Tag: خاکه

کۀ د هغۀ د نوراني څهرې، تېر عمر او سپينې ږېرې خاطر مې نۀ کولے نو غوټه به مې دا فېصله بلکې فتوه کړې وه چې د وژلو دے. مړه نو داسې خبرې څوک کوي لکه دا ظالم ئې چې کوي. منم چې رښتيا به وائي خو هره خبره د کولو نۀ وي ولې مجال دے کۀ دا بنده د چا څۀ لحاظ خاطر وکړي. اے بس داسې وګڼئ چې د خلې پرتوغاښ ئې نشته. ځکه نو د ځان پۀ شمول د هر چا عېبونه لکه د فضائيلو بيانوي او دا ګمان کوي کۀ دا خبره مې ونۀ کړه نو غاړه به مې بنده شي. دغه وجه ده چې د دوستانو سره سره پۀ کلي علاقه کښې مخالفين هم لري. يو حديث شريف کښې راغلي دي چې افضل جهاد د جابر حکمران پۀ وړاندې د حق کلمه وئيل دي. نو دے حق خبره خو بېشکه کوي ولې زيات تعلق ئې د زوراورو پۀ ځاے د کمزورو سره دے نو پۀ کمزورو ښۀ مضبوط جهاد کوي چې زياتره شاعران او اديبان دي. هغوي خواران رقيبانو، غمازانو، هجران، د دلبرو بې وفايو، محرومو، بې وسو او د مينې تاو وهلي وي چې د پاسه پرې دے راکېږدي، هغه د چا خبره څۀ رب وهلي وي او څۀ ئې دا عبدالرب ووهي.

يو ملګري را ته خبره کوله چې زمونږ پۀ کلي علاقه کښې ئې د چا سره ورانه راغلې وه. پۀ دوېم ځل چې پۀ کښې وهل ټکول وشول نو د خاندان ټول کسان مو راجمع شول او صلاح مو کوله چې دوېم ځل ئې مونږ سره زياتے وکړو نو دا ځل ئې داسې نۀ پرېږدو او ښۀ سم وهل غواړي نو دې کښې زمونږه يو بزدل تربور ووې چې تاسو هرڅۀ کوئ خو زۀ ورله زنانه او ماشومان وهم. مونږه ورته ووې چې دا بې پښتو کار دے. دا خو لا د څوک څپېړې جنګ جګړه ده. پۀ دښمنۍ کښې هم څوک پۀ ماشوم او زنانه لاس نۀ وچتوي خو هغه پۀ خپله خبره کلک ؤ. يو مشر ورته غصه شو وې بس داسې ووايه چې بزدله ئې توره درکښې نشته خو مجال دے کۀ هغه تربور مو خپله پړه منلې وه. بس پۀ اخره هغه ووې او ټيک ده . پۀ ښځو او ماشومانو لاس وچتول د هر چا کار نۀ دے دا زما غوندې د کلک او سنګين زړۀ واله سړي کار دے.

ما به کله کله سوچ کولو چې دے د دومره سپينو سپينو خبرو کولو سره خلقو څنګه برداشت کړے دے خو وروستو راته معلومه شوه ډېر د کار سړے دے او منم چې خبره به ئې وچه کلکه وي خو پۀ شا ئې د دۀ روغ نيت ښکاره وي. زمونږ علاقه کښې يو سړے ؤ چې مشهور غل ؤ خو هرکله چې به ونيولے شو نو يوه رنګينه بهانه به ورسره تياره جېب کښې پرته وه او ورسره به ئې دا ضرور وئيل چې نيت مې ښۀ ؤ. لکه يو ځل ئې پردي غنم رېبل چې مالک پرې راغلو او پۀ موقعه ئې د شپې ونيولو نو ورته ئې ووې غصه کېږه مۀ. دا غنم دې پاخۀ وو او زما مزدوري نۀ وه نو ما وې بل چا له به ئې پۀ لو ورکوي راشه تۀ ئې ورېبه. بل ځل ئې د چا د رېبلو جوارو نه د شپې وږي ماتول چې مالک ئې ګېر کړو نو ورته ئې ووې نيت مې ښۀ ؤ. هسې به دې هم جوار پۀ چا سپينول او لا د ورځې به مو چاے ډوډۍ هم ورکوله. زۀ ئې سپينوم خو هغه د پټي مالک ورته ووې خانه نيت دې ښۀ دے خو کار دې خراب دے.

نو دۀ نه هم کله کله پۀ ښۀ نيت کښې کار خراب شي. هسې کله کله ئې ورسره نيت هم خراب شي خو خپله نېک نيتي او بدنيتي بېخي نۀ شي پټولے.

دے چې دا سپينې سپينې وائي نو دا ئې عادت، خانداني تربيت او د علاقې د اب وهوا اثر هم دے. کۀ د دې خبرې تفصيل يا تشريح کوو نو هغه دا ده چې د خوشحال خان خټک نمسے دے او هغه د وېرې نوم نۀ پېژندلو بلکې اعلانيه به ئې وئيل:

زۀ خوشحال کمزورے نۀ يم چې به ډار کړم

پۀ ښکاره نعرې وهم چې خولۀ ئې را کړه

پلار ئې صوبېدار کندل خان ؤ چې هغه هم د سپينو او ډاګيزه خبرو سړے ؤ . هسې خو هر صوبېدار ځان له صوبه وي ولې د ځينو اولادونه د پلارانو نه هم دوه ګوتې زيات وخېژي. يوه وجه ئې د لاچۍ د سيمې اب وهوا هم ده چې ډېره مستي لري. کۀ څۀ هم دغه خاورې ډېر نامتو، علمي ، سياسي، سماجي او ادبي شخصيات پېدا کړي دي خو د دغه علاقې د خلقو د خبرو کولو خپل يو انداز دے چې اکثر پۀ اوچت اواز خبرې کوي. اوازونه هم د اکثرو خلقو غټ وي. عام خلق ئې عموماً او ځينې علمي او ادبي شخصيات هم دغه انداز کښې لګيا دي. بل دا چې پۀ دوېمه درېمه خبره کښې ضرور يو ناروا ښکنځل کوي. ځينې داسې د ښکنځلو لفظونه ئې هم ايجاد کړي دي چې هغه پۀ ډکشنرو کښې نۀ شي موندلے لکه د مثال پۀ توګه به دا يو لفظ ذکر کړم چې “مټونګے” د کوهاټ پۀ خواؤ شا اکثرو علاقوکښې “حرامي” ته وئيلے شي .د لاچۍ يو مشر ما ته وئيلي وو چې دا لفظ د لاچي والو خټکو ايجاد دے،. يوه بله خوبي او خامي د دغه علاقې دا ده چې د بهرنو خلقو سره ډېره ګذاره کوي خو خپلو کښې د يو بل خبره بېخي نۀ زغمي. او د دوېمې خبرې سره جنګ ته مټې رانغاړي. اوس خبر نۀ يم ولې خواو شا دېرش کاله پخوا به دغلته کال کښې يوه لويه مېله کېدله چې هغې کښې به قسم قسم مقابلې کېدلې لکه اسونه زغلول، کبډي، نشانه بازي او دې نه علاوه به پۀ کښې سپي، چرګان، تنزري، زرکان، مړزان، غوايان، ګډان، چېلي وغېره جنګولے شول چې خلقو به ډېرې په شوق دا مقابلې کتلې. مطلب دا چې خلق ئې د پښتنو د اکثرو علاقو غوندې د جسماني طاقت او جنګونو د نندارو شوقيان دي. پۀ دې به تماش بينو لوے لوے شرطونه هم ايښودل.

دغه علاقو کښې چې پخوا کوم اولسي شاعران تېر شوي دي نو دوي به هم باقاعده د يو بل سره مقابلې کولې او ښۀ شاعر به هغه ګڼلے شو چې پۀ موقعه به ئې د مخالف نه پۀ شعرونو کښې جامې ويستلې شوې. د دوي ځینې شعرونه خلقو ته یاد دي خو د لیکلو نۀ دي.

ما ډېر کلونه وړاندې د لاچۍ د يو مشر نه تپوس کړے ؤ چې تاسو کله د خپل کلي علاقې نه بهر لاړ شئ نو څنګه ګذاره کوئ نو هغۀ راته وئيلي وو کۀ ګورګران دے خو د مړي ناکام دے. مونږه ځانونه ورو ورو بدل کړو خو چې د کلي نه مو څوک خوارۍ مزدوۍ له بل ځاے ته ځي نو مشران ورته نصيحت کوي چې ګورې خيال کوه او خاص کر خلۀ دې قابو کښې ساته، هر ځاے د لاچۍ غوندې نۀ وي. خو د دې هر څۀ باوجود دوي ژوندي او مست خلق دي او چې هر چرته وي نو پۀ هره موقعه ورسره ماحول رنګين وي. لنډه دا چې پۀ داسې حالاتو کښې پېدا شوے شوے او لوے شوے اعجاز خټک کۀ داسې دے نو هېڅ د تعجب خبره نۀ ده البته د تعجب خبره دا ده چې د عمر تېرېدلو ډېرو ګرځېدلو او دوبۍ غوندې ښار کښې د اوږدې مودې تېرولو باوجود هم د هغۀ خوئي بوئي بدل نۀ شو. بس چې څنګه ؤ نو هغسې دے، خپله د ځان متعلق د دې خبرې اقرار کوي چې زۀ ځان معاف کوم او نۀ بل. خو ورسره وائي د وارداتو طريقه مې دا ده چې پۀ ټوقو ټوقو کښې سړے څنډم. دا او نورې ډېرې خبرې به وروستو وکړم خو چې وړومبے ئې درسره څۀ ظاهري پېژندګلوي وکړم. خپل نوم ئې تاج انور دے او اعجاز ئې تخلص دے. پلار ئې صوبېدار کندل خان ؤ . پۀ قام خټک دے. پلار ئې پير فقير والا سړے ؤ او د پير تاج علي شاه مريد ؤ. کله چې دے پېدا کېدلو نو هغه د دوي ځاے کښې ؤ چې پلار ئې دا د خپل پير صېب کرامت وګڼلو او هم پۀ دې نسبت او عقيدت ئې ورله دا نوم کېښودلو. د پېدائش اصلي نېټه ئې ١١ ستمبر ١٩٥٢ ده. پخوا به اکثر د سکول استاذانو ماشومانو له يا خو دوه کاله عمر پۀ خپل اختيار کمولو او يا زياتولو نو دۀ له ئې دوه کاله کم ليکلے دے.

هرکله چې پلار ئې تصوف او دیندارۍ ته مائل ؤ نو پۀ دۀ ئې هم اثر ؤ. او پۀ هلکوانه بلکې ماشوم والي به ئې هلکان تبليغي مرکز ته شب جمعې له بوتلل. د تعليم نه پس ته د اکاونټ دفتر کښې بابو ؤ چې ورسره د پښتو بل نوموړے شاعر اديب رومان ساغر هم ملګرے ؤ. دواړو دغلته پۀ پرائيوېټ توګه ايم اے پښتو کړې وه، پۀ هلکوانه ئې د لياقت علي راز سره لاچۍ کښې “درنه پښتو ادبي ټولنه ” جوړه کړې وه. خو هغه نېوي کښې نوکر شو. بنګال ته ټرېننګ له لاړو او دکال ١٩٧١ز جنګ کښې شهيد شو. وروستو ئې بيا د نوموړي ليکوال سعادت سحر صېب او نورو ملګرو پۀ مرسته “پښتو ادبي ټولنه لاچۍ” جوړه کړه. کوم وخت چې ما کوهاټ ضلع کښې د خپل رزق دانې راغونډولې او د ساهو ليکونکي کوهاټ غونډو له به تلم راتلم نو هغه وخت دے دوبۍ ته تلے ؤ، ما ليدلے نۀ ؤ خو ايوب صابر ، رومان ساغر او سعادت سحر صېب به اعجاز خټک ډېر ډېر يادولو. کله کله به ئې ايوب صابر صېب د خطونو وغېره ذکر هم کولو چې دۀ به ورته را لېږل. مطلب مې دا دے غائبانه تعارف مې ورسره ؤ او د ډېرو خبرو نه ئې خبر وم ولې ملاقات مې ورسره نۀ ؤ شوے.

چې کله وطن ته پوخ راغلو نو ما وليدلو او چې رښتيا درته ووايم نو زما د تصور نه بېخي اپوټه ؤ. تکه سپينه ږېره، سورسپين مخ، اوچته پوزه، برابر وجود او د يو خوږ دروند مشر ګمان پرې کېږي. خبرې هم پۀ قلاره قلاره کوي خو هله چې څوک زوړ پېژندګلو ئې نۀ وي راغلے او چې دغه د ښکلې او نوراني څهرې لرونکے سړے درسره کله پۀ ګپ شروع شي نو راشه کۀ تودېږي. د خپلو هغه ناروا ټوقو، ورانو او شېطانو تفصيل شروع کړي چې پۀ خپله نوراني څهره سمې کرښې راکاږي. خو بيا هم ښۀ سړے دے. ولې چې هسې خو د ښۀ سړي ډېر تعريفونه شوي دي ولې دوه اهم تعريفونه ئې دا دي چې نوکر او دوست ئې پخواني وي نو نوکران خو ئې نشته البته دوستان ئې پخواني شته چې دے ورسره خپله راشه درشه پالي. ځان له ئې د ساعت تېري د پاره نوي دوستان وخت پۀ وخت پېدا کړي دي او د دې مړنے هم دے. چا سره تعلق جوړول او پالل ښۀ ورځي. کله چې پۀ ځوانه ځوانۍ او مستۍ کښې دوبۍ ته لاړو نو مزدوري ئې شروع کړه او چې کله ئې ګذاره وشوه نو د پښتو متل دے چې مړه ګېډه فارسي وائي خو دۀ د فارسۍ پۀ ځاے د پښتو د ودې کوششونه شروع کړل او هغه د تنظيم سازۍ او ادب د تخليق کولو سره سره چې پۀ کښې د ادب سازۍ کوم جراثيم وو هغې سر راپورته کړو نو لکه د اګي وال ئې د يو نوي سفر ابتداء وکړه. هر نزدې لرې ځاے ته به د پښتنو ليکوالو پۀ لټون ګرځېدو او اخر ئې دومره ملګري ځانله پېدا کړل چې پۀ کال ١٩٨٠ز کښې ئې “د اماراتو پښتو ټولنه” جوړه کړه. دا پۀ خلېجي رياستونو کښې د پښتو وړومبۍ ټولنه وه چې وروستو ئې کۀ يو خوا ډېر ليکوال پېدا کړل نو ورسره ئې کتابونه هم چاپ کړل او دې نه علاوه د دوي پۀ برکت د پښتو ځنې نامتو شخصياتو هم د دوبۍ سېل وکړو چې پۀ دوي کښې قلندرمومند، مطيع الله قرېشي، مجبور سوراني، عبدالکريم بريالے، ايوب صابر، سعدالله خان حېران، غازي سيال، پروېش شاهين ، سليم بنګش او اسيرمنګل وغېره شامل دي.

