سوات نړۍ د زمکې په مخ جنت په نوم پېژني. آن تر دې چې په ۱۹۶۲ کال کې ملکه الیزابت دویمه او شهزاده فلیپ هم د دې درې د ښکلا لیدو ته راغلي وو. هر سیلانی د سوات د شنو او نیلګونو جهیلونو، آبشارونو، رڼو سیندونو او شنو څړځایونو ستاینه کوي، خو ډېر لږ خلک پوهېږي چې د همدې درې په برنۍ برخه کې، له مدین څخه د بحرین او کالام پر لور، یوه لرغونې قوم مېشته ده چې کلتور او تمدن یې د پښتني کلتور تر سیوري لاندې ورو ورو پیکه شوی دی. دا قوم توروالیان دي، چې د سوات له اصلي او تر ټولو لرغونو اوسېدونکو څخه شمېرل کېږي.توروالی یوه دردي قوم ده چې د هندو-آریایي توکم سره تړاو لري، او د دوی ژبه د دردي (کوهستاني) ژبو د ډلې یوه مهمه څانګه ده. دا ژبه د لرغوني سوات د هغو ژبو له پاتې شونو څخه ده چې پخوا په دې سیمه کې ویل کېدې. نن ورځ د دوی شمېر نږدې له یو لک څخه تر یو لک او شل زرو پورې اټکل کېږي. سره له دې، یونیسکو توروالي ژبه د پاکستان د هغو ۲۸ ژبو په ډله کې شامله کړې چې “په څرګند ډول د له منځه تلو له ګواښ سره مخ” دي.د ایټالیا د لرغونپوهنې پلاوي د مینګورې ترڅنګ په بټکړه کې د موندل شویو قبرونو او یوې کوپړۍ د علمي څېړنو پر بنسټ دې پایلې ته رسېدلی چې د سوات درې لومړني اوسېدونکي د توروالي نسل خلک وو. خو د دې قوم تاریخ د پېړیو په اوږدو کې لیکل شوی نه دی؛ بلکې یوازې له یوې سینې څخه بلې سینې ته په شفاهي ډول لېږدول شوی دی.
کور، خواړه او ورځنی ژوند
په پخوانیو وختونو کې د توروالي کورنۍ په یوه لویه خونه کې ګډ ژوند کاوه. هماغه یوه خونه به هم پخلنځی و، هم د خوب ځای او هم د ډوډۍ خوړلو ځای. د خونې شا برخه به د څارویو د ساتلو او د غلو د زېرمه کولو لپاره کارېده. کورونه له خټو، ډبرو او لرګیو څخه جوړېدل، او شتمنو کورنیو به د خپلو کورونو پر دروازو او ستنو ښکلي نقشونه او کندهکارۍ جوړولې.د دوی خواړه ډېر ساده وو. جوار او وربشې یې اساسي کرنیز محصولات وو، او د غنمو ډوډۍ عامه نه وه، ځکه په لومړیو کې غنم په دې سیمه کې نه کرل کېدل. د غنمو پر ځای به یې د وربشو ډوډۍ خوړله چې “رهوډ” به یې بلله.د پالکو سابه به یې د ژمي لپاره وچ او ساتل، چې وروسته د دوی د خوړو یوه ځانګړې نښه وګرځېده. له شیدو جوړ شوي توکي لکه مستې، کوچ او پنیر ډېر عام وو. په خوړو کې یې مصالحې نه کارولې، او د مالګې لپاره به یې ډبرینه مالګه پر سابو مښله او حلوله.غوښه او د غنمو ډوډۍ یوازې په ځانګړو مراسمو، لکه ودونو او “بیِلأت” کې وړاندې کېدل. بیِلأت هغه لویې مېلمستیا ته ویل کېده چې د ځینو دودیزو مراسمو، په ځانګړي ډول د مړو د بښنې او مغفرت دعا لپاره جوړېده.ټول خلک به د یوه لوی لوښي شاوخوا کښېناستل او په ګډه به یې خواړه خوړل. ډوډۍ به یې په ښوروا کې لنده کړه، لږ غوړي به یې پرې واچول، او همدا به یې تر ټولو خوندور او ارزښتمن خواړه ګڼل.
د واده، زېږون، مړینې، موسیقۍ او دودونو کیسه
د واده دودونه
په توروالي ټولنه کې به ودونه د کوچني عمر په مهال کېدل. هلکان او نجونې به ډېری وخت د دیارلس کلنۍ په عمر واده کېدل. د نجلۍ رضا نه غوښتل کېده؛ د هغې خوښه هماغه ګڼل کېده چې مور او پلار، په ځانګړي ډول پلار، یې غوښتل. هلک کولای شو د خپلې مور له لارې د واده غوښتنه وکړي.د کوژدې لپاره به د هلک د کورنۍ یو پلاوی د نجلۍ کور ته ورغی، او له کوژدې وروسته به سمدستي نکاح ترسره کېده.په لومړیو وختونو کې د ناوې ډولۍ نه وې؛ دا دود وروسته توروالي ټولنې ته راغی. ناوې به د هغې یو نږدې خپلوان، ډېری وخت د ماښام ناوخته یا د سهار وختي، د زوم کور ته راوستله.په جهاز کې به یو لرګینی صندوق و چې د ناوې جامې به پکې وې، او ورسره به یو څاروی، لکه وزه، غوا یا غویی هم ورکول کېده. ځکه چې نوي جوړې ته جلا کوټه نه وه، نو ناوې به د هماغې لویې ګډې خونې په یوه کونج کې کېنول کېده.له ناوې سره به یوه نږدې ښځینه خپلوانه، لکه خاله یا اینګور، هم راتله چې “سیت” به ورته ویل کېدل، او دا دود تر نن ورځې پورې ژوندی دی.
مهر موجود و، خو ډېری ښځو به خپل مهر مېړونو ته بښلو. د سپینو زرو ګاڼې دود وې، خو د سرو زرو استعمال نه و. د نکاح او مهر کوم لیکلی تړون نه جوړېده.نن ورځ حالت بدل شوی دی. جهاز ډېر دروند شوی، د سرو زرو ګاڼې عامې شوې، او د مهر لیکلي تړونونه جوړېږي چې پکې کورونه او ځمکې هم شاملې وي.
د واده بلنه ځانګړو استازو ورکوله چې “کوتوال” به بلل کېدل. دوی به نه یوازې د ودونو، بلکې د مړینې او نورو مېلمستیاوو خبر هم خلکو ته ورساوه.له واده وروسته به د زوم په درناوي یو ځانګړی لاریون اېستل کېده چې “جین” به ورته ویل کېدل. په دې لاریون کې به خلک لوی رنګین بیرغونه، چې “تُغ” نومېدل، رپول. هر څومره چې تُغونه ډېر وو، هماغومره د کورنۍ ټولنیز حیثیت لوړ ګڼل کېده