلي معلومات راغلي دي.

داسې اورو چې پخوانو مغلو بادشاهانو به خپل حالات پۀ خپلو تنخادارو منشيانو ليکل چې دوي به ورسره هر وخت موجود وو او د بادشاه سلامت هره روا ناروا به ئې پۀ ښه اړوله. هېڅ يوه بده خبره به ئې نۀ ليکله. دغه شان کتابونه د تزک بابري، تزک جهانګيري وغېره پۀ نومونو شهرت لري. هسې هم د وړاندينو خلقو د بادشاهانو پۀ قيصو کښې دلچسپي ډېره وه لکه پخوانو نياګانو به چې خپلو نمسو ته د شپې قيصې کولې نو هره قيصه کښې به بادشاه ضرور ؤ. خووروستو حالاتو کښې بدلون راغلو او اوس کۀ مونږ وګورو نو د هر وفاقي او صوبائي وزير سره يو ’پي اٰر او‘ وي چې هغه د وزير صاحب د مصروفياتو پۀ حقله اخبارونو او نورې ميډيا ته بيانونه جاري کوي خو ميراثيانو له خداے تعالـٰى پۀ مفتو کښې يو داسې منشي ورکړے دے کوم چې د دوي حالات راغونډوي او خلقو ته ئې پۀ خپلو روپو خوروي. ځکه نو د دۀ دې کتابونو ته کۀ ’تزک ميراثيان‘ ووئيلے شي نو مناسبه به وي، بلکې عجيبه خبره دا ده چې پۀ دې تزک ميراثيان د دۀ او د دۀ د يو ملګري حاجي محمد اسلم څوک چې هم د دۀ د شروع کړي پروګرام ’تېر هېر اوازونه‘ کمپئير دے، سره ئې ورانے هم راغلے دے. هر يو وائي چې زۀ به د دوي حالات راغونډوم. دواړو کښې هر يو ځان ميراثيانو ته د يو بل نه زيات نزدې ګڼي او دعويٰ لري چې دا زما حق دے چې زۀ دې پۀ دوي څۀ وليکم، بلکې د حاجي اسلم خان متعلق خو مې دا هم اورېدلي دي چې چرته يو اېف اېم سټېشن والو له چا څو زاړۀ د پښتو سندرو ککوړي تحفتاً ورکړي وو چې هغوي پۀ پروګرام کښې نشر کول شروع کړل نو دا ساده سړے ورپسې نېغ ورورسېدو او ورته ئې ووې چې دا به چا زمونږ پۀ تېر کښې تاسو له درکړي وي، دا تاسو مۀ غږوئ او ما له ئې راکړئ. خېر دا ځان له يو اوږد او دلچسپ بحث دے. حاجي اسلم خان هم دغسې د سندر غاړو پۀ حقله يو کتاب چاپ کړے دے خو د خوند خبره دا ده چې د چاپ نېټه پرې نشته. دا وخت پرې زۀ نور بحث نۀ کوم ولې چې بيا به خبره ډېره اوږده شي خو دا وايم چې د لائق زاده لائق دا کتابونه زۀ ’تزک ميراثيان‘ ګڼم او وجه ئې دا ده چې هر کله تاريخ پۀ فرمائش نۀ ليکلے کېږي نو پۀ هغې کښې د کاميابو سره د ناکامو ذکر وي، د خوبو سره پکښې د شخصياتو خامۍ هم وي؛ بلکې کمزورۍ ئې پکښې پۀ خاص توګه زياتې پۀ ګوته کولې شي خو پۀ دې کتابونو کښې د سندرغاړو او سازندو محض تعريفونه ليکلے شوي دي. د دوي کمزورۍ ئې هډو ښودلې نۀ دي. حالانکې د و فات شوو فنکارانو يا ميراثيانو پۀ حقله مو اورېدلي او پۀ ژوندو کښې مو ليدلي چې ډېرې خبرې پکښې داسې شته چې بنده وائي کاش چې دا خبرې پکښې نۀ وې. بيا دوي چې د يو بل متعلق کومې ملغلرې شيندي خصوصاً کوم فنکار چې پۀ کښې شهرت لري نو کۀ چرته د نورو ميراثيانو نه مو تپوس وکړو چې فلانے يا فلانۍ ولې دومره شهرت حاصل کړو او تۀ ولې پاتې شوې نو بيا واوره چې دوي څۀ وائي. زۀ دا قطعاً نۀ شم منلے چې ګنې لائق زاده لائق به د دې هر څۀ نه بې خبره وي، خو کېدے شي فکر ئې کړے وي چې دا ميراثيان هر چا رټلي، دګلي او تزنولي دي نو راشه تۀ ورله پۀ زخمونو د مالګو دوړولو پۀ ځاے ملهم کېږده. نو د دوي پۀ بيان کښې ئې قلم خوږ شوے دے او داسې خوږ شوے دے چې د ميراثيانو ذکر ئې د لويو شخصياتو بلکې د روحاني شخصياتو غوندې کړے دے.