د خپلې ټولنې څانګې ئې پۀ خواوشا ښاريو او نورو هېوادونو کښې هم جوړې کړې. پۀ هلکوانه ئې چې تبليغ کښې کوم وخت لګولے ؤ نو هغه تجربه ئې ډېره پکار راغله او خلق به ئې د پښتو ژبې او ادب خدمت ته هڅول. د زړۀ زور ئې دومره ډېر ؤ چې پۀ عربي هېوادونو کښې د پښتو ټولنو نه علاوه پاکستان کښې هم دوه ټولنې اوېسه اټک کښې د مشتاق احمد مشتاق او کراچۍ کښې د صابر احمد صابر پۀ مرسته د پښتو ټولنې جوړې کړې دي. د اماراتو پښتو ټولنې د سېوري لاندې د کتابونو چاپ کولونه علاوه يوه خپله شعري مجموعه “شورشورخاموشي” د خپل ملګري سليم خټک د وفات نه وروستو ئې د هغۀ شعري مجموعه “مړاوي ګلونه” او د سعدالله خان حېران شعري مجموعه” پټې سلګۍ” چاپ کړي دي. خپله شاعري ئې ښۀ او مقصدي ده غزل، نظم او نور شعري اصنافو باندې ئې طبع ازمائي کړې ده خو د يو مقصدي ليکونکي پۀ حېث نظم ئې پۀ غزل دروند دے.

د يو ارټسټ يعنې کمپئير پۀ توګه ئې هم خدمات ترسره کړي دي . راس الخيمه کښې چې کله رېډيواېشياء خپل نشريات شروع کړل نو يوکال پورې به دۀ پۀ کښې هفته وار پروګرام وړاندې کولو چې ډېر اورېدونکي ئې لرل او کله چې واپس کلي وطن ته راغلے دے نو کوهاټ رېډيو کښې خپل دغه شوق پوره کوي. نوموړي ليکوال فېروز اپريدي راته وئيل چې دۀ ته به رېډيواېشياء ته خلقو د لويو لويو پښتو استاذانو غزلې او شعرونه پۀ خپله نامه ورلېږل او دۀ به د هغوي د نامو سره نشر کول نو ما ورته يوه ورځ ووې چې دا خو د حمزه شينواري، قلندرمومند او نورو شاعرانو کلامونه دي چې تۀ ئې د نورو د نومونوسره نشر کوې نو را ته ئې ووې دا زما کار نۀ دے.

د عمر اوږده برخه ئې دوبۍ کښې تېره کړې ده او دغلته د ادب نه علاوه ئې د عامو پښتنو هم ډېر خدمت کړے دے چې د هغوي وړې او لوې مسئلې ئې حل کولې. بلکې د پاکستان سره تعلق لرونکي ټول به ورته د مختلفو کشالو د هوارولو د پاره محتاجه وو. دې دوران کښې د الياس ټلوال، رحيم بنګش، مشتاق احمد مشتاق او نورو سره ئې دومره پۀ زړۀ پورې ټوقې کړې دي چې روغ کتاب پرې ليکلے کېدے شي خو دا ټوقې ئې محض د وخت تېري د پاره وې . نور ئې د يو بل ډېر احترام کولو. د پښتو متل دے چې سور د پرېوتو دے نو اخر اعجاز خټک هم ستړے شو او دا ستړے والے ئې د عمر تقاضه يا د بيمارو وجه وه. حالانکې ګرځېدونکے سړے تر ډېره حده د ځنې بيمارو نه بچ وي او دے خو لکه د اګي وال د پښتو د خدمت د پاره کوڅه پۀ کوڅه ګرځېدلو خو کېدے شي د دغه وطن د خوراکونو او اب و هوا پۀ وجه د شوګر او بلډ پرېشر مريض شو نو ملک ته راغلو خو دلته ئې هم پۀ خپلو مرضونو د واوېلا پۀ ځاے د نوي سره يوه ټوکرۍ او يو کوتک پېدا کړل او کلي پۀ کلي ګرځېدل ئې شروع کړل او چې ماښام ستړے کور ته راشي نو خپل يادداشتونه ئې لېونے کړي . قلم ته لاس کړي هغه ليکي، چې هرڅنګه ئې ليکي نو د داد وړ دے څۀ خپل ياداشتونه ئې د خاکې غوندې ګران او نازک صنف کښې راجمع کړي دي چې “د ائينې” پۀ نامه ئې ترې يوه مجموعه تېرکال چاپ کړې ده. کېدے شي ما اعجازخټک ته بنجاري وئيلے ؤ خو دۀ پۀ دې نامه يوه خاکه وروستو ليکلې ده نو مجبور يم چې ورته دې اګي وال ووايم ځکه چې بنجاري او اګي وال دواړه ګرځنده کردارونه دي. او دا د اګي وال نامه به دۀ د پاره زياته موزونه ځکه وي چې اګي وال هره اګۍ نۀ اخلي صرف روغې اګۍ را ټولوي او يوه خاص اله باندې روغه او سخا اګۍ معلوموي .

اعجاز خټک پۀ دوبۍ کښې خصوصاً او عام ژوند کښې تل د اګي وال کردار ادا کړے دے . ښارپۀ ښار کلي پۀ کلي ګرځېدلے روغې روغې دانې ئې را جمع کړي او د پښتو ژبې د خدمت کار ئې ترې اخستے دے. ډېر خلق ئې د سخن پۀ مرض اخته کړي دي او کۀ دا ووايم نو غلطه به نۀ وي چې خپل بدل ئې د ډېرو نه اخستے دے. حمزه باپا به وئيل او ليکلي ئې هم دي چې د پاکستان د ترانې خالق حفيظ جالندهري يوځل ما ته وئيل تاسو پښتنو مونږه سره ډېر بد وکړل چې مسلمانان موکړو. ما ورته وې مونږ درنه د عربو بدل واخستو ځکه هغوي مونږه سره دا کار کړے ؤ. خصوصاً پۀ اماراتو کښې د ملګرو زياتولو د پاره ئې هر چاته لوے لوے خطابات ورکړي وو او چې کله پۀ خېر خېريت کلي وطن ته را واپس شو نو اوس هغه خلقوته ائينه ښائي چې تۀ پۀ اصل کښې داسې نۀ داسې وې. د هغه چالاک سړي غوندي کار ئې کړے دے چې چرته پخوا کوم لرې ښار ته تلے ؤ او هغوي ترې پۀ څۀ جرم کښې پوزه پرې کړې وه خو ورسره د انساني همدردۍ پۀ بنياد ئې ورله چنده کړې وه او ډېرې روپۍ ئې ورکړې وې. سړے چې لږه موده پس کلي ته راغلو نو ملګرو ترې تپوس وکړو چې دا پۀ پوزه دې څۀ شوي دي او دا دومره مال درسره د کومه راغلو هغه سړي ورته ووې د يو نېک سړي پۀ مشوره مې د پوزې دا سر لږ غوندې څۀ پرې کړو چې بس لوے کمال ته ورسېدم. هرځاے چې ځمکه کښې خزانه وي نو ما ته ښکاري او کۀ بل څوک دا کار وکړي نو هغه هم دې کمال ته رسېدلے شي. ملګرو ئې شپه پۀ شپه خپلې پوزې پرې کړې خو چې هفته نېمه پس ته هم څۀ پۀ ګوتو ورنغلل نو ملګري ته ئې ګيله وکړه. هغۀ ورته پۀ خندا کښې ووې خزانې کوم دي ما خو ځان له ملګري زياتول.

د کوهاټ نوموړے شاعر رحمت شاه رحمت صېب چې کله ځوان ؤ نو داسې يو شعر ئې وئيلے ؤ چې ما ته تراوسه ياد دے.

سامعه خداے خو دې اخته کړه دسخن پۀ مرض

چې هر شاعر دې په محفل کښې پۀ واه واه ګز کړو

د اعجاز خټک ائينې بې رويه بې ريا دي چې څوک ئې خوښ دي نو سم تعريفونه ئې ورله کړي چې دغه کتاب کښې ئې ډېرې نمونې شته خو پۀ ځنې خلقو ئې سمه بمباري کړې ده چې پۀ هغوي کښې ئې يو کليوال او دوه نور کسان شامل دي. هېڅ بريک ئې پرې نۀ دے نيولے او دې دواړو خاکو باندې ئې هجويه رنګ ډېر غالب دے، خاکه نګارۍ کښې د اعجاز خټک خپل يوځانګړے اسلوب دے. کله کله داسې جمله بازي شروع کړي چې د اردو د نوموړي ليکوال مشتاق احمد يوسفي مينه پرې ماتېږي خو کله کله داسې انداز کښې څۀ وليکي لکه وچ کلک يو کليوال سړے چې د چا پۀ غېر موجودګۍ کښې تبصره کوي. خاکه نګاري پۀ حقيقت کښې يو ګران او نازک صنف دے چې ښۀ ښۀ ليکوال ترې پۀ دې وجه څنډه کوي خو دا د دۀ لوے همت دے چې دې ګران کار ته ئې ملا تړلې ده.

پۀ خپل ځان ئې يوه مثالي خاکه ليکلې ده چې هغې له ئې “بې ثمره سړے” نامه ايښې ده. مطلب دا دے چې د چا پۀ ښه نۀ راځي يعني هېڅ خصوصيت نۀ لري. دغه خاکه کښې ئې د خپل ځان احتساب پۀ خپله کړے دے . خپلې خوبۍ ئې کمې او خامۍ ئې زياتې ښودلې دي. دا ئې ښۀ ځکه کړي دي چې نورو له ئې دا موقعه نۀ ده ورکړې . زما يقين دے چې قبر او حشر کښې به دا خاکه د دۀ د عمل نامې سره يوځاے کولے شي. او پۀ دې حقله به ترې د نورو تپوسونو او سوالونو ته حاجت نۀ وي. د خپل قبر د پاره ئې يو شعر هم ليکلے دے او وصيت ئې کړے دے چې دا دې د دۀ د قبر پۀ کتبه وليکلے شي.

خاورې پۀ ما باندې ډېر زر واړوئ

پۀ ماګمان چا د ماړو کړے دے

ما خو ئې چې دا خبره ولوسته نو دې ذهن ته يو خيال راغلو چې پکاروه دا ئې هم ليکلے وے چې جنازه ئې څۀ وخت پکارده . پۀ قبر به ئې مسئلې څوک کوي او څۀ څۀ دې ووائي، کېدے شي دغه وصيت ئې هم عدنان بخاري او سعادت سحر صېب ته کړے وي ولې چې دغه ئې پاخۀ ياران دي.

پۀ دې وروستو وختونوکښې ئې اماراتو کښې د پښتنو د هلو ځلو پۀ حقله يو کتاب چاپ کړے دے چې نوم ئې دے “عربستان کښې د پښتو ادبي، سماجي او سياسي تنظيمونه” خو دې کښې زياتره “د اماراتو پښتو ټولنې” د ادبي، ثقافتي او تنظيمي دستورو ذکر کړے دے. رښتيا خبره دا ده چې دا تنظيم پۀ عربي نړۍ کښې د ادبي تنظيمونو د مور درجه لري خو بيا وروستو ځنې نور تنظيمونه هم وخت پۀ وخت جوړ شوي دي چې د ادب خدمت ئې ترخپله وسه کړے دے او د هغوي ذکر دغه کتاب کښې نشته چې د دغه ټولنو ځنې غړو پرې خپل خفګان ښکاره کړے ؤ خو اعجاز خټک زۀ ډېر ګرم نۀ ګڼم ولې چې هغۀ دا کتاب د جديد تحقيق پۀ انداز کښې نه بلکې د تذکرې پۀ شکل ليکلے دے چې د خپلې ټولنې د مختلفو پروګرامونو، رودادونو، نورو ښاريو او هېوادونو کښې ئې د هغې د څانګو ذکر کړے دے. البته کۀ بل څوک تحقيق کوي نو دا کتاب به ورله ډېر فائده مند وي.

داسې خبر شوے يم چې د شعرونو يوه بله مجموعه ورسره “دا همه غزل غزل شي” پۀ نامه تياره او د چاپ پۀ انتظار ده. وخت پۀ وخت ئې تېرو دوه څلورو کلونوکښې ډېر متفرق نثرونه ليکلي دي چې پۀ کښې تکلونه، رودادونه او خاکې وغېره شاملې دي. د هغې نه هم يوه نثري مجموعه جوړېدلے شي.

پۀ فکري توګه يوکلک قام پرست دے خو د اوسني سياست او سياستدانانو نه بې زاره دے. بیا هم د پښتون قام برے غواړي .

لڼده دا چې اعجاز خټک يو متحرک او فعال بنده دے چې تل لکه د اګي وال ګرځي. هغه پۀ دې عقيده دے چې حرکت کښې برکت وي او د پروت زمري نه ګرځنده ګيدړ غوره ګڼي ځکه نو هر وخت پۀ څۀ نه څۀ شکل کښې متحرک وي. کله ادبي غونډو کښې ليدلے شي. کله رېډيو کښې پروګرامونه کوي او کله چې وزګار وي نو پۀ سوشل ميډيا پېغامونه خوروي خو دې پېغامونو کښې هم د طنز ومزاح مالګه مرچکے برابر استعمالوي. د يارانو يار دے. ښۀ ژوند او صحت ئې غواړو.

نوټ:( دا خاکه د محترم نورالامين يوسفزي د افسانو د نوي چاپ کېدونکي کتاب “څادر” لپاره محترم ګل محمد بېتاب د سريزې پۀ ځاے ليکلې ده. مونږ ئې د نورالامين يوسفزي صېب پۀ خصوصي مننه او شکريه د “پښتون” ګرانو لوستونکيو ته پۀ درنښت وړاندې کوو). اداره

ځينې څهرې دهوکه بازې وي چې څنګه ښکاري هغسې نۀ وي. تۀ به ئې يو شان ګڼې خو هغه به بل شان وخېژي. زمونږ د دې اشنا څهره هم داسې ده چې تل ئې مونږ پۀ دهوکه کښې ساتلي يو. دے پۀ ظاهره ډېر پرسکونه، باوقاره او پۀ قلاره ښکاري ولې پۀ حقيقت کښې زړۀ ئې لکه د سمندر چپې وهي. تاسو به وايئ ولې تۀ ئې د زړۀ نه څۀ خبر يې، د زړونو پۀ حال خو يواځې هغه رب خبر دے نو دا هر څۀ ئې د تقرير او تحرير پۀ بنياد وايم، د دۀ شکل ته چې بنده وګوري او خبرې ئې واوري نو هغه تل د پښتنو د سياست، تاريخ، بهادرۍ، جرګو،مرکو، تهذيب، تمدن، تحقيق، تخليق او تنقيد پۀ حقله وي خو چې کله پۀ خپله قلم ته لاس کړي او خصوصاً افسانې ليکي نو د زړۀ خبرې ئې خولې له راشي. هغه څۀ ليکي چې دے ئې پۀ عامو مجلسونو کښې نۀ شي وئيلے. حالانکې مونږ اورېدلې دي چې داسې خبرو د پاره خلق خودنوشت ليکي ولې دے پۀ افسانو کښې د کردارونو پۀ ژبه د خپل زړۀ بړاس وباسي، تر دې چې د هم جنس پرستۍ غوندې پۀ نازکه موضوع هم برېک نۀ نيسي. داسې يوه افسانه “مفت ټيوشن سنټر” ئې ما ولوسته چې پۀ کښې باقاعده د يو شاګرد او استاد ترمنځه قيصه مخ پۀ وړاندې ځي او يو قسم له د محترم استاد هغه چل ول ښائي د کومې پۀ ذريعه چې شاګرد بدفعلۍ ته مجبوروي خو ورسره دا حقيقت هم پۀ ډاګه کوي چې کله دا استاد شاګرد ؤ نو دے هم خپل استاد پۀ چل ، فرېب او هنر مجبوره کړے ؤ. کله کله ئې د قلم نه پۀ بې خيالۍ کښې ښکنځل هم اوځي لکه ” د دې اېس اېچ نه به زۀ ښځه واخلم” دا خو شکر دے چې د رحيم ګل استاد نه وېرېږي ګنې بيا به ئې کومې لوبې کولې “دووس”، دا نمونه هم پکښې شته، “شا کړئ د سور زامنو”……. دېوال ته مخ کړئ، رښتيا درته وايم ما خو چې د دۀ دا حال وليدلو نو يو انګرېز راته ياد شو چې د يوې لوے کورنۍ غړے ؤ خو د بدقسمتۍ نه د دۀ پۀ بدن دوه څهرې وې. مخامخ څهرې نه علاوه شاته څټ طرف ته ئې يوه بله څهره وه. مخامخ څهره ئې ډېره ښکلې او معصومه وه خو شاته څهره ئې ډېره ښۀ نۀ وه.

دغه شا ته څهرې به ئې ډېر خراب خراب حرکتونه کول او تر دې چې پۀ تنهايۍ کښې به ئې هم خپل خيانت جاري ساتلو. دے د خپلې دوېمې څهرې نه تنګ ؤ.. ولې چې هرځاے به ئې شرمولو۔ هېڅ يو سنجيده محفل او تقريب ته به نۀ شو ورتللے. دے به پۀ ډاکټرانو ګرځېدلو چې د دۀ د سرنه دې دا بدرنګه څهره لرې کړي خو ډاکټرانو ورله د دې وېرې اپريشن نۀ کولو چې د مرګ امکان ئې پۀ کښې ښکاره ؤ. دغه ځوان دومره تنګ شو چې د ٢٣ کلونو پۀ عمر کښې ئې خودکشي وکړه. زۀ پۀ يقين سره وئيلے شم کۀ زمونږ دا اشنا افسانه نګار نۀ ؤ نو دے به هم خپلې دوېمې څهرې ډېر پرېشانه کړے ؤ۔ ما خو چې د دۀ افسانې ولوستې نو وايم کاش چې هغه انګرېز ته چا دا مشوره ورکړې وه چې کوم خيالات درته د دویمې څهرې نه درځي نو په هغې افسانې لیکه ۔ عام طور سره خلق د دو زړونو خبره هم کوي چې دا يو زړۀ راته وائي داسې وکړه خو دا بل زړۀ مې وائي چې خلق به څۀ وائي. حالانکې زړۀ خو يو وي خو پۀ اصطلاحي توګه ئې عام خلق داسې استعمالوي .

د ا به اصل کښې د زړۀ او مازغو جدا جدا فکرونه وي . نورې خبرې به وروستو کوو، وړومبے خپله خبره کوم او هغه دا چې زۀ د هغه خلقو غوندې نۀ يم چې د خپل علمي رعب د قائمولو د پاره د مغربي او مشرقي دانشورانو لوې لوې حوالې ورکوي. د دغه حوالو نوره فائده وي او کۀ نه کم ازکم اورېدونکے يا لوستونکے دومره کنفيوزکړي چې سرپرې وګرځي . هغه بيا پۀ دې نۀ رسي چې د ليکونکي يا ويونکي مطلب څۀ دے. او دے هم د دې نه بې پرواه وي چې د دغه مغربي يا مشرقي مفکر قول زما د خبرې سره څۀ سمون خوري او کۀ نۀ خو بس لګيا وي څۀ وائي او اورېدونکي پۀ دې انتظار وي چې کله به د دۀ وېنا ختمېږي او کۀ فرض کړه لوستونکے وي نو بس د سر، منځ او اخري څوجملې ولولي او خبره لاړه راشي.

دا ئې څۀ کوئ يوه عجيبه خبره مې پۀ سندي تحقيق کښې وليدله چې ډېر ئې حېران کړم او هغه دا چې د يو شاعر لس شعرونه ئې د حوالو د پاره راخستي وو نو د پينځۀ شپږو ديوانونو حوالې ئې ورکړې وې. حالانکې ټولو مرتب شوو ديوانونو کښې دا شعرونه يو شان وو. فکر واخستم چې دا لا کومه لوبه ده نو چا راته ووې چې د دې مقصد پۀ اېم فل او پي اېچ ډي تهيسز کښې حوالې سېوا کول دي.

د چا د تعريف هم څۀ پرواه نۀ لرم ولې چې کومه عهده يا مرتبه نۀ لرم. استاد هم نۀ يم چې شاګردان به مې پۀ علم شک وکړي بس خو طالب علم وم او تراوسه يم. کۀ چا مې ليک ته ښۀ ووې نو هم کور ئې ودان او کۀ چا ورته هډو ښۀ ونۀ وئيلو نو هم …..پۀ ماڅۀ فرق نۀ پرېوځي.

د دې وضاحت نه پس ته اوس دا خبره کوم چې زۀ ملګري نورالامين يوسفزي ته د قيصو سړے وايم او دا ګورې څۀ کمه کوزه مرتبه نۀ ده ولې چې د کار سړي، د شمار سړي او د جرګو سړي پۀ هرکلي کښې وو او شته خو د قيصو سړي پخوا هم چرته خال خال وو او اوس خو بېخي پۀ کمېدو بلکې پۀ ورکېدو دي. د حجرې او مجلس ښکلا قيصه بړ پورې تړلې وي ځکه خو ملګري اقبال مومند دا شعر وئيلے دے.

بېګاه خو ټوله شپه کښې مزه نۀ وه د مجلس

بېګاه خو قيصه ګر ووې قيصه نۀ راځي جي

دا د نوې زمانې خبره ده چې د مجلس د بې مزې کېدو خبره کوي. وړاندې د علي حېدر جوشي پۀ زمانه يقيناً خبره بل شان وه ځکه خو هغه د “يوسف خان شېربانو” قيصې شروع کولوسره وړاندې يو غزل کښې چې اولسي شاعران ورته رباعي وائي ليکلي دي :

د شاعر علي حېدر قيصه شروع شوه

مستې جونه دېوالونه غورځوي

نو چې د جونو دا حال ؤ او دېوالونه ئې غورځول نو د ځوانانو، هلکانو او سړو به څۀ وايو. مطلب مې دا دے چې زۀ نورا لامين يوسفزي له لويه مرتبه ورکوم. خو دا ګورې ياد ساتئ چې دا مرتبه ورله د يارۍ، دوستۍ ،طمعې يا لالچ پۀ وجه نه بلکې پۀ دې وجه ورکوم چې ښه قيصه خوان او د دې حقدار دے . زۀ چې دے ووينم نو غېر ارادي طور راته د پخواني وخت هغه قيصه خوان راياد شي چې يو څو پۀ کښې د خوش قسمتۍ نه ما ليدلي وو. د دوي عمرونه سلو کالو ته نزدې وو او ډېرې ښکلې قيصې به ئې کولې خو دوي چې به د خپلو استاذانو ذکر کولو نو وئيل به ئې چې طوري او مثلي استاذ به قيصه شروع کړه نو مجال دے کۀ څوک به پۀ شپه پوهېدل او د دوي د دې وېنا ګڼوکسانو ګواهي کوله چې د ماسخوتن د مانځۀ نه وروستو ئې قيصه شروع کړې وه او خلق پۀ قيصه کښې داسې ورک شوي وو چې چاته هډو دا احساس نۀ ؤ شوے چې شپه څنګه اوکله تېره شوې وه خو طوري استاذ ووې نوره قيصه به سبا شپې له کوو ځکه دا دے د سحر اذانونه شروع شول. د مثلي استاذ متعلق هم داسې مشهوره وه او دا د يوې شپې خبره هم نۀ وه. د طوري او مثلي ځينې قيصې ما د وروستو دوو قيصو بړو نه اورېدلې وې چې دوي به هم پرې کمالونه کول او خلق به ورته داسې پۀ توجه ناست وو لکه چې جادو پرې شوے وي مجال دے کۀ چا خبره کړې وه. زما تر ډېرې مودې خيال ؤ چې د دې نه غوره قيصې پۀ مخ د ځمکه نشي کېدلے خو وروستو راته معلومه شوه چې د قيصو نه زيات کمال پۀ اورونکو کښې ؤ ګنې نو هغه خو ټولې داسې قيصې وې چې ټوله اډاڼه ئې پۀ غېبي طاقتونو ولاړه وه. لوے کردارونه ئې پېريان،دېوان او ښاپېري وو. ټول اهم کارونه به د دوي پۀ مدد کېدل، اکثر به قيصه هم د شهزادګانو، بادشاهانو، شهزادګيو ،وزيرانو او ملنګانو وغېره نه چاپېره ګرځېدله. او چې کله به کوم سخت مهم راغے نود قيصې د هيرو سره به دغه نامعلومه قوتونو مرستې کولې، داسې کارونه به قيصه کښې کېدل چې د انسان د پاره ئې کول ممکن نۀ وو خو پۀ قيصو کښې دا هرڅۀ ممکن وو او اورېدونکيو به د قيصې د اورېدلو پۀ وخت د قيصه بړ سره يو قسم له غېر تحريري معاهده کوله چې ستا هرڅۀ به مونږ حق سچ ګڼو خو دا کمال به د قيصه خوان ؤ چې داسې انداز کښې به ئې قيصه کوله چې هرڅه به ئې د اورېدونکي مخې ته کېښودل. د مېوو پۀ باغونو کښې چې به ئې بنده ګرځولو نو د مېوو د خوراک خوندونه او منظر کشي به ئې داسې کوله چې تا به وئيل ګنې دوي دغه مېوې ويني او خوري . دغه شان دغرونو، ځنګلونو، سيندونو وغېره د بيان سره به ئې هم پۀ بنده سم وجد راوستلو. د حسن بيان خو به ئې داسې کولو چې اورېدونکي به ئې د جمال پۀ رنګينو کښې داسې ورک شول چې د ځانه به هم خبر نۀ وو، تردې چې يوه قيصه کښې د يوې شهزادګۍ جامې دهوبي وينځلې نو چې هغه ئې د پنډوکي نه بهر کړې نو چار چاپېره ماحول ئې معطر کړو او يو شهزاده باندې خداے خبر چې څومره ميله پۀ لرې فاصله د دې خوشبوئۍ ولګېدلې او سم لېونے شو، د دهوبي نه ئې تپوس وکړو خو هغۀ ووې چې قربان شهزاده غريب سړے يم زۀ کله دا وس لرم چې شهزادګۍ ووينم البته چې د هغې جامې راشي نو بس دا ماحول معطرکړي نو وئيلے شم چې شهزادګۍ به يقيناً د حسن و جمال پېکر وي ولې چې د خولې د بوئي ئې دا حال وي نو نور خپله پوهه شه او شهزاده پۀ ناليدلي مخ مئين شو. بياهغه څنګه او پۀ کومه طريقه تر شهزادګۍ ورسېدو دا اوږد بيان دے. خو مطلب مې دا دے چې د قيصه بړو انداز به قيصه داسې رنګينه کړه چې بنده به ترې ړق نۀ شو وهلے.

کېدے شي دلته لوستونکي سوال وکړي چې د دې پخوانو قيصو او نورالامين د افسانو خپلوکښې څۀ تعلق شو نو تعلق ئې شته. يو خو دا چې د دغه قيصو نه خبره تر افسانې رارسېدلې ده. البته د وخت مطابق پۀ کښې بدلونونه راغلي دي، وړومبے دا قيصې د داستانونو پۀ شکل کښې وې. بيا ناول شو او اوس خبره تر افسانې راورسېدله بلکې اوس خو د دې نه هم خبره وړاندې تر افسانچو رسېدلې ده چې پۀ دې به وروستو لږه پۀ تفصيل سره بحث وکړم چې پښتو کښې افسانچې پکار دي کۀ نه البته يوصنف دے نو خامخا به ئې منو او دۀ پرې هم خپل مټ کتلے دے.