د دۀ د کتابونو لوستو نه داسې معلومېږي لکه چې دا ميراثيان نۀ بلکې وليان وي، ځکه نو د دۀ تر دې دمه مخې ته راغلي د ميراثيانو د ژوند او تاريخ پۀ حقله کتابونه ’تزک ميراثيان‘ دي چې هر يو ميراثي فنکار ئې پکښې لکه د هيرو ښکاره کړے دے چې د دوي هر کار او هر قدم د پښتنو او اولس د خېر د پاره ؤ او پښتون قام کۀ څۀ هم د دوي د فن پۀ وقتي توګه قدر کړے خو نور ئې دوي بیخي نظر انداز کړي خو بيا هم دوي دې ته نۀ دي کتلي او د ژبې او کلچر د ودې د پاره ئې خپل کوششونه مخ پۀ وړاندې بوتلي دي.

د لائق زاده لائق پینځۀ د نعتونو مجموعې ‘صلّوا علېه واٰله’، ‘جلوې’، ‘اے ګنبدِ خضرٰي’، ‘راز و نياز’، ‘جلوې خورې شوې’ چاپ کړي دي او د فنکارانو پۀ حقله ئې درې کتابونه د “فنکار نۀ مري” پۀ نامه ليکلي دي خو زما پۀ خيال پۀ مستقبل کښې به دے د يو ښۀ نعت ليکونکي پۀ ځاے د سندرغاړو او سازندو د مؤرخ پۀ توګه زيات يادېږي ولې چې دا خلق تل هېر کړے شوي او ځپلے شوي دي او لائق زاده لائق ډېر پۀ مينه او خوارۍ د دوي تاريخ راغونډ کړے دے.

څۀ زمانه به ئې پۀ دفتر کښې عجيبه صورتحال ؤ چې يوه ډله به د نعت خوانانو ورننوته نو بله به د ميراثيانو وه او کله کله به پکښې لا دواړه ډلې يو ځاے شوې نو د يو طرف نه به د حمد او نعت اواز راپورته کېدو او بل طرف نه د يوې مستې سندرې او لا ځينو به ورسره پۀ خولۀ طبله يا باجه هم شروع کړه خو اوس رو رو د نعت خوانانو ورتګ پۀ کمېدو دے ولې چې اوس ډائرېکټر دے. د پروګرامونو رېکارډنګ خپله نۀ کوي خو بيا هم د زوړ تعلق پۀ وجه ئې اکثر فنکاران پۀ دفتر کښې ليدے شي.

هغوي لائق زاده لائق د خپل کور د يو بنده غوندې ګڼي او دے هم ورسره داسې راشه درشه ساتي لکه چې د هغوي نزدې خپلوان او عزيز وي. تر دې چې يو ځل د يوې فنکارې مور خفه شوې وه اؤ د کور نه تښتېدلې وه نو پوليس د دۀ پۀ کور چاپه ووهله چې ورسره د دغه فنکارې نزدې خپلوان هم ملګري وو. پوليس د لائق زاده لائق د کوارټر تلاشي اخسته. تر دې چې بکسونه او بريف کېسونه ئې هم ورله ولټول. دۀ ترې تپوس وکړو چې ’دومره غټه ښځه څنګه پۀ دې ورکوټي بريف کېس کښې راتلے شي‘ نو د هغه فنکارې خپلوانو ووې، ’ستا څۀ پته لګي؟ تۀ خو جادوګر سړے یې، زمونږه پۀ کور کښې شپه او ورځ يا ستا سندرې وئیلې کېږي او يا ستا خبرې کېږي.‘

لائق زاده لائق د فنکارانو د خوا خوږي او همدرد پۀ توګه يادېږي. تر دې چې رېډیو کښې مې د کار کوونکو ډېرو کسانو نه اورېدلي دي، ’مونږه غواړو چې دۀ ته خپله څۀ مسئله بيان کړو خو چې دفتر ته ئې ورشو نو هر وخت ورسره دوه درې سندرغاړي يا سازنده ناست وي ځکه مونږه پۀ ډاډه زړۀ نۀ شو ورتلے، راسره دا وېره وي چې هسې نۀ د نورو خلقو پۀ وړاندې زمونږ د خولې نه څۀ غلطه خبره ونۀ وځي او يا راته دے څۀ ونۀ وائي‘. ما يو تن ته ووې ’د دۀ د هغه کتابونو متعلق دې څۀ خيال دے کوم ئې چې د فنکارانو متعلق ليکلي دي نو وړومبے ئې قسم راکړو چې نامه به مې نۀ لیکي او بيا ئې ووې، ما ته خو دے ميراثي ښکاري.‘ ما ورته ووې، ’دا خبره دې غلطه ده ځکه چې هغه خو ميا دے او د اخون دروېزه بابا نمسے دے.‘ پۀ خندا کښې ووې چې ’ښه نو بيا به شوقي فنکار وي ځکه چې شوقيه فنکار خو هر څوک جوړېدلے شي.‘ ما ورته وې، ’اوس دې خبره سمه کړه.‘ خو بيا هغۀ ووې، ’هر څۀ چې وي خو دلته رېډیو ته ډېر ميراثيان هم راځي او والله کۀ هغوي ته د خپلو پلرونو، نيکونو سندرغاړو او سازندو پۀ حقله دومره معلومات وي لکه څومره چې دۀ راغونډ کړي دي؛ نو ځکه زۀ وايم چې اصلي ميراثي دے ولې چې د ميراثيانو د فن خزانه هم د دۀ پۀ سينه کښې پرته ده چې اوس دا دے ترې څۀ نه څۀ راوباسي او چاپ کوي ئې.‘