د نورالامين يوسفزي انداز د قيصه خوانو دے اګر چې دے افسانې ليکي چې پۀ انساني مسئلو ئې ليکي او د امروزه ژوند خبرې کوي. هېڅ يوه داسې موضوع باندې ليک نۀ کوي چې زمونږ د معاشرتي ژوند عکاسي نۀ کوي او کۀ داسې نۀ وي نو داسې خو ضرور وي چې مونږ وايو او دا کېدلے شي. پۀ داستان،ناول او افسانه کښې ضروري توکے قيصه وي، البته پۀ داستاني ادب يا روايتي قيصو کښې دا خبره ضروري نۀ وي چې داسې کېدے شي او کۀ نۀ، پۀ جديد قيصه ايز ادب لکه ناول، افسانه او ډرامه کښې دا توکے ضروري ګڼلے شي چې ورته د پوهانو پۀ اصطلاح کښې Make believe وئيلے شي . يعنې مثلاً کۀ چرته يو مړے تقرير کوي يا د قبر نه اواز راځي نو ورسره به دا وضاحت ضروري وي چې ما داسې ګڼل چې مړے خبرې کوي او د قبر نه اواز راتلو يا ما خوب ليدلو.

نورالامين يوسفزے کوشش کوي چې د ناممکنه واقعاتو نه ځان وساتي بلکې علامتونه ئې هم واضحه او پېژندلي وي. وائي چې پۀ ژوند کښې د واقعاتو څۀ کمے نۀ وي خو ليکل ئې د هر چا د وس کار نۀ وي او ليکل ئې غټ چل هم غواړي. زۀ نورالامين يوسفزي ته چل ولي نۀ وايم خود ليک چل ئې ښۀ زده دے. د دې غټه وجه دا ده چې هغه د يوې روايتي معاشرې اوسېدونکے دے. اعلٰي تعليم يافته دے، علمي درسګاهونوکښې ئې ژوند تېرېږي. او ورسره ښاريو ته تګ راتګ کوي. د اعلٰي ، درميانه او ادنٰي طبقې د مسئلو نه خبر دے ځکه پۀ تقرير او تحرير کښې ئې روايت او جدت دواړه ښکاره دي. دا ئې کمال دے چې د جدت پۀ کوشش کښې لوپټه او څادر نۀ غورځوي بلکې د دې سره نوي نوي خيالات وړاندې کوي. دې تېرو ورځو کښې ئې وئيل “ما نه کور کښې لور تپوس وکړوچې ايا يوې پېغلې جينۍ ته دا اجازت شته چې کوم د خوښې زلمي ته د وادۀ تجويز وړاندې کړي نو ما ورته ووې او بالکل ولې نۀ خو لورې د پښتنو پۀ معاشره کښې داسې نۀ دي پکار. ” دغه کليه د هغۀ پۀ فن او ژوند دواړو خوره ده او هم دې حقيقت ، روايت او جدت ترې دوو څهرو والا سړے جوړ کړے دے چې سره د حقيقته او جدته د پښتو لمن نۀ شي پرېښودلے او جائز کار هم د يو پښتون پلار پۀ حېث ناجائز ګڼي.

دا پۀ معنوي توګه لوے سړے پۀ جسماني توګه څۀ ډېر لوے سړے نۀ دے. برابر بلکې وړوکے قد، واړۀ واړۀ لاسونه، پښې وړې سترګې او وړه خولۀ لري البته خبرې پرې لوې لوې کوي. پۀ کلي علاقه کښې د استاذۍ پۀ منصب فائز دے، د کوره هم ښۀ دے وس ئې کېږي نو تل ئې غوړه خوړلې ده. پۀ ټول بدن کښې ئې سر او ګېډه غټ دي، سر ئې قدرتي داسې دے او ورسره د وېښتو نه هم د وخته صفا شوے دے او ګېډه ئې خوراکونو غټه کړې ده خو يوه خبره ما دا نوټ کړې ده چې کله دے دوه څلورکاله خوراکونه وکړي نو قدرت پرې وړه غوندې بيماري راولي او د هغې پۀ مدد ئې د ګېډې حجم ورسره پۀ خپله کم شي.

د پښتنو پۀ تاريخي کلي شاه منصورکښې پېدا شوے دے او بس د ويشتو عمر ته نزدې شوے دے ځکه خو ئې ټول زور خولې له راغلے دے. پۀ کلي علاقه کښې د تعليم نه پس ته کراچۍ ته د وکالت د تعليم د پاره تلے ؤ خو حالات ورته خراب شول او پۀ نيمه کښې راغلو ولې د وکيلانو غوندې د بحثونو مړنے دے . دلته ئې اېم اے اردو وکړه او سکول کښې استاذ شو. وروستو ئې پښتو کښ هم اېم اے وکړه او د زړۀ زور ئې دومره ډېر دے چې پۀ سپينه ږېره د پي اېچ ډي طالب علم دے. پۀ هغه حديث شريف ئې پوره عمل کړے دے چې “عالم شه، يا طالب شاه او يا خادم شه” نو دے پۀ يو وخت ښودل، زده کول او خدمت کوي. دا هم د دۀ اعزاز دے چې داسلاميه کالج د پښتوڅانګې مشر ډاکټر اباسين يوسفزي او د پیښور یونیورسټۍ د پښتو ډيپارټمنټ د پخواني مشر ډاکټر عبدالوحيد صېب دې ته مجبور کړے ؤ چې د سکول د نوکرۍ نه دې پۀ وخت پنشن واخلي او دغلته دې طالب علمانو ته پښتو ښائي او دۀ د دوي پۀ وېنا داسې وکړل خو ورسره پۀ خپله هم طالب علم شو او پي اېچ ډي کښې ئې داخله واخسته.

د دنياوي تعليم سره سره ئې ديني علم هم پۀ خپل کور کلي کښې حاصل کړے دے. چې د دوي علاقه کښې لوے عالم دين چې پۀ شاه منصور باباجي او کوکا مولانا صېب مشهور ؤ، دۀ به کال پۀ کال د قران کريم د ترجمې او تفسير دوره کوله نو د هغۀ نه ئې د قران کريم د تفسير دوره کړې ده. مونږ وئيلے شو چې ديني او دنياوي دواړو علمونو باندې پوره دے.

صوابۍ علاقه د پښتنو مضبوط مرکز دے. کۀ پۀ موجوده دورکښې وګورو نو مخ پۀ ترقۍ ضلعو کښې دا يوه داسې علاقه ده چې سره د ډېرې ترقۍ هم پۀ کښې د پښتنو د روايتي ژوند ټول کړۀ وړۀ لا تراوسه موجود دي. دغلته لوې لوې حجرې شته او پۀ حجره کښې يو بنده دا چل زده کولے شي چې څه وئيل دي اوڅنګه وئيل دي. دغه ضلع د خدائي خدمتګار تحريک او اوس عوامي نېشنل پارټۍ مرکز ګڼلے شي او نورالامين يوسفزي ته دا نظريه د مشرانو نه پۀ ميراث کښې پاتې شوې ده.

دوه داسې نيکونو ئې تربيت کړے دے چې د مختلفو مزاجونو وو. د پلار د طرفه نيکۀ ئې صوفي مزاجه او د مور د اړخه نيکۀ ئې روايتي پښتون او د قيصو، مجلسونو شوقي ؤ چې دۀ ته به ئې هره شپه قيصې کولې. داسې ښکاري چې د مور د طرفه د نيکۀ اثر پرې ځکه زيات دے چې قيصه بړ دے کېدے شي انداز ئې هم د هغۀ نه زده کړے وي ولې چې پخوانو قيصوکښې د مطلب څۀ وو او کۀ نه خو د خبرې نه خبره ويستل او پۀ دلچسپ انداز کښې د حکايت مخ پۀ وړاندې بوتلو هنر به ئې زده ؤ ، او دا کمال پۀ نورالامين کښې ښۀ ډېر دے. ما چرته د مشرانو نه اورېدلي وو چې دهر ګڼ کپ سړي پۀ خولۀ کښې ډېر اثر وي او کله چې هغۀ ته خپل دا کمال معلوم شي نو دې له نوره نوره ترقي پۀ دې غرض ورکوي چې خلق پرې لوټ کوي خو پۀ دۀ کښې دا اثر قدرتي ؤ نو دے پرې وړومبے خو هډو پوهه شوے نۀ ؤ او چې کله پوهه شو نو د عمر داسې برخې ته رسېدلے دے چې اوس ځنې کارونه نۀ شي کولے نوکۀ څۀ داسې خيالات ئې زړۀ ته راځي نو د هغې د اظهار د پاره ئې د افسانو لاره خوښه کړې ده ګنې نو زۀ پۀ يقين سره وئيلے شم کۀ اوس ئې هم پۀ سپينه ږيره چا ښکلې پېغلې جینۍ سره خلۀ ګډه کړه نو په یقین سره وایم چې خلۀ به ترې منع نۀ کړي.

نورالامين يوسفزي کښې يوکمال دا هم دے چې بنده زړېږي نو خبرې ترې هېرېږي اوحافظه ورسره ملګرتيا نۀ کوي خو دے چې څومره زړېږي نو حافظه ئې ځوانېږي، ځينو ملګرو ماته وئيلي وو چې دے کله تقرير ته اودرېږي نو دے د يو دانشور قول بل پسې وولي خوما چې دے کله اورېدلے دے نو پۀ خصوصي توګه مې دې طرف ته توجه کړې ده او کله مې هم پۀ کښې غلطي نۀ ده نېولې البته زړۀ کښې ورته پسخېدلے يم چې تۀ ګوره دے څومره پۀ روانۍ سره د علامه اقبال ، خوشحال خان، رحمان بابا او نور د مغربي او مشرقي دانشورانو، عالمانو او سياست دانانو حوالې ورکوي او د هغوي اقوال ورته ياد وي . د تقريرونو هم ډېر مړنے دے تردې چې ځنې داسې خبرې هم کوي چې فقط هم دے ئې راوي وي خو پۀ هغې کښې لږ چل کوي لکه ما د ډېرو خلقو نه د صوابۍ د زنانو د برګو خاص قسمه پړونو پۀ سر کولو پۀ حقله تپوسونه کړي وو خو چا هم تسلي بخش جواب نۀ ؤ راکړے چې د دې څۀ روايت شته او کۀ هسې دغه علاقه کښې فېشن شوے دے خو دۀ نه چې مې تپوس وکړو نو راته ئې ووې زما نيا وئيل چې هغې دا خبره د خپلې نيا نه روايت کوله چې سکهانو سره دې علاقه کښې کوم جنګ شوے ؤ نو پۀ هغې کښې ډېر ځوانان شهيدان شوي وو چې زنانو پرې خپل سپين پړوني اچولي وو خو د شهيدانو پۀ وينو دا ځاے پۀ ځاے سرۀ شوي وو چې بيا دغه زنانو دوي سره د خپلولۍ او د دوي د ځوانۍ د رژېدو پۀ وجه دا څادرونه پۀ سرکړي وو بس د هغې نه وروستو دا فېشن شو خو بيا ورله چا دا موجوده فرمه دسندهـ صوبې نه راوړې ده چې د سندهي اجرک غوندې وي. مطلب دا دے چې د صوابۍ پړونے چې دوي ورته پۀ خپله ژبه کښې “چېل” وائي له ئې دليل پېدا کړو خو خپله نيا بلکې د نيا د نيا پورې ئې پۀ کښې ځاے کړل.

د جامې کپړې پۀ لحاظ دا سړے داسې دے چې اکثر خړې پړې اغوندي او کۀ نااشنا څوک ئې وويني نو زکات ورکولو ته به ئې زړۀ وشي خوپۀ مالي او ذهني دواړه توګه ښۀ مالداره دے، د مال زکات به کلي کورکښې ورکوي خو د علم زکات پۀ ټوله پښتونخوا کښې وېشي او مختلفو غونډو کښې د دې علمي زکات مقدار ئې دومره ډېر وي چې اکثر ورته زړۀ تنګي خلق بور شي او چې کومه غونډه کښې د دۀ بيان واوري نو د بل چا د اورېدلو توان ئې نۀ وي. يوه وجه ئې دا هم ده چې دے پۀ کومه موضوع خبرې وکړي نو هغې کښې بل چاته د وئيلو څۀ پاتې نۀ وي ځکه خو اوس پرې خلقو دا چل زده کړے دے چې اکثر ئې غونډو کښې د صدارت پۀ چوکۍ کښېنوي نو دا حساس ورته شوے وي چې خلق ښۀ تنګ شوېدي او بس خبره راغونډه کړي.

د نورالامين ليک داسې وي چې سمندر ئې پۀ کوزه کښې بند کړے وي خو تقرير ئې اکثر داسې وي چې د کوزې نه سمندر جوړوي حالانکې پۀ ليک او خصوصاً افسانوي انداز کښې ئې هم هغه خواږۀ او جادوګري شته کوم چې ئې پۀ تقرير کښې وي خو نۀ پوهېږم چې ولې افسانې لنډې ليکي چې پۀ خپل ليک ئې اعتبار نشته او کۀ نۀ ورسره د لوستونکيو غم وي چې دومره اوږدې افسانې به ونۀ لولي. افسانې لنډې او اوږدې هرقسمه کېدلې شي خو مونږه چې د نورو ژبو کومې مثالي افسانې لوستې دي نو کم ازکم لس اتۀ صفحې ضرور لري. او دا کليه لږه موده وړاندې دومره عامه وه چې فضل حق شېدا صېب د همېش خليل صېب د افسانو د کتاب ” چارګل” پۀ مقدمه کښې ليکلي دي چې دا افسانې به کېدے شي چې ځنې خلق افسانې ونۀ ګڼي ولې چې دا ډېرې وړې دي. حالانکې افسانې وړې او لوې هر څومره کېدلې شي . لا اوس خوځينې خلق افسانچې هم ليکي چې دوه څلور کرښې وي . ما وړاندې هم په مختلفو موقعو وئيلي او ليکلي دي چې افسانچه او لطيفه خپلوکښې ډېر نزدې والے لري، صرف دسنجيدګۍ او غېرسنجيدګۍ فرق ئې ترمنځه وي اوکۀ زۀ وغواړم نو پۀ شلګونو لطيفې د افسانچو سره د مقابلې پۀ توګه وړاندې کولے شم. تراوسه پۀ پښتو کښې کومې مثالي افسانچې هم نشته ځکه نور بحث پرې نۀ کوم.