د دې سړي خبرې سره زما د دې دعوې تصديق کېږي چې لائق زاده لائق د سندرغاړو او سازندو پۀ حقله د تحقيق سره سره د دوي تر ډېره حده وکالت کړے دے او د کوم فنکار يا ميراثي پۀ حقله چې بنده د دۀ ليک ګوري نو داسې ښکاري لکه چې دا يو ډېر لوے شخصيت وي. کۀ يو خوا لوستونکي دا فنکاران د لويو درجو خلق ګڼي نو ورسره لائق زاده لائق هم د دوي يو خوا خوږے ضرور ګڼي. دا ښه خبره ده چې خلق دې لائق زاده لائق د فنکارانو همدرد او مئين ګڼي ــ هسې خو هغه د مدېن اوسېدونکے د اخون دروېزه بابا اولاد او اخون خېل دے، خو ما ورته د تزکونو پۀ سر منشي هم ووئیل، بلکې ‘سر منشي’ وئیل به ورته زیات مناسب وي چې ټول عمر ئې قلم چلولے دے. زما او د دۀ يو مشترکه دوست غلام محمود شهاب نه يو ځل ما تپوس کړے ؤ چې لائق زاده لائق دا دومره ډېره شاعري څنګه کوي؟ نو هغۀ راته ووې، د هغۀ ګوتې نۀ ودرېږي، د ګوتو بواسير ئې دي؛ کله پرې طرزونه جوړوي او کله پرې ليکل کوي. بيا ئې ووې، زۀ خو ورته ډېر حېران شم چې مونږ سره ګپ لګوي او ناڅاپه ئې وړومبۍ ګوتې حرکت وکړي، يو طرز پرې برابر کړي او بيا قلم ته لاس کړي او ليکل شروع کړي او ښۀ معياري سندره يا غزل وليکي. تر اوسه ئې يو کم څلوېښت کتابونه چاپ دي او کېدے شي لس پینځلس ورسره نور هم وي او کۀ ورسره د دۀ د مختلفو پراجيکټونو له ليکلې شوې ډرامې وغېره راغونډې او چاپ کړې شي نو يقيناً د کتابونو او عمر شمېر به ئې خپلو کښې برابر شي ځکه چې دے هم څو مياشتو کښې شپېتو ته رسېدونکے دے او د چاپ او ناچاپ کتابونو شمېره به ئې هم دومره جوړېږي. کله کله زۀ فکر کوم چې کۀ څوک لائق زاده لائق د هغۀ د ليکلو مسودو سره څوک وتلي نو يقين کوم چې د مسودو تله به د دۀ نه ډېره درنه وي او هم دې عمل د سوات د غرونو نه راغلے دا يو موټے سړے پۀ ‘لويو ليکوالو’ کښې شمار کړے دے. دا فېصله ګرانه ده چې لائق زاده لائق اولسي شاعري ډېره کړې ده او کۀ ادبي؟ د جديد غزل ليکونکي پۀ حېث زيات شهرت لري او کۀ د سندرو د اولسي شاعر پۀ حېث؟ نعتونه ئې زيات ليکلي او کۀ انقلابي نظمونه؟ ترقي پسند دے او کۀ سخت دريځه مذهبي؟ تصوف ته مائله دے او کۀ ملائيت او علميت ته؟ افسانې ئې ډېرې ليکلي دي او کۀ ډرامې؟ د ليکوال پۀ توګه زيات شهرت لري او کۀ د پروډيوسر؟ نظم ئې ډېر ليکلے او کۀ نثر؟ د دې هر څۀ فېصله وخت ته پرېږدم؛ ولې چې وخت پۀ خپله ډېره ښه فېصله کوي چې څوک څۀ دے او کار ئې د کوم معيار دے ــــ

 

 

دې کښې شک نشته چې پښتو ژبې ته خاکه نګاري د اردو او ا نګرېزۍ ژبو د لارې راغلې ده. خاکه څۀ ته وائي او پۀ پښتو کښې وړومبۍ خاکه کله او چا ليکلې ده. دا بحث تفصيل غواړي ولې چې د خاکې ليکلو ابتداء پۀ پښتو کښې هم لکه د اردو ژبې د يو غېر رسمي مضمون نه کېږي. اردو کښې وړومبے خاکه نګار فرحت الله بېګ ګڼلے شي چې هغۀ پۀ خپل استاد نذير احمد يو غېر رسمي مضمون ليکلے ؤ او وروستو ليکوال هغه د اردو ژبې وړومبۍ باقاعده خاکه تسليم کړې ده. دغه شان پۀ پښتو ژبه کښې هم پۀ مۍ نولس سوه يو کم پنځوس کښې قاضي عبدالحليم اثر افغاني صاحب پۀ عبدالخالق خليق غېر رسمي انداز کښې يو مضمون ليکلے چې عنوان ئې دے “خليق صاحب”، خواو شا هم دغه کلونوکښې کاکاجي صنوبر حسېن مومند هم دا قسمه يومضمون ليکلے چې عنوان ئې دے ” زوړ اشنا” د قاضي عبدالحليم اثر ليک خو بې د شکه نۀ صرف خاکه بلکې غوره خاکه ده او د کاکاجي صنوبر حسېن مومند د ليک کوم فوټو سټېټ چې تر ما رارسېدلے نو هغه سم نۀ شي لوستے کېدے. ځکه نو نشم وئيلے چې دا به د يوې مکملې خاکې معيار پوره کوي او کۀ نۀ. کاکاجي هم دغه مضمون پۀ کال نولس سوه يو کم پنځوسم کښې ليکلے او “اسلم” مجله کښې چاپ شوے دے.

تر اوسه ټولو ليکوالو قاضي عبدالحليم اثر افغاني د خاکې وړومبے ليکوال ګڼلے دے. بهرحال دا بحث هم دلته پرېږدم او غواړم چې اوس پۀ دې حقله خپل معروضات وړاندې کړم چې پښتو ژبه کښې د خاکو وړومبۍ مجموعه کومه يوه ده، ځکه چې دې سلسله کښې ځينې غلط فهمۍ خورې شوې دي چې ابتداء ئې د ډاکټر زبېر حسرت د کتاب “نقشونه” د سريزو نه شوې ده. دغه کتاب پۀ وړومبي ځل پۀ يو دېرشم دسمبر نولس سوه نهه نوي کښې او بيا پۀ دوېم ځل پۀ وړومبي ستمبر دوه زره لسم کښې چاپ شوے دے. د دې کتاب پۀ مقدمه ” خاکه او د زبېر حسرت خاکې” د عنوان لاندې محترم ليکوال سعيد ګوهر صاحب ليکلي دي، ” پۀ پښتو کښې د خاکو اولنے کتاب اصغر لا لا شائع کړے دے، د محمد زبېر حسرت “نقشونه” د خاکو دوېم کتاب دے.”¹

مقاله

پښتو کښې د خاکو وړومبۍ مجموعه

دا قسمه خبره د پښتو ژبې يو بل ليکوال ښاغلي لطيف پرېشان هم کړې ده. هغه ليکي چې “اصغر لالا تا دم تحرير هغه ايکي يو ليکوال دے چې د خاکو مجموعه ئې شائع شوې ده”.²

خو د دوي دواړو دا خبره سمه نۀ وه، ولې چې د اصغر لالا کتاب کښې مضامين دي او محض دوه خاکې پکښې شاملې دي. د دوي دواړو جواب ډاکټر زبېر حسرت خپله تفصيلي مقاله “پښتو ادب کښې خاکه نګاري: تحقيق او تنقيد” کښې داسې کړے دے،

“دلته زۀ مجبور يم چې د دغه دواړو ښاغلو لطيف پرېشان او سعيد ګوهر سره اتفاق ونۀ کړم ځکه چې د اصغر لالا کتاب ژوند او ادب” (1968) کښې پينځۀ نګارشات شامل دي (1) پۀ ژوند او ادب کښې بدلېدونکي قدرونه (2) يوم دفاع علمي ادبي او تنقيدي مضامين دي. يو پکښې “حسن خان سوز د هغۀ د ليک پۀ رڼا کښې” تر عنوان لاندې مقاله ده چې د سوز صاحب (مرحوم) د شاعرۍ او افسانو جاج پکښې اخستے شوے دے او هم د هغوي د فن پۀ تناظر کښې ئې د سوز صاحب څۀ نه څۀ خليه نګاري کړې ده. باقي پاتې دوه خاکې او پېژندګلو “د پير ګوهرخاکه” او “د بوډۍ ټال” د ښاغلي عبدالغفار عامل (مرحوم خاکه) شاملې دي.”³

وړاندې ډاکټر حسرت پۀ صراحت سره ذکر کړے دے چې دغه دواړو ښاغليو لطيف پرېشان او سعيدګوهر صاحب ته غلط فهمي شوې ده چې ګنې ژوند او ادب د خاکو وړومبے کتاب دے. هر کله چې د اصغر لا لا کتاب د دې مېدان نه ووتو او حقيقت هم داسې ؤ نو بيا د ليکوال خصوصاً محقيقينو سره بله لاره نۀ وه، ځکه نو د ډاکټر زبېر حسرت د خاکو مجموعې “نقشونه” ئې د پښتو خاکو وړومبۍ مجموعه وګڼله.