د نور الامين يوسفزي تر اوسه ګڼ کتابونه پښتو او اردو کښې چاپ شوي دي بلکې د ليک شروع ئې هم د اردو نه کړې وه. خو بيا وروستو پښتو ژبې ته را واوړېدلو، تردې دمه ئې د افسانو څلور کتابونه د “لنک روډ”، “ډډې ونې”، “د اسونو باچائي” او “درېمه لار” پۀ نامه چاپ دي. پينځم د افسانو کتاب ئې د “څادر” پۀ نامه ليکلے دے. پۀ خاکو او شخصيت نګارۍ مشتمل کتاب ئې د “سپېځلي کردارونه” پۀ نامه چاپ دے. د ارسطو نه ټي اېس ايليټ پورې” او “غني رنګ” ئې هم چاپ کتابونه دي چې تحقيقي او تنقيدي رنګ لري.

د پښتو نه علاوه اردو ژبه کښې دوه کتابونه د “ارټ کلچر اور تاريخ” او “پختو،پختون او پختون ولي” چاپ دي. نورې ګڼې مقالې ئې وخت پۀ وخت ليکلي دي . پۀ ډېرو کتابونو ئې سريزې او تبصرې هم ليکلي دي .د تاريخ ، تنقيد، تحقيق او کلچر پۀ مېدانونو کښې کارکوي، شاعري ئې پۀ ابتداء کښې کړې ده او کېدے شي ديو کتاب نيم مواد به د غزلونو اونظمونو لري خو دشاعر پۀ حېث ئې څۀ خاص نامه نشته. د ټولونه زيات کار ئې پۀ پښتوافسانه کښې کړے دے او دې ميدان کښې ښۀ نوم او شهرت لري.

د دۀ پۀ افسانو کښې هرقسم شته، د روايتي قيصو نه واخله تر علامتي او تجريدي افسانو ليکلو پورې تجربې ئې کړي دي . لکه وړاندې چاپ د افسانو يوکتاب “د اسونو باچائي” کښې ئې هم پۀ دغه نامه افسانه ده، چې داد مشرانو پۀ نقل بنا ده چې مشرانو به وئيل “يو نمسي خپل نيکۀ ته وئيل بابا ما اورېدلي دي چې پخوا د اسونو باچائي وه. نيکۀ ورته پۀ طنزيه انداز کښې ووې ولې اوس دې د پلار باچائي ده څۀ “۔

خو هم دغه او نوروکتابونوکښې ئې علامتي افسانې هم شته چې هغه نورو ليکوالو وخت پۀ وخت ذکر کړي دي او پۀ هغې ئې بحثونه کړي دي .زۀ پرې نور څۀ وئيل نۀ غواړم البته غواړم چې د دې موقعې نه فائده واخلم او د علامت نګارۍ پۀ حقله د لوے ليکوال، دانشور او سياست دان شېرعلي باچا خبره نقل کړم چې هغۀ نه ما يوځل د علامت نګارۍ پۀ حقله تپوس کړے ؤ نو پۀ جواب کښې ئې راته وئيلي وو چې د دې مثال داسې دے لکه يو سړي تورۍ وهله بل يو تن ورته ووې دا مۀ وهه. خو هغه نۀ منع کېدلو. هغه سړي ورته ډېر بد رد او ښکنځل وکړل خو دۀ بيا هم بې غمه تورۍ وهله . د تورۍ والا سره خوا کښې يو ولاړ تن ورته ووې. څۀ له دې تورۍ وهله چې دا دے دومره ئې سپک کړې هسې دې پرې ځان وشرمولو. تورۍ والا پۀ خندا کښې ووې، ما ورته پۀ تورۍ کښې ښکنځل کول. علامتونه پۀ يو وخت کښې خو ضرورت وي خو هرکله چې بنده يوه خبره واضحه کولې شي نو دې ته ډېر حاجت نه پېښېږي او کۀ غېر ارادي طور سره واضحه علامتونه پۀ يوه افسانه کښې راشي نو خوند ئې ورسره سېوا کېږي او د نورالامين يوسفزي پۀ افسانو کښې داسې علامتونه ښۀ ډېر راغلي دي. کله کله ئې د افسانو انجام معمه يا تجرېدي غوندې وي معلومېږي چې دا کار هغه قصداً د دې د پاره کوي چې نتيجه پۀ لوستونکي پرېږدي چې هغه ترې څۀ مطلب اخلي. داسې افسانې ئې هم ښې ډېرې ليکلې دي لکه د مثال په توګه “څادر” نومې افسانه کښې چې يو هلک پۀ حادثه کښې پۀ بې حجابه شوې جينۍ د څادر د نشت په وجه خپل قميص واچوي او پرده ئې راولي ولې چې د هغې جامې هم د حادثې پۀ وجه شلېدلې وي. کله چې دا جينۍ پۀ هوش وحواس کښې راشي نو ورسره دا غم ملګرے شي چې هغه ځوان به څنګه معلوم کړي چې د دې پرده ئې راوستې وه خو هغه هېڅ نۀ پوهېږي چې دې کښې د قميص جيب کښې د ځوان شناختي کارډ راوځي. اوس سوال دا دے چې لوستونکے د دې نه څۀ مطلب واخلي، د يو لوستونکي پۀ حېث زما وړومبے خيال دا راغلو چې دا جينۍ به ورسره وادۀ کوي خو پۀ دې د جينۍ کوم تاثرات نشته بل خيال مې دا راغلو کېدے شي دوه درې جوړه جامې ورله اخلي يا ورسره د ښېګړې پۀ بدل کښې مالي مرسته وکړي خو پۀ دې حقله هم کومه واضحه اشاره نشته. د لوستونکي خوښه ده چې هره نتيجه ترې اخلي.

يوه بله افسانه “درېمه سترګه” ئې هم دا قسمه ده چې يوسړي ته دا انکشاف وشي چې ددۀ پۀ مازغو کښې درېمه سترګه ده چې هغه د عامو دوو سترګو پۀ نسبت ډېر څه بلکې د دېوال پۀ شا ليدل کولے شي . او ډېر څۀ محسوس کولے هم شي. دے پریشانۍ سره مخ شي او د خيال بدلولو د پاره يوې مشاعرې له لاړ شي چې هلته ئې لوے شاعر او دے خپلو کښې مخامخ شي نو دواړه د يو بل درېمه سترګه وويني او دواړه د هال نه ووځي. خو دا سترګه هم لکه د سر د سترګو بل ويني خپل ځان نۀ شي ليدلے. اوس دلته هم خبره معمه يا تجريد ته تلې ده ځکه چې تش ليدل او محسوس کول څۀ معنٰي نۀ لري پکار وه چې دواړو دا صلاح کړې وه چې درېمه سترګه ئې د اولس پۀ ګټه استعمال کړې وه . هسې يو مطلب ئې دغه هم راوتلے شي خو ليکونکي خبره اورېدونکي ته پرېښې ده نو هغوي د دې سترګې د استعمال پۀ حقله غلط سوچ هم کولے شي.

غېر ضروري لفاظۍ نه ځان ساتي ولې نۀ پوهېږم چې دا د دۀ تکيه کلام دے او کۀ نۀ چې پۀ بې خيالۍ کښې ترې داسې شوې دي چې څو څو ځايه ئې ليکلي دي . “داسې ورو ورو پۀ مزه مزه” چې دلته ئې انداز دليکونکي پۀ ځاے د ويونکي ښکاري او لکه د تکيه کلام د ورو ورو سره پۀ مزه مزه ئې هسې د خولې نه اوځي چې پۀ خيالۍ کښې ئې پۀ قلم ليکلي دي.

ما زړۀ کښې فېصله کړې وه چې د نورالامين يوسفزي پۀ شخصيت د بحث پۀ ځاے به زۀ د دۀ د افسانو تنقيدي جائزه اخلم او شخصيت به ئې روغ رمټ اواعلٰي ځکه ثابتوم چې هغه د عمر داسې برخې ته رسېدلے دے چې يو خوږ دروند مشر، د ځوانانو بچو او نمسو پلار نيکۀ، د ګڼو شاګردانو استاد، د ادب سره د تعلق لرونکو لارښود، د جرګو مرکو سړے او سياسي رهنما دے نو ضرورت د دې خبرې دے چې شخصيت دې پاک صاف ثابت شي خو چې کله ما غور فکر وکړو نو د بدقسمتۍ نه تر اوسه د پښتو افسانې تنقيدي جاج چا پۀ صحيح معنو کښې نۀ دے اخستے حالانکې داسې موقعې وې خو نۀ يم خبر چې ولې دغه مشرانو داسې نۀ دي کړي. د پښتو ادب لوے محقق او نقاد دوست محمدخان کامل صېب د قلندر مومند صیب د افسانو د مجموعې ؛ ګجرې ؛ سم تنقيدي جاج ئې نۀ دے اخستے صرف پۀ جامع توګه ئې وئيلي دي چې دې کښې شاملې افسانې معياري دي.

دغه شان فضل حق شېدا صېب د همېش خليل د افسانو پۀ مجموعه “چارګل” د مقدمې ليکلو پۀ وخت يوازې د افسانو د لنډوالي او اوږد والي خبره کړې ده. محترم اجمل خټک د نادرخان بزمي صېب پۀ کتاب “پلوشې” سريزه ليکلې ده چې د افسانې د فن پۀ حقله ئې ښۀ معلومات وړاندې کړي دي خو د بزمي صېب د افسانو جاج ئې نۀ دے اخستے نو زۀ دې ولې د ځانه افلاطون جوړکړم چې خامخا دې ځان له کار وګورم البته دا خبره ډېره ضروري ګڼم چې پښتو کښې تر اوسه چاپ مختلفې افسانوي مجموعې تنقيدي جاج اخستو ته ضرورت لري چې يوه يوه مجموعه د معياري تنقيد دعمل نه وباسي . نورالامين يوسفزي ته همېش خليل، اجمل خټک، سليم راز، طاهر اپريدي، فاروق سرور ۔ عزیز مانیروال ۔ ډاکټر زرمحمد سنګر ، روښان يوسفزي ،ډاکټر اسرار، اباسين يوسفزي او نورو ډېرو ليکوالو د يو اوچت افسانه نګار سند ورکړے دے. او پۀ مجموعه توګه ئې د دۀ افسانې ستائيلي دي بلکې همېش خليل صېب خو ئې د يوې افسانې “کاکۍ” نه ډېر متاثره شوے دے . دا د يوې غريبې پښتنې Working Women قيصه ده چې ډېره پۀ ښۀ طريقه هغه محنت مزدوري کوي. دا افسانه د همېش خليل صېب دومره خوښه شوې وه چې هغۀ د خپلې خوښې د عالمي ادب نه د غوره ترجمه شوو افسانو سره چاپ کړې ده. “پاڅون” رسالې ته ئې د دې افسانې پۀ تعريف کښې يو خط ليکلے ؤ . پۀ دې ما وئيلي وو کۀ چرته کاکۍ واقعي وجود لرلو نو همېش خليل صېب به ورسره پۀ سپينه ږيره وادۀ کړے ؤ. دا کوم وروستے کتاب ئې چې د مسودې پۀ شکل کښې زما ترګوتو رارسېدلے دے نو پۀ دې کښې ئې څۀ افسانې د ابتدائي دور دي. څۀ د منځني وخت او څۀ ئې تازه ليکلي دي نو پۀ دې وجه د دې انداز او ژبه کښې يو شان والے نشته خو دې مشکل سره ئې مخ کړے يم چې د دۀ د افسانو مجموعې جاج به اخلم دا کار ډېر ګران ؤ خو بس لړل تپل مې وکړل. زۀ ښۀ پوهېږم چې د دومره لويو لويو ادبي شخصياتو نه پس ته زما رايه څۀ خاص وقعت نۀ لري خو بيا هم د موقعې او دستور ترمخه څۀ خوبه وئيل غواړي. دپښتو متل دے چې پۀ ګډ نوره وازګه نۀ ځائيږي. ولې بيا هم پۀ اخره به نورالامين يوسفزے او لوستونکي پۀ انتظار وي چې څۀ ګلونه به دوړوي نو د هغۀ د افسانو پۀ حقله چې ما د نورو مشرانو خيالات ولوستل او دې نه پس ته نورالامين يوسفزے پۀ دې طمع دے چې زۀ به څۀ وايم نو راته د هغه افسر او ماتحت قيصه رامخې ته شوه چې يو افسر خپل دفتر ته يو داسې ماتحت راوغوښتو کوم چې د افسرانو د خوشامندو کولو د پاره مشهور ؤ. افسر ورته ووې زما خوشامندې وکړه. ماتحت ووې صېب زۀ به ستاسو پۀ شان کښې څۀ ووايم ستاسو هومره ښکلے سړے پۀ دې ټوله محکمه کښې نشته. ستاسو هومره قابل سړے هم چرته وړاندې نۀ دے راغلے او وروستو خو سوال نۀ پېدا کېږي. ستاسو سخاوت، لطافت، شرافت او خاندان هم د هرچا نه اوچت دے او چې ډېر پۀ جوش کښې راغلو نو وې وئيل زۀ خو داسې ګڼم چې خداے تعالي ستاسو پۀ صورت کښې يوه فرښته دې محکمې ته رالېږلې ده. افسر چې دا هرڅۀ واورېدل نو ماتحت پۀ دې خيال ورته وکتل چې ډېر لوے داد به راکړي خو افسر ورته ووې دا خو تا ټولې رښتيا خبرې وکړې، ما ته خوشامندې وکړه خوشامندې. دې سره د ماتحت غريب خلۀ کښې لاړې وچې شوې ځکه چې نور به هغه غريب څۀ وئيل نو زۀ هم حېران شوے يم چې اوس څۀ ووايم ولې چې نورو پوهانو ورله لوے لوے القابات او خطابات ورکړي دي. چا ورته جادوګر ليکوال وئيلے دے، چا ورته دستوويسکي ۔ چيخوف وغېره وئيلے دے. اوس کۀ زۀ ورته د پښتو افسانې کرشن چندر، احمدنديم قاسم، غلام عباس يا منټو وغېره ووايم چې زما پۀ خيال ډېر لوے نومونه دي نو کېدے شي د هغه افسر غوندې راته ووائي چې ښکته لاړې دوي نه بره لاړ شه. ځکه نو زۀ وايم چې بس دے دې ځانله پۀ خپله خوښه يوه نامه خوښه کړي او زۀ به ئې ورسره ومنم البته د دغه مشرانو او همځولو ليکوالو نه مې دا ګيله پۀ ځاے ده چې د نورالامين يوسفزي او وړاندينو نوموړو افسانه نګارو د افسانو تنقيدي جاج چا تراوسه پۀ صحيح معنو کښې نۀ دے اخستے. کاش چې زما پۀ ژوند داسې وشي چې د راحت زاخېلي نه واخله تر دې دمه د ټولو افسانوي مجموعو تنقيدي جائزه واخستې شي. او د نورالامين خو نفسياتي جائزه هم اخستل پکاردي چې ولې دے د افسانو ليکلو پۀ وخت دومره مستي او بېباکي کوي.