ګران ملګري شاعر، اديب او نقاد فېض الوهاب فيض صاحب پۀ داسې حالاتو کښې پۀ ډاډه زړۀ د زبېر حسرت د کتاب په شاپاڼه ليکلي دي “پښتو کښې کۀ د خاکې ابتداء هر چا کړې ده خو وړومبۍ مجموعه ئې د زبېر حسرت “نقشونه ده.”⁴

د فېض صاحب د معلوماتو ترمخه دا وېنا تر ډېره حده صحيح وه خو ولې لوے ليکوال شاعر او اديب ډاکټر اسرار صاحب ورسره اتفاق نۀ ؤ کړے او پۀ خپله ليکنه کښې ئې داسې وئيلي دي، “د کتاب پۀ شا مې د فېض الوهاب فېض ښکلے ليک ولوستو چې هغه يعنې (زبېر حسرت) پۀ پښتو ادب کښې د خاکو د خالصې مجموعې چاپ کولو د اوليت شرف حاصلوي. دلته راته د همايون هما صاحب د خاکو مجموعه “ښکلي ښکلي خلق” را ياده شوه چې څو مياشتې مخکښې چاپ شوې ده. سوچ يوړم چې د فېض پۀ قول دا د خاکو اولنۍ مجموعه ده نو بيا د هما صاحب هغه څوېمه شوه”.⁵

د ډاکټر اسرار صاحب وېنا بنده پۀ شک کښې واچوي او د هغۀ د وېنا نه معلومېږي چې د همايون هما صاحب کتاب “ښکلي ښکلي خلق” ګنې د ډاکټر حسرت د کتاب “نقشونه” نه وړاندې چاپ شوے دے ولې بل خوا چې موجوده صورتحال ته ګورو نو د حسرت کتاب د هما صاحب د کتاب نه څو ورځې يا مياشتې مشر دے ولې چې د ډاکټر زبېر حسرت کتاب “نقشونه” پۀ يو دېرشم دسمبر نولس سوه نهه نوي کښې او د همايون هما کتاب “ښکلي ښکلي خلق” پۀ کال دوه زره کښې چاپ شوے دے، خو نۀ پوهېږم چې ډاکټر اسرار صاحب ته د هما صاحب کتاب څنګه د ډاکټر زبېر حسرت د کتاب نه وړومبے ورسېدو. کۀ بل څۀ شک ونۀ کړو او ښۀ ګمان کول به غوره وي نو هغه دا چې ډاکټر زبېر حسرت به خپل کتاب وروستو ډاکټر اسرار صاحب ته رسولے وي او تر دغه وخته اسرار صاحب د هما صاحب کتاب لوستلے ؤ. بهرحال دې سلسله کښې چې ما کوم لټون وکړو نو راته معلومه شوه چې د خاکو وړومبے کتاب د “نقشونه” او “ښکلي ښکلي خلق” نه ډېر وړاندې صاحبزاده حميدالله صاحب ليکلے او چاپ کړے دے. نوموړي محقق ډاکټر سهېل انشاء صاحب ورته اشاره هم کړې وه. هغۀ پۀ خپل اردو کتاب ” او بلم پهلا قدم” کښې ليکلي دي، “پختونخوا مين پهلى بار ادبى خاکوں پر مشتمل کتاب 1975 مين لکهى.”⁶

دې نه وروستو ما د ډاکټر سهېل انشاء صاحب سره رابطه وکړه نو هغوي راته ووې چې ما دا کتاب ليدلے ؤ خو نور ما کتلے نۀ دے چې د کوم معيار دے او ايا خاکې دي هم او کۀ نۀ؟ ورسره ئې راته يو ليکوال وښودلو چې د هغۀ پۀ لائبرېرۍ کښې دا کتاب شته. ما د دغه ليکوال سره ډېر د رابطې کوششونه وکړل خو خوند ئې ونۀ کړو. اخر راته ملګري ليکوال شاعر او محقق اياز الله ترکزئ صاحب د دې کتاب فوټو سټېټ راپېرزو کړو. زۀ د ډاکټر سهېل انشاء او ترکزي صاحب مننه کوم چې د دوي پۀ مرسته زۀ اصل حقيقت ته ورسېدم.

دا کتاب د پښتو خاکو وړومبے کتاب دے چې پۀ کال نولس سوه پينځۀ اويايم کښې چاپ شوے او نامه ئې ده “ادبي خاکې او نور سمونکي”.

دا کتاب ټولې څلورشپېتۀ صفحې لري چې څلور پنځوس صفحو پورې پکښې خاکې دي. دې نه وروستو لس صفحو کښې د مختلفو ليکوالو څو غزلونه او پۀ اخري لسو صفحو کښې يو اردو مضمون دے. د دې کتاب سريزه کښې د “ادبي خاکې” لاندې صاحبزاده حميدالله صاحب ليکلي دي، “خاکه پښتو ادب کښې يو مخ نوے شے دے. دا د انګرېزۍ ژبې څخه اردو لۀ راغلے دے. پۀ پښتو کښې د نثر دا صنف تر اوسه زما تر نظره نۀ دے تېر شوے. خاکه نۀ پوره سوانح ده او نۀ پوره تنقيد او نۀ يو مخ تبصره ده. خو بيا هم د دې پۀ اجزاو کښې هم سوانح شته، هم تنقيد. خاکه د قلم پۀ ژبه د يو سړي يا د يو شي خدو خال بيانول دي. دا بيان خارجي (Subjective) نۀ وي بلکې داخلي (Objective) وي. اختصار يا لنډتيا د خاکې روح دے. پۀ انګرېزۍ کښې خاکې ته Sketch وائي خو دا نۀ پوره د اردو ژبې “خاکه اړانا” او نۀ “خاکه کهينچنا”. ظاهره ده چې پۀ اختصار و اشاره کښې څرنې خوند وي دغونې خوند پۀ تفصيل د طوالت کښې نشته نو پۀ خاکه کښې هم هغه نقوش يا خطوط څرګندول کېږي د کومو اظهار چې خاکه ليکونکے ضروري او اهم ګڼي.”⁷

دغه شان پۀ خپله مختصره تبصره کښې ئې تر اخره د خاکې د فن ټول لوازمات ليکلي دي کوم چې هغه پۀ انګرېزي او اردو ژبو کښې لوستلي وو او دې نه معلومېږي چې صاحبزاده حميدالله صاحب د خاکه نګارۍ پۀ فن تر کافي حده پوهه لرله او دې سلسله کښې ئې اکثر کتابونه کتلي وو.

پۀ دې کتاب يعني “ادبي خاکې” کښې موصوف د ځان پۀ شمول پۀ اتۀ ويشت کسانو خاکې ليکلي دي. د دې کتاب پۀ لوستو زۀ ډېر حېران شوم ولې چې دې کښې د محترم سعيدګوهر خاکه هم شامله ده چې دې کتاب کښې پۀ نولسم نمبر درج ده او دا ئې لا څۀ کوې صاحبزاده حميدالله خپله خاکه هم د سعيدګوهر پۀ ترغيب ليکلې ده. صاحبزاده حميدالله خپله خاکه کښې د ” زۀ” عنوان لاندې ليکي چې “سعيدګوهر راته ووئيل چې پۀ خپل ځان ئې هم وليکه ګنې زۀ ئې در باندې ليکم. ما وئيل د ځان حال سړے پۀ خپله نۀ ليکي. خېرخو تر دۀ مې ځان ښۀ وبالۀ او د ځان حال داسې ليکم.”⁸

د دومره نزديکت باوجود سعيدګوهر صاحب څنګه د صاحبزاده حميدالله صاحب کتاب نظر انداز کړے دے. داسې معلومېږي چې پۀ کوموکسانو ئې دا خاکې ليکلې وې هغوي ترې خوشحاله نۀ وو. هرڅۀ چې وي خو دا کتاب يقيناً چې د پښتو خاکو وړومبۍ مجموعه ده. د خاکه نګارۍ پۀ طرز د ليک نه علاوه دا کتاب د خاکه ليکنې ټول ضروري لوازمات پوره کوي. ژبه ئې ډېره خوږه خوږه ده. د ليک انداز ئې ډېر دلچسپ او زړۀ راښکونکے دے.

دا خاکې ډېرې مختصرې دي خو بيا هم ليکوال کوشش کړے دے چې پۀ چا خاکه ليکي نو د هغۀ شکل، لباس، قام قبيله، تعليم او معاش ضرورذکر کوي. د ادبي قد و قامت ذکر ئې ورسره هم کوي. وړومبۍ خاکه ئې پۀ ملا عبدالسلام اشيزي ليکلې ده چې د هغۀ د حليه نګارۍ نه علاوه پکښې د هغۀ د شاعرۍ او علميت ذکر هم کوي. ليکي چې،

” د ملا حبش دا بختور زوے هم عالم دے، هم فاضل، هم شاعر دے، هم پۀ پښتو نثر کښې ماهر_ نثر نۀ لري، نظم ئې ډېر دے. د نوي تعليم څۀ بې برخې بلکې کلک مخالف ئې دے خو معلومات ئې ډېر دي”

د ملا عبدالسلام اشيزي شاعري غوره ګڼي او د هغۀ د شاعرۍ او ملاتوب تجزيه هم ډېر پۀ ښۀ انداز کښې وړاندې کوي. ليکي چې.

” اشيزے ملا دے خو د مليانو څخه جلا دے. شاعري ئې پرملائي او ملائي ئې پۀ شاعرۍ غالبه ده. پۀ ملا صاحب کښې شعريت ډېر دے خو ادبيت لږ دے پکښې، علم ئې ډېر دے خو تجربه ئې لږه ده:

هغۀ د ډېر عمر خبره هم کوي چې د قندهار او پښين د شاعرانو پينځۀ دورونه ئې ليدلي او هم پۀ اخره دا فېصله کوي چې “يوبابا شاعر وي او يو نيکۀ شاعر وي. ملا عبدالسلام نيکۀ شاعر دے.” عبدالسلام دغه وخت د دوه نوي کلونو ؤ.

خو هم دې خاکه کښې صاحبزاده صاحب ليکي چې زۀ او دے د ليک د لارې يو بل پېژنو، نوره راشه درشه ورسره نۀ لري. حالانکې د خاکه نګارد پاره ضروري ده چې پۀ هغه چا به خاکه ليکي چې د نزدې نه ئې پېژني. نوره دا خاکه پۀ تول پوره ده.