لسمه جولائي 2021

د حفظ ما تقدم پۀ توګه يوه خبره کوم خو دا ټکي راته ثقيل غوندې ښکاره شول او زۀ نۀ غواړم چې لوستونکي پۀ دې لانجه اخته کړم چې د ټکو پۀ چکر کښې دې ونخښلي. نو يوه ټوقه به ذکر کړم چې د حفظ ما تقدم غوره مثال دے. وائي چې يو بادشاه اعلان کړے وۀ چې هېڅوک دې د شپې د اتو بجو نه پس ته د کورونو نه بهر نۀ راوځي ګنې نو پۀ ګولۍ به وويشتلے شي. خو دې کښې يو سړي پۀ اووۀ بجې بل روان تن وويشتو. قاتل ونيولے شۀ او بادشاه ته وړاندې کړے شۀ. بادشاه تپوس وکړو چې ولې دې دا سړے برناحقه ووژلو؟ قاتل عرض وکړو؛ بادشاه حضور دا سړے ما پېژندلو، د دۀ کور ډېر لرې وۀ او زما يقين وۀ چې دے نهو بجو لۀ هم کور ته نۀ شي رسېدلے نو ځکه مې د وړاندې نه تخته کړو، کېدے شي بل ځاے کښې ئې څوک مړ کړي چې نا اشنا خلق به وي او لکه د مسافرو بې ګوره بې کفنه به ښخ شي. اُميد دے چې د حفظ ما تقدم دا وضاحت کافي وۀ. اوس زۀ دا خبره د حفظ ما تقدم پۀ توګه کوم چې کۀ څۀ هم زېرِ عنوان تن چې وروسته به ئې تفصيلات بيان شي د صوبې پۀ يوه نامتو اداره کښې لېکچرر، بيا وروستو ډاکټر او پروفېسر وۀ. د شکل پۀ لحاظ هم افسر ښکاري خو تاسو پۀ خداے يقين وکړئ او پۀ ما ګنهګار نه چې د خوئي بوي پۀ لحاظ هغه د چا خبره د محبوب خان سپاهي وۀ او دے. د محبوب خان سپاهي يو مشهور مثل دے چې لږه تشريح غواړي چې پس منظر ته ئې د رسېدلو کوشش وکړو نو خبره به واضحه شي. او هغه داسې چې پل پۀ انساني ژوند کښې خاص اهميت لري چې د دې پۀ مدد بنده د لختي، نهر او سيند نه پۀ اسانه او لنډه پورې وتلے شي خو د دې مثل نه داسې معلومېږي چې د پخوا راسې دا دستور وۀ چې چا به پۀ سيندونو پلونه جوړ کړي وو نو د تلونکو راتلونکو کسانو نه به ئې ټېکس اخستو چې تر ننه دا دستور بحال دے. ځکه خو دا متل مشهور شوے دے چې“د محبوب خان سپاهي پۀ پل پۀ ټپۀ تېرېږي”، اوس دلته نۀ پوهېږم چې محبوب خان دومره زوراور سړے وۀ چې د سپاهي نه ئې چا ټېکس نۀ شۀ اخستے او کۀ نه هغه خپله پکړ او د پولي طاق مارغۀ وۀ نو د سپاهيانو ياسپاهي سره به ئې څۀ وو او د پل څوکيدارانو به هسې څوک پۀ پل تېرېدو ته نۀ پرېښودل نو ټپې به ئې ورته وئيلې.

د پل اصطلاح پۀ ادب کښې هم شته لکه امير حمزه خان شينواري صېب ته د کلاسيک او جديدې شاعرۍ تر مېنځه پل وئيلے شي چې د کلاسيک اخري او د جديدې شاعرې سر خېل دے. دا پلونه سېوا کېدے هم شي لکه دوست محمد خان کامل صېب ته د تحقيق، قلندر مومند صېب ته د تنقيد، او اجمل خټک صېب ته د نظم پل وئيلے کېدے شي، غني خان او ځيني نور هم مختلفو مېدانونو کښې د دې حقدار دي خو دا وخت د پلونو پۀ ځاے د محبوب خان د سپاهي ذکر کوم چې پۀ ادبي پلونو پۀ ټپه تېر شوے او کۀ دا دعوه وکړم نو غلطه به نۀ وي چې خپله ترې هم پل جوړ شوے دے. دې د محبوب خان سپاهي د شلمې صدۍ ټول اهم شخصيات ليدلي دي چې هغوي د شعر و ادب پۀ مختلفو مېدانونو کښې لوے لوے نومونه ګڼلے شي. د هغوي پۀ ژوند، فن او کارنامو د اېم فل او پي اېچ ډي د کچ مقالې ليکلے شوي او يا ليکلے کېږي. د محبوب خان سپاهي نۀ صرف دغه هستيو ته رسېدلے وۀ بلکې د دوي پۀ خاص هم نشينو کښې شامل شوے وۀ. ما زړۀ کښې فېصله کړې وه چې د دۀ نوم به وړاندې نۀ ښکاره کوم او نورې خبرې، واقعات او د خوئي بوئي پۀ حقله به ئې معلومات ورکوم ولې مشکل دا راپېښ دے چې دا دوه داسې ملګري وو چې د يو کلي علاقې اوسېدونکي او همزولي وو، يو ځاے ئې تر ډېره تعليم حاصل کړے وۀ، يوځاے ګرځېدلي وو ځکه نو څوک چې د يو نوم واخلي نو بل ورسره پخپله ذهن ته راځي بلکې ما خو تر ډېره دا ګمان کولو چې ګني ډاکټر راج ولي شاه خټک او ډاکټر يار محمد مغموم خپلو کښې وروڼه دي خو داسې نۀ ده بلکې د يو بل خپلوان هم نۀ دي. ډاکټر يار محمد مغموم خټک پۀ اصل د خټکو ميا دے. دا دواړه د محبوب خان سپاهيان وو خو د ډاکټر راج ولي شاه خټک بې وخته مرګ د دوي جوړه نيمګړې کړه. خپلو کښې ئې وخت پۀ وخت ورانې ودانې هم راغلي دي خو د دوي دواړو جوړه مثالي وه او د حمزه صېب خبره زۀ خبر نۀ يم چې پۀ دوي کښې محبوب کوم يو دے. هسې پکار وه چې ما دې يوه خاکه کښې د دواړو خاکې ليکلې وې خو بيا به قيصه ډېره اوږده شي نو د دې يو ذکر بۀ وکړم.

دا د محبوب خان سپاهي چې ډېرې خوبۍ او د انسان پۀ حېث څۀ خامۍ هم لري، د ښکلي ډولي وجود خاوند دے چې مناسبه ونه لري، البته ما چې څنګه ليدلے وۀ نو د بدن پۀ لحاظ هم هغه شان دے حالانکه پۀ زوړ والي کښې بنده د وجود پۀ لحاظ غټېږي خو دے بېخي پۀ هغه اندازه دے. او دا خبره هم پۀ خصوصيت سره پکښې ما نوټ کړې ده چې د دۀ وېښتۀ لږ د وخت نه وړاندې د سپيندو پۀ ځاے شنۀ شوې وو چې تر ډېره شنه وو خو اوس پکښې سپين والے صفا محسوسېږي. دے د خټکو مياګانو کورنۍ کښې پۀ 24 ستمبر 1953ء کښې پېدا شوے دے. د پلار نوم ئې فضل اکبر دے او کۀ خداے مې نۀ خطا کوي نو يو ځل د پېښور ښار هسپتال کښې داخل وۀ چې زۀ او مرحوم مراد شينواري ئې پوښتنې لۀ ورغلي وو او څو خبرې مو ورسره شوې وې. کله چې بهر راووتو نو ماته مراد صېب ووې پکار ده چې مشران داسې وي، دا دے څومره ښې د مينې محبت او حوصلې خبرې دې مشر کولې. لسم ئې د خپل کلي ډاګ اسماعيل نه پاس کړے وۀ او د کال 1969ء نه 1971ء پورې دے او ډاکټر راج ولي شاه خټک يو ځاے پۀ ګورنمنټ کالج پېښور کښې وو چې دغلته نه ئي اېف اېس سي کړې وه او هم دغه مودې نه ئې د شعر و ادب سره تعلق جوړ شوے وۀ او د خپل نيکۀ خوشحال خان خټک نه دواړه متاثره وو ځکه نو د طالب علمۍ پۀ زمانه کښې چې دوي د چا نه واورېدل چې هشنغر کښې غني خان د خوشحال خان خټک مخالفت کوي او هغۀ پسې خبرې کوي نو دوي دواړو ورته يو سخت خط ليکلے وۀ چې تۀ ولې يو دومره لوے شاعر پسې خبرې کوې. دا مۀ کوه، خو بيا چرته هم دغه موده کښې دواړه پۀ اتفاقي توګه غني خان له ورغلي وو. او هغۀ ورته هډو پۀ وړومبي ملاقات کښې وئيلي وو چې ما ته ستاسو د خټک نامې دوه طالب علمانو چې ځان ته شاعران وائي يو سخت خط ليکلے دے، دوي ورته ووې چې هغه خط درته مونږه ليکلے وۀ خو دې نه وروستو ئې د غني خان سره داسې طبعيت ولګېدلو چې وخت پۀ وخت به ورله ځاے ته ورتلل. هن رشتيا دا خو مې هېر شوي وو، غني خان له به چې هر شاعر ورغلو نو هغۀ سره يو رجسټر پروت وۀ، غني خان به ورته وئيل دې کښې خپل کلام وليکه، ډاکټر يار محمد مغموم او ډاکټر راج ولي شاه چې خپل غزلونه وليکل او غني خان ولوستل نو د ټکه ئې ورته ووې تاسو دواړه خو چرسيان يئ خو دوي انکار وکړو ولې غني خان ووې “داسې غزلونه خو صرف چرسيان ليکلے شي”. غني خان سره ئې تر دې حده تعلق زیات شوے وۀ چې هغه دوي دواړو له د روزګار پېدا کولو کوششونه هم کړي وو. د بي اے کولو نه وروستو ئې دوي د اردو نوموړي شاعر فېض احمد فېض له لاهور ته لېږلي وو چې دوي له روزګار ولټوي. فېض صېب دغه موده کښې اقبال کمپلېکس کښې ډائرېکټر وۀ او غني خان دوي له د هغۀ پۀ نامه سفارشي خط ورکړے وۀ خو فېض احمد فېض د غني خان د خط لوستو نه پس صرف دومره ووې چې “غني تو خان آدمي هے” او کار ئې و نۀ شۀ، څۀ موده دے او راج ولي شاه خټک ان ټرېنډ استاذان هم پاتې شوي وو او پۀ ابتدائي شاعرۍ کښې ئې د شېر محمد مېنوش صېب نه اصلاح هم اخستې وه څوک چې هغه وخت د جهانګيري پيرمل کښې نوکر وۀ او دويندئۍ ته به د پير محمد شارق دوکان ته راتلو. بيا وروستو هم د غني خان پۀ سفارش ډاکټر راج ولي شاه خټک پۀ بي اے اېډورډ کالج کښې د پښتو لېکچرر بهرتي شوے وۀ چې خواوشاه کال نيم پس هغه د اېم اے کولو نه پس ته پښتو اکېډيمۍ ته لاړو او دلته پۀ کال 1979ء کښې ډاکټر يارمحمد مغموم د هغۀ پۀ ځاے د پښتو لېکچرر بهرتي شۀ. وروستو پۀ کال 1981ء کښې ئې پۀ اسلاميات کښې هم اېم اے وکړه او ورسره ئې د پښتو د نوموړو لیکوالو شاعرانو سره د تعلقاتو سلسله هم مضبوطه شوه. د لوے شاعر او ادیب حمزه شينواري صېب سره هم د دې دواړو کليوالو ډېر تګ راتګ وۀ. تر دې چې هغۀ ته دومره نزدې وو چې خپل خودنوشت کښې ئې راج ولي شاه خټک او يار محمد مغموم د دوستانو پۀ توګه ذکر کړي دي. او دوي دواړو د هغۀ د يوې يوې شعري مجموعې د سريزې ليکلو سعادت هم حاصل کړے دے. د حمزه صېب پۀ شعري مجموعه “بهير”دۀ سريزه ليکلې او د حمزه صېب د شاعرۍ او پښتون تصوف پۀ حواله ئې ډېر اهمې خبرې کړې دي.