پۀ سيد محمد رسول فريادي ئې چې کومه خاکه ليکلې ده نو پۀ هغې کښې ئې هم طرز خواو شا دغه شان دے چې د حليه نګارۍ سره سره ئې د فريادي صاحب د ژوند او فن پۀ حقله هم خبرې اترې کړې دي، د هغۀ سياسي ژوند ته هم کتنه کوي او دا خبره ښکاره کوي چې فريادي پۀ بدن کښې سترګې خوښوي او وائي “د چمن مېله کښې ظريف اغا به د دۀ بدلې وئيلې نو د سختو سترګو يو ځوان به هم ناست ؤ، خلقو به وئيل چې دا د فريادي د غزلو عملي تفسير دے.”

پۀ خپل مشر ورور صاحبزاده عصمت الله ارزده ئې هم خاکه ليکلې ده. د هغۀ د ظاهري کړۀ وړۀ بيانولو سره ئې د هغۀ پۀ فن هم خبرې کړې دي خو ډېره کاميابه خاکه ورته نۀ شو وئيلے ولې چې عصمت الله د دۀ مشر ورور ؤ او دۀ د نزدې نه پېژندلو خو د هغۀ پۀ حقله ئې معلومات ډېر کم راوړي دي. محض دا ئې ليکلي دي چې عصمت الله شاعر دے چې خپله شاعري ئې سېزلې وه او اوس ئې ما يوولس سوه پورې غزلونه راجمع کړي دي خو دۀ ته ئې نۀ ورکوم.

د سلطان محمد صابر صاحب خاکه ئې تر څۀ حده تفصيلي ليکلې ده. د هغۀ د ادبي او صحافتي خدماتو ذکر کوي خو ورسره د هغۀ د خوبيو نه زياتې خامۍ ښودلې دي. ليکي چې،

“د ګټې پۀ چم (چل) ډېر ښۀ پوهېږي، ادبي او علمي ټولنې هم ډېرې جوړوي چې پۀ هغو کښې زياتره دے سکتر وي او بيا وروسته د حساب کتاب او د پېسو کاغذات هم ځينې ورک شي. سياسي ډلې هم زر زر بدلوي.”

د سلطان محمد صابر صاحب سره ئې د خپلو مخالفينو ذکر کړے او نور قسم قسم الزامونه ئې هم پرې لګولي دي. دغه شان د اکثرو خاکو نه ئې د تعصب بوي راځي او يا شايد د اردو دانو پۀ ړوند تقليد کښې ئې د پښتنو ليکوالو سره هم داسې بې باکي کړې ده ځکه اردو کښې دا قسمه ليکونه خصوصاً خاکوکښې مونږه ډېر وينو. د صاحبزاده حميدالله صاحب لويه کمزوري دا ده چې هغه خپله غصه او انتقامي جذبه نۀ شي سړولې چې دا د دۀ خاکو ته نقصان رسوي. د خپلې دې کمزورۍ ذکر ئې پۀ خپله ليکلې خاکه کښې د “زۀ” عنوان لاندې کړے دے. صاحبزاده صاحب ليکي، “زۀ يو ضدي بنده يم، د جنګ موقعه چې راشي مخ ترې نۀ اړوم او د عفوې پۀ ځاے پۀ قصاص عمل کوم” ځکه نو د هغۀ پۀ خاکوکښې هغه توازن پۀ نظر نۀ راځي کوم چې يو خاکه نګار له ضروري وي. ما خو دا هم اورېدلي وو چې د صاحبزاده صاحب پۀ دې خاکو اکثر ليکوالان خفه شوي وو او دا کتاب ډېر نۀ ؤ خورکړے شوے. د پښتو ژبې نوموړي ليکوال شاعر، اديب او محقق عبدالکريم بريالي صاحب راته د دۀ پۀ حقله وئيلي وو، “صاحبزاده حميدالله صاحب ډېر کينه پرور او د بغض او حسد نه ډک انسان ؤ. دې کښې شک نشته چې هغه ډېر لوے عالم فاضل ؤ خو ورسره يو غېر سنجيده سړے ؤ. ذهن ئې ډېر انتقامي ؤ. د دې خاکو نه وروستو ئې اکثر ليکوال خلاف شوي وو او دې نه وروستو ئې يو بل کتاب “افراد او ادارې” ليکلې چې هغې کښې ئې هم پۀ ځينو ليکوالو خپله غصه ويستلې ده او د دې کتاب فوټوسټېټ هم ما ته بريالي صاحب رالېږلے دے.

بريالي صاحب راته دا معلومات هم راکړل چې د دې انتقامي کتابونو نه وروستو به هغۀ پۀ اردو کښې ليکل کول. پنجاب او سندهـ نه ئې د پي اېچ ډي ډګرۍ رد شوې وې. دوه ويشت کلونه بيا فالج وهلے ؤ خو زۀ به کله کله ورتلم او خدمت به مې ورله کولو او د دۀ د خدماتو اعتراف کښې مې ليکل کړي وو.

دا خبره مونږ پۀ اسانۍ سره کولې شو چې صاحبزاده حميدالله کښې فطرتاً توازن نۀ ؤ ځکه نو د هغۀ خاکو کښې هم عدم توازن پۀ نظر راځي کوم چې د خاکه نګارۍ د پاره غټ عېب ګڼلے شي. خو دومره عقيدت مندي هم نۀ ده پکار لکه ډاکټر همايون هما صاحب چې پۀ خپلو مضامينو “ښکلي ښکلي خلق” کښې ښکاره کړې ده چې هغه پۀ دغه کتاب کښې د ذکر شوو شخصياتو هېڅ يو عېب نۀ دے ښکاره کړے خو د ليک انداز ئې د خاکې دے ځکه نو د هغوي لۀ خوا ليکلے شوي پۀ شخصياتو مضمونونه د خاکه نګارۍ پۀ ضمن کښې راځي. مختصر دا چې کۀ څۀ هم د صاحبزاده حميدالله خاکې مختصرې او يو مخيزې دي. د زياتو کسانو پۀ حقله ئې بې باکه تبصرې کړې دي چې تر دغه وخته ورسره ليکوال بلد نۀ ؤ او بيا تبصرې ئې مختص پۀ خپله خوښه يو مخيزې کړې دي. د اکثرو ليکوالو د خوبيو او خاميو پۀ حقله منصفانه تصويرونه ئې نۀ دي وړاندې کړي خو بيا هم انداز ئې منفرد دے. ژبه ئې ډېره ښکلې او روانه ليکلې ده. د صاحبزاده صاحب خاکو ته دې خبرې هم نقصان رسولے دے چې هغۀ دا خاکې د سهيلي پښتونخوا پۀ ليکوالو ليکلې دي او د هغۀ د وېنا مطابق پۀ هغه چا ئې ليکلې دي چې څۀ مقام لري او يا ئې خلق پېژني. نو پۀ دې کوشش کښې ئې پۀ ځينو داسې ليکوالو هم د خاکو ليکلو هڅه کړې چې صاحبزاده صاحب ئې د نزدې څخه نۀ پېژني خو باوجود د دې هر څۀ پۀ دې خاکوکښې د دلچسپۍ مواد شته او دا خاکې ئې پۀ داسې يو وخت کښې ليکلې دي چې ډېر کم مثالونه ورته موجود وو. کۀ څۀ هم خال خال خاکې پۀ پښتوکښې ليکلې شوې وې خو دے ترې خبر نۀ ؤ. اردو او انګرېزۍ کښې ئې دا صنف ليدلے او پښتو کښې ئې د دې د عام کولو فوري کوشش کړے ؤ، ځکه نو پکار ده چې د هغۀ د دې کوششونو ستائينه وشي. هر کله چې د خاکو وړومبے کتاب مونږ منو نو ورسره به صاحبزاده صاحب ته ډېرې خبرې معاف کوو ولې چې هغۀ د کتاب پۀ سريزه کښې وئيلي دي چې پۀ پښتو کښې د نثر دا صنف تر اوسه زما د نظره نۀ دے تېر شوے او دۀ د دې صنف پۀ پښتو کښې د عام کولو هڅه کړې وه چې پۀ دې وجه د ډېر داد وړ دے. خو دې ته به د پښتو ژبې بدقسمتي او پښتنو ليکوالو بې غوري ووايو چې تر اوسه پۀ دې مېدان کښې ډېر کم کار شوے او د ګوتو د شمار څو خالصې د خاکو مجموعې چاپ شوې دي چې تفصيل ئې څۀ دا رنګ دے. (1) “ادبي خاکې او نور سمونکي” د صاحبزاده حميدالله. (2) “نقشونه” ډاکټر زبېر حسرت (3) “ښکلي ښکلي خلق” د صاحبزاده حميدالله (4) دا د ژوند رنګونه دي” د ساحل ايسپزي (5) “د اکائي پۀ شا” د مهر اندېش (6) “روښانه څهرې” د ګل محمد بېتاب.

دې نه علاوه خورې ورې خاکې ډېرې ليکلې شوې دي خو زما د معلوماتو ترمخه خالص د خاکو کتابونه تر دې دمه هم دومره چاپ شوي دي.

کتابيات

1. سعيد ګوهر، خاکه او د زبېر حسرت خاکې “نقشونه” مخ 14
2. زبېر حسرت پښتو ادب کښې خاکه نګاري: تحقيق او تنقيد، “نقشونه”مخ 40
3. هم دغه حواله، مخ 41
4. فېض الوهاب فېض، “نقشونه” شاپاڼه
5. ډاکټر محمد اسرار اسرار “د خاکوخاکه”، جرس، کراچۍ، اپرېل تا جولائي 2003، مخ 124
6. ډاکټرسهېل انشاء، “او بلم پهلا قدم” مخ 49
7. “ادبي خاکې او نور سمونکې”،. صاحبزاده حميدالله، مخ.6,5
8. هم دغه کتاب، مخ 32
9. بريالے عبدالکريم، “د بريالي صاحب سره خبرې”
10. ډاکټرهمايون هما، “ښکلي ښکلي خلق”
11. “ادبي خاکې او نور سمونکي” کښې شاملې مختلفې خاکې چې دې مقاله کښې ئې نمونې وړاندې کړې شوې دي.