عبېدالله دراني صېب څوک چې اېګريکلچر يونيورسټۍ کښې پۀ اعلي منصب فائز وۀ او دې نه علاوه د تصوف علم ئې لرلو د حمزه صېب سره ئې خاصه مينه وه او دۀ له به کله کله راتلو. تر دې قادر نګر پيربابا کښې د دراني صېب دوي ځاے وۀ چې کله به حمزه صېب هلته لاړو نو د سړک نه به ئې ښۀ پوره فاصلې د احترام پۀ توګه ډولۍ کښې اَوړلو خو حمزه صېب به پۀ وروستو وختونو کښې اکثر دا شکايت کولو چې ما دراني صېب تنګوي، يو ځل ئې دې د محبوب خان سپاهي ته وئيلي وو او دا د نر زوے هم نېغ هغۀ پسې ورغلے وۀ چې حمزه صېب تا نه دا ګيله کوي. دراني صېب ورته خپل وضاحتونه کړي وو او بيا لېډي رېډنګ هسپتال ته د حمزه صېب تپوس له هم راغلے وۀ. ما خپله يو ځل حمزه صېب ته وئيلي وۀ چې دراني صېب تاسو څنګه تنګوي نو هغۀ وئيل پۀ روحاني توګه مې پۀ عذابوي، ما ورته وې د دې نه ئې مطلب څۀ دے. حمزه صېب وئيل دراني غواړي چې زۀ د دۀ مريد شم او دے ما له خپل امانت راکول غواړي نو ما ورته وې کۀ امانت درکوي نو اخستو کښې ئې څۀ عېب دے خو حمزه صېب ووې دراني سره بغېر د تشدد نه بل څۀ نشته او زۀ د هر قسمه تشدد خلاف يم. دې نه علاوه پۀ هغه ورځو کښې هسې دا خبره مشهوره وه چې د حمزه صېب او قلندر مومند صېب خپلو کښې نۀ لګي. دے به دواړو له تلو راتلو، دواړو بار بار وئيلي وو چې مونږه يو بل ته زړۀ کښې څۀ نۀ لرو نو دۀ يو ځل قلندر صېب ته وئيلي وو چې که داسې وي نو بيا پکار ده چې تاسو د يو کشر پۀ حېث د حمزه صېب ځاے ته لاړ شئ. قلندر صېب تيار شۀ او چې لاړل نو بيا څو ورځې پس ته حمزه صېب وئيل زۀ به هم اوس د قلندر صېب ځاے ته ځم. نو دا د محبوب خان سپاهي ورسره حاضر ولاړ وۀ او د ډکشنرۍ پراجېکټ دفتر ته ورغلي وو. دغه موده کښي ځلان مومند صېب ماشوم وۀ. هغۀ چې د خپل پلار سره حمزه صېب وليدو نو قلندر صېب ته ئې ووئيل داجي دا هغه حمزه صېب دے چې دا وخت د پښتو د ټولو نه ښۀ شاعر دے. قلندر صېب ووې ګوره حمزه صېب کۀ ما دا خبره کور کښې بې شمېره ځل نۀ وې کړے چې حمزه صېب دا وخت د ټولو نه ښۀ شاعر دے نو دې ماشوم زوي ته به مې څنګه پته لګېدله. د حمزه صېب پۀ يو بل کتاب “جبر او اختيار” پښتو باندې هم دې د محبوب خان سپاهي مقدمه ليکلې وه خو هغه کتاب چاپ نۀ شۀ او د دۀ مقدمه ورکه شوه. دغه کتاب اوس اردو کښې چاپ شوے دے چې طاهر بخاري صېب ترجمه کړے دے. د محبوب خان دې سپاهي د قلندر مومند صېب نه هم ډېره زده کړه کړې ده او د هغۀ نه متاثره دے. قلندر مومند صېب د پښتو ژبې د ټولو نه زيات محسن او باوري لیکوال ګڼي. خپلو کتابونو کښې ئې د هغۀ ګڼې حوالې ورکړې دي او دا پۀ جار مني چې د قلندر مومند د پائې عالم او مستند ليکوال به پۀ پښتو کښې بل پېدا نۀ شي. ما او دۀ ته دا اعزاز هم حاصل دے چې د قلندر مومند صېب نه مو ترنم کښې غزلونه اورېدلې دي. پۀ خپلو تحقيقي ليکونو کښې تل د قلندر صېب حوالې ورکوي او طرف داري ئې کوي. د هغۀ پۀ مشهور کتاب “پټه خزانه في الميزان” ئې يوه مقاله ليکلې وه چې “ساهو ليکونکيو مرکه” کښې تنقيد ته وړاندې کړې وه چې پکښې د هغۀ سره پوره پوره متفق وۀ البته د پروف رېډنګ ډېرې غلطۍ ئې پۀ ګوته کړې وې.

د دې خبرو نه مې مقصد دا دے چې د محبوب خان سپاهي تل پۀ حرکت کښې پاتې شوے دے، کله غني خان له تلے نو کله حمزه صېب له او کله قلندر مومند صېب له او د دوي نه ئې علمي او ادبي خبرې اورېدلې دي حالانکه نور پروفېسران کله داسې کوي. بس د کالج، يونيورسټۍ او تر کوره محدود وي او هر وخت ورسره د د خپلې افسرۍ، ګرېډونو، پۀ امتحانونو د ډيوټيانو او نورو فائدو غم وي خو د محبوب خان سپاهي د دې هر څۀ نه بې نيازه وي او بس کار له ئې زور ورکړے دے. کال 1985ء د دۀ پۀ ژوند کښې خاص اهميت لري چې پۀ دغه کال ئې دوه اهم کارونه کړې وو يو دا چې د پېښور يونيورسټۍ نه ئې اېم فل ډګري تر لاسه کړې وه چې موضوع ئې وه “د ازادۍ تحريک او پښتو شاعري” او بل دا چې هم پۀ دغه کال ئې وادۀ کړے وۀ. هسې عام طور مونږ داسې ډېر خلق ليدلي دي چې د وادۀ نه وړاندې ډېر متحرک وي، هر ځاے غونډو، مشاعرو کښې ليدلے شي، دغه شان تنظيمونو کښې فعال کردار تر سره کوي خو د وادۀ نه وروستو بس سم د کور شي خو د محبوب خان سپاهي باندې د دې هېڅ اثر نۀ وۀ، دے هم هغه شے وۀ څنګه چې وړاندې وۀ، هم هغه منډې ترړې او د دې نه بې نيازه چې ګنې دے پروفېسر يا افسر دے بس خو چې چرته د پښتو ادب خبره وه هلته دے رسېدلے دے. د پاکستان ادبي ټولنې افس سېکرټري هم پاتې شوے وۀ چې مشره ئې بېګم زري سرفراز وه او د “رڼا” مجلې ايډيټر هم پاتې شوے دے کومه چې به د دغه ټولنې لخوا چاپ کېدله.

اېډورډز کالج کښې ئې 35 کاله نوکري کړې او پۀ کال 2013ء کښې د دغه کالج نه وائس پرنسپل ریټائرډ شوے دے چې دې نه وروستو پبلک سروس کمېشن کښې څلور کاله ممبر وۀ. دا ځاے د روپو کارخانه ګڼلې شي خو د محبوب خان سپاهي به دغلته هم ادبي پروګرامونو پسې ګرځېدلو او بس پۀ تنخواه ئې ګزاره کوله ګنې نو د اکثرو ممبرانو د رشوتونو قيصې خلق کوي خو د دۀ متعلق مې صرف دومره اورېدلې دي چي خلق به ئې تنګول او داسې تپوسونه به ئې پۀ انټرويو کښې کول چې خلق به ئې لاجوابه کول. د محبوب خان سپاهي اېډورډز کالج کښې د نوکرۍ پۀ دوران کښې څو اهم کارونه کړي دي؛ يو خو دا چې دغلته د وړاندې نه شفيق الرحمان پښتو د مضمون پۀ توګه شروع کړې وه او پښتو ادبي سوسائټي ئې جوړه کړې وه خو د دۀ پۀ وختونو کښې دا سوسائټي ډېره فعاله وه چې پۀ کال کښې به ئې درې پروګرامونه کول. يو به د موسيقۍ پروګرام وۀ، بل به ئې کال کښې يوه مشاعره کوله او درېم دا چې د يو ادبي شخصيت پۀ اعزاز کښې به ئې يو پروګرام کولو چې د هغه شخصيت د ژوند او فن پۀ حقله به پکښې مقالې وړاندې کېدلې او دغه شخصيت به خلقو ته خپل کلام اورولو. د دغه سوسائټۍ د اهتمام لاندې د غني خان او حمزه شينواري صېب پۀ اعزاز کښې څو پروګرامونه شوي وو او دې نه علاوه د قلندر مومند، همېش خليل، طاهر اپريدي، همېش خليل، ډاکټر محمد اعظم اعظم اونورو سره خاص دستورې شوې دي.

درېم اهم کار ئې دا وۀ چې هم د دۀ د لېکچررۍ پۀ وختونو کښې انګرېز پرنسپل اېډورډز کالج کښې د پښتو مضمون د ختمولو اعلان کړے وۀ او دۀ د هغې خلاف باقاعده مهم چلولے وۀ. دے د پښتو د نوموړي شاعر اديب او عالم تقويم الحق صېب له ورغلے وۀ، هغۀ ورته وئيلي وو چې تۀ اخبار کښې يو بيان ورکړه نو کار به سم شي. دے قلندر مومند صېب له لاړو، هغۀ پرې “شهباز” اخبار کښې يوه ادرايه د ايډيټر پۀ حېث وليکله چې پۀ اېډورډز کالج کښې انګرېز پرنسپل له پښتو ختمول نۀ دي پکار، او ورسره ئې د انګرېزانو نومونه ليکلي وو لکه اولف کېرو او مېجر راورټي وغېره چې د پښتو ژبې او پښتنو پحقله ئې اهم کتابونه ليکلي دي. د اخباري بيان د پاره چې کله “مشرق” اخبار ته نامتو ليکوال سردار خان فنا صېب له لاړو نو هغۀ مشوره ورکړه چې کۀ د کومې ټولنې پۀ پېډ بيان ليکلے راوړې نو ډېر به موثره وي نو هغسې ئې وکړل چې دې نه پس ته پرې د خلقو عکس العمل شروع شۀ چې د ټولو نه وړومبے بيان پرې سليم راز صېب ورکړے وۀ. دا سلسله چې څو ورځې وچلېدله نو د کالجونو ډائرېکټر رشيد باچا صېب دے راوغوښتو چې د اېډورډز کالج انګرېز پرنسپل وولمر ستا نه خفه دے ځکه چې ستا پۀ وجه د هغۀ خلاف اخبارونو کښې بيانونه راځي او هغه وائي چې ما خو د دۀ نوکري نۀ ده ختمه کړې نو دې د محبوب خان سپاهي ورته ووې، ماته پته ده زۀ خو اسلاميات ښائم خو باچا صېب زۀ د پښتو د پاره لګيا يم او د پښتو خبره کوم. رشيد باچا چې دا خبره واورېدله نو وې وئيل کۀ داسې وي نو بيا هغه پښتو نۀ شي ختمولے. بيا څو ورځې پس ته ګورنر فضل حق پرنسپل دوي ته ووې سمدستي پښتو ژبه بیا شروع کړئ ګنې لويه سياسي مسئله به جوړه شي او دغسې يو ځل بيا پښتو ژبه شروع شوه خو دوه درې مياشتې اوړېدلې وې ولې د پښتو شروع کېدو د اعلان سره بيا هم څو کسانو دا د مضمون پۀ توګه واخستله. د ټولو نه وړومبے چې کوم طالب علم دغه کالج کښې د پښتو اخستلو اعلان کړے وۀ نو هغه د اعظم خان زوے تيمورخان وۀ. خو د افسوس خبره دا ده چې بيا وروستو کله چې دے وائس پرنسپل وۀ نو دغه کالج کښې پښتو پۀ غېر اعلانيه توګه ختمه شوه ولې چې د ده پۀ قول هلکانو دا د مضمون پۀ توګه نۀ وئيله.

د محبوب خان د سپاهي کمال دا دے چې دے د مشرانو کشرانو او حتیٰ کۀ هر څنګه ماحول وي نو دے پکښې پۀ اسانه ځائيدلے شي ولې چې دے د مشرانو سره مشر او د کشرانو سره کشر وي. د خپلو همځولو، مشرانو کشرانو ليکوالو، طالب علمانو او استاذانو سره يو شان دوستانه تعلقات لري. ما خو چې کله هم ليدلے او ورسره مې خبرې اترې شوې دي نو هېڅ قسمه تکلف يا مصنوعيت مې پکښې نۀ دے ليدلے د هر مشر او کشر د اهم کار ستائينه ښۀ پۀ جار کوي بلکې د ساهو ليکونکيو مرکه کښې به کۀ کله داسې يو سوال کول وو چې مونږ به نۀ شۀ کولے نو دۀ ته به مو ووې چې دا سوال به څنګه د قلندر مومند صېب نه وکړو نو دې د محبوب خان سپاهي به هډو دا وئیل نه چې دا لا څۀ سوال دے بلکې باقاعده به ئې تپوس کولو. دا به ئې هم نۀ وئيل چې ګنې د دې سوال جواب خو ماته معلوم دے. دا عادت ئې نوموړي ليکوال ډاکټر اسرار صېب ته هم معلوم وۀ نو هغۀ راته وئيل چې باړه ګلۍ کښې د اِملا د سيمينار پۀ موقعه چې کله د “معدوله واو” ذکر راغلو نو مونږه د دې وېرې تپوس نۀ کولو چې هسې نۀ څوک راپورې وخاندي چې تاسو لۀ دومره عام ټکے نۀ درځي نو دۀ ته مو ووې چې راج ولي شاه خټک نه تپوس وکړي چې دا معدوله واو څۀ شے دے؟ دۀ ترې تپوس وکړو نو راج ولي صېب ووې دا يو اسم دے لکه څنګه چې يار محمد مغموم دے . پېښور او چارسدې ته به اکثر زۀ هم د مشرانو ليکوالو ملاقات له وخت پۀ وخت تلم، کله کله به دے هم موجود وۀ. يوه ورځ د پښتو ژبې د يو لوے ليکوال پۀ ځاے کښې زۀ او دے ناست وو، هلته مجلس کښې څۀ داسې خبرې وشوې چې زما پۀ خيال د دغه لوے ليکوال د جامې سره نۀ جوړېدلې. زۀ او دا د محبوب خان سپاهي واپس يو ځاے د هغۀ د کور نه را روان وو، پۀ لاره ورته ما د دې اظهار وکړو نو دۀ راته نۀ صرف دا چې يوه ښۀ مشوره راکړه بلکې ورسره ئې راته خپل ادبي ولايت هم ښکاره کړو او څو پېش ګويانې ئې وکړې او هغه ټولې څۀ رشتيا شوې او څۀ رشتيا کېږي. مشوره ئې دا راکړه چې ګوره هر لوے شاعر اديب ضروري نه ده چې لوے سړے وي او دا هم ضروري نۀ ده چې لوے سړے دې لوے لیکوال وي نو زمونږه کار د ليکوال د شخصيت سره نا بلکې د هغۀ د فن سره دے او دا مونږه چې کومو مشرانو له ځو راځو نو دا ډېر تاريخي خلق دي، تۀ به وګورې چې د دوي پۀ ژوند او فن به راتلونکو وختونو کښې پۀ لويه سطح کارونه کېږي. د دوي حالات جمع کوه پۀ کار به دې شي چې اوس هغوي کښې پۀ اکثرو مشرانو د ايم فل او پي اېچ ډي د کچ مقالې ليکلے شوې دي. د دوه دريو داسې شاعرانو نومونه ئې راته هم اخستي وو چې ډېر ښۀ سړي وو خو ښۀ شاعران نۀ وو. وې کۀ ښۀ سړيتوب غواړې نو بيا دوي له ورځه خو د دوي نه مونږ له بد عمله شاعران ښۀ دي چې شاعري ئې ښۀ وي او دې خبرې ئې ماله ډېره فائده راکړه چې بس بيا مې تل دا ګڼلي وو چې زمونږه کار د يو تخليق کار د تخليق سره دے که پۀ شخصي توګه کمزورۍ لري نو پۀ دې هغه نۀ ورکوټے کېږي.

د محبوب خان سپاهي تل د ميډيا سره هم تړلے پاتې شوے دے چې د دې پۀ ذريعه ئې نوم او پېسې دواړه ګټلې دي لکه کال دوه به ئې رېډيو پاکستان پېښور کښې پۀ ادبي پروګرام کښې د “ادبي سرګرمۍ” لاندې د غونډو، مشاعرو او سيمينارونو پۀ حقله خبرې کولې، څۀ موده “وحدت” اخبار کښې هم پاتې شوے. دغه موده کښې يعنې پۀ کال 1986ء کښې قلندر مومند صېب د دې اخبار ايډيټر وۀ. د دغه وخت ځينې دلچسپې واقعې ئې هم شته چې لکه چا اخبار ته مضمون رالېږلے وۀ او عنوان ئې ورله د يو متل نه اخستے وۀ چې “د ګل دين نه اوبۀ غواړې نو تږے نۀ يې”، کاتب د ګل دين پۀ ځاے ګلبدين ليکلے وۀ يعنې عنوان داسې وۀ چې “د ګلبدين نه اوبۀ غواړې نو تږے نۀ يې”، دغه وخت به اخبار کښې د افغان جهادي مشرانو او خصوصاً ګلبدين حکمتيار ډېر خبرونه چاپ کېدل. د اخبار مالک پير سيد سفيد شاه همدرد صېب سخت غصه وۀ ولې چې هغۀ ته د دې خلاف ډېر ټيلي فونونه شوې وو چې دا مو څۀ کړې دي او افغان کېپمونو کښې به ډېر د پښتو اخبار خرڅېدلو. بله دلچسپه خبره د دغه مودې دا ده چې دے او د پښتو نوموړے ليکوال شاعر او کاتب سائل منصبداري يو ځاے قيصه خوانۍ کښې يوه کمره کښې اوسېدل نو يوه ورځ د سائل منصبداري کشر ورور راغلو او هغۀ ته ئې ووې لالا تۀ لا تر اوسه پېښور ښار کښې ګرځې، کلي ته نۀ ئې تلے، سبا له خو ستا وادۀ دے نو سائل منصبداري پۀ حېرانۍ کښې ووې ښۀ ما خو وې ګنې وادۀ بلې هفتې له دے. سائل منصبداري به “وحدت” اخبار کښې کتابت کولو. دوي سره يو بل کاتب وۀ چې کرامت غمګين نوم ئې وۀ. هغۀ به ځان ته “بلبل سرحد” وئيلو. دے يوه ورځ قلندر مومند صېب راوغوښتو او ورته ئې ووې تۀ ځان ته “بلبل سرحد” مۀ وايه. هغه کاتب پۀ حېرانۍ ووې ولې؟ نو قلندر مومند صېب ورته ووې ځکه چې د بلبل . . . سره وي.

داسې نور هم ډېر دلچسپه واقعات ئې شته دے چې ټول ليکل ګران دي خو يو به ترې بل د مثال د پاره ذکر کړو چې د محبوب خان سپاهي، ډاکټر راج ولي شاه خټک، او ډاکټر اباسين يوسفزے د مراد شينواري صېب د فاتحې د پاره پۀ درېمه ورځ د هغوي کلي ته تلي وو خو هلته ترې لاره خطا شوه نو يو سړي نه ئې تپوس وکړو چې د مراد صېب ځاے ته تلو خو لاره رانه غلطه شوه نو هغه سړي ووې چې بس زۀ ئې د کور سړے يم . زمونږ خپلوان دے او ښۀ مو وکړل چې راغلئ، ځکه مراد صېب ناروغه دے. دوي لږ شکي شول چې دا څنګه چل دے د هغۀ د مرګ خو نن درېمه ورځ ده او دے وائي چې ناروغه دے خو هغه ئې هډو د مرګ نه هم خبر شوے نۀ وۀ.

ښه نو خبره مې د محبوب خان د سپاهي د ميډيا سره د تعلق کوله چې د رېډيو او اخبار نه علاوه ئې پۀ ټيلي ويژن تر اوږدې مودې کمپيئرنګ کړے دے چې دا سلسله د 1981ء نه د 1997ء پورې جاري وه. د دغه پروګرامونو نومونه ئې داسې وو. “انګازې، پښتو ادب تر دې دمه، ځولۍ ګلونه او د بوډۍ ټال” وغېره. دې نه علاوه د ډېرو مشاعرو کمپيئرنګ ئې هم کړے دے. د “وائس اف امريکه” ډيوه رېډيو لخوا چې کله نه ادبي پروګرامونه شروع شوي دي نو د ډېرو کلونو راسې پۀ باقاعده توګه د هغې هفته وار پروګرام کښې ګډون کوي چې د اولسي او ادبي اصنافو نه علاوه د شخصياتو پۀ ژوند او فن پروګرامونه کوي. د دې وجه دا ده چې د نوموړي سندرغاړي سردار علي ټکر سره زاړۀ تعلقات لري او د هغۀ د وجې دغه پروګرام سره تړلے دے.

د کورس ځيني کتابونه ئې هم ترتيب کړي دي او پۀ دې کښې ئې د بي اے د پاره د شاعرۍ کتاب کښې د هغه معياري شاعرانو کلامونه شامل کړي دي چې دې نه وړاندې د کورس پۀ کتابونو کښې نۀ وو لکه غني خان، اجمل خټک، ولي محمد طوفان او قلندر مومند وغېره او کومو استاذانو او شاګردانو چې دغه کتاب لوستے دے نو تعريف ئې کوي بلکې ځينو استاذانو وئيلي دي چې نورو مرتبينو اکثرو د کورس کتابونو کښې خپل او يا صرف د يارانو دوستانو نظمونه او نثرونه شامل کړي وو. د مثال د پاره ئې راته ډېر د پښتو ژبې د کورس کتابونه وښودل خو دا موقعه پرې د بحث نۀ ده. البته د محبوب خان سپاهي پۀ مېرټ کار کړے دے. دا د دۀ يو غټ صفت دے چې ادب کښې د يارانې دوستانې پۀ ځاے د مېرټ قائل دے. اګر چې ځيني خلق پرې الزام لګوي چې د خوشحال خان خټک او قلندر مومند صېب پۀ باره کښې پرې عقيدت غالب دے خو دا دواړه داسې د کمال شاعران او مستند ليکوالان دي چې ماته دغه اعتراض کښې ډېر حقيقت نۀ ښکاري.

يوه بله خبره مې هم اورېدلې ده چې د اېم فل او پي اېچ ډي د طالب علمانو مقالې چې پروفېسرانو ته د رائې د پاره لېږلې شي نو هغوي پۀ دې کښې لم لېټ کوي او ځان سره ئې ايسارې کړې وي او دروغ به ګردن راوي خو بې ځايه اعتراضونه پرې کوي او خامخا طالب علمان دې ته مجبوروي چې څۀ ترې بود کړي خو پۀ ده دا شک حرام دے او اکثر هغه طالب علمان چې دۀ ته ئې مقالې ورغلې دي وائي چي نۀ وخت ضايع کوي او نۀ د چا نه د څۀ غوښتنه کوي.

يو کمال ئې دا هم دے چې کۀ يو کتاب ئې لوستلے نۀ وي نو خامخا لکه د ځينو خلقو دا دعوې نۀ کوي چې ګنې ما لوستے دے بلکې دا پۀ جار وائي چې ما دا کتاب نۀ دے لوستلے او يا مې د دې دومره صفحې د دې ضرورت د پاره وئيلي دي چي فلاني راکړې دي. خپله ئې هم پۀ يوه علمي موضوع The Roshanities and Pushto Literature د اېريا سټډي سنټر نه د پي اېچ ډي ډګري تر لاسه کړې ده او د خپلې موضوع سره ئې تر ډېره حده انصاف کړے دے چې د روښاني تحريک پښتو ادب ته پۀ بخښنو ئې تفصيلي رڼا اچولې ده.

د محبوب خان سپاهي انسان دے او پۀ انسانانو کښې خامخا د خوبو سره خامۍ هم موجودې وي خوچې خوبۍ ئې د خامو نه زياتې وي نو مونږه هغه ته ښۀ انسان وايو او پۀ دې لحاظ ډاکټر يار محمد مغموم ته ښۀ انسان وئيلے شو. اګر چې ځينې ملګري ئې پرې د شوم توب الزام لګوي او د مثال د پاره دا وائي چې پۀ دې جديده زمانه کښې هم موبائل نۀ استعمالوي. کۀ څوک ورته د موبائل نه کور ته پۀ ټيلي فون کال وکړي نو ټيلي فون وچتوي خو دے چا ته کال نۀ کوي او دليل ئې دا وي چې پۀ ټيلي فون خرچه ډېره راځي خو عجيبه دا ده چې ماته ئې خپله څو څو ځله د ټيلي فون نه موبائل ته کالونه کړي دي. بله دا چې دے چا له خپل کتاب مفت نۀ ورکوي او د بل نه ئې اخلي خو ما ته ئې د دوو کتابونو ست کړے وۀ خو هغه دواړه ما له بل چا تحفه کښې راکړي وو او يو ځل نيم ئې مېلمه شوے وم نو د خپل وس مطابق مناسبه مېلمستيا ئې هم راله کړې وه نو زۀ پرې کم از کم د شوم توب الزام نۀ شم لګولے. دا خبره مې هم اورېدلې وه چې د اېډورډز کالج د لائبرېرۍ نه ئې د پښتو اهم کتابونه اوړي دي خو چې ما ورته د دې ذکر وکړو نو وئيل ئې څوک دې يو کتاب ثابت کړي نو انعام به ورکړم البته تاريخ مرصع مې ترې راوړے دے ځکه چې ما پۀ هغې نوټونه ليکلي دي خو د هغې بدل کښې مې ورله نوے تاريخ مرصع چاپ کتاب اخستے وۀ. سعد الله جان برق صېب وائي چې دے پۀ ادبي مجلسونو کښې بور قسمه مقالې وائي نو دا خبره ورسره منم ځکه چې مقاله خو علمي څېړنه وي او دا د اورولو نه بلکې لوستولو د پاره وي خو کله کله اورول ئې ضروري شي نو پۀ اورېدلو ئې خلق بور کېږي او برق صېب عموماً پۀ داسې موقعه خوب کوي.

پۀ ژورو علمي موضوعاتو د تحقيق او تنقيد سره سره د اولسي ادب سره هم مينه لري او د چاربېتې پۀ موضوع ئې پۀ ډيوه رېډيو ډېرو پروګرامونو کښې علمي بحثونه کړي او د چاربېتې پۀ فن ئې يو تحقيقي کتاب هم چاپ کړے دے چې پکښې ئې د چاربېتې د تاريخ، فن او قسمونو پۀ حقله پۀ تفصيل سره بحث کړے دے.

ډاکټر يار محمد مغموم يو کلک قام پرسته دے او د باچا خان د افکار نه متاثره دے، د هغۀ سره د مينې د ثبوت پۀ توګه ئې هم يو کتاب ليکلے دے. دې نه علاوه د ترجمو پۀ باب کښې ئې هم د قدر وړ کارونه کړي دي او د صاحبزاده امتياز د انګرېزۍ نظمونو او دې نه علاوه د يو انګرېز چې بنو کښې ئې 25 کلونو تېر کړي وو او انګرېزي ژبه کښې يو کتاب ليکلے دے چې هغه Bannu or on afghan Frontier نومېږي. دې کتاب کښې هغۀ د پښتو متلونه هم ليکلي دي چې دغه د متلونو برخه ترې دۀ ترجمه کړې ده.

د ډاکټر يار محمد مغموم تر اوسه دا کتابونه چاپ شوي دي.

“د خوشحال فرهنګ (دوه جلده)، صوفيانه شاعري او د معاشرې اصلاح، باچا خان او د معاشرې اصلاح،(The Roshanities and Pushto Literature) د پي اېچ ډي مقاله، روښانيان او پښتو ادب (د انګرېزي مقالې پښتو ترجمه)، د ازادۍ تحريک او د پښتو شاعري، د خوشحال خان خټک کليات، د يورپ سائنسدانان، بل اواز (شاعري) د ښائست د لار مسافر د صاحبزاده امتياز، د کتاب The Pilgrim of beauty ترجمه، پښتو متلونه، (د انګرېز S.S Thorburan د کتاب د متلونو د برخې ترجمه)د ازادۍ تحريک او پښتو شاعري”دې نه علاوه نور هم د تحقيق او تنقيد پحقله ډېرې خورې ورې مقالې ئې شته چې څو کتابونه ترې جوړېدلے شي او دومره پۀ خورو ورو موضوعاتو کار يقيناً چې يو داسې سړے کولے شي چې هغه د خپلې ژبې او ادب سره لېونۍ مينه لري او هم د دې خپلو کارونو او خدماتو له وجې ډاکټر يار محمد مغموم د محبوب خان د سپاهي نه د پل درجې ته رسولے دے . خداے دې ښۀ ژوند او صحت ورکړي. ( امين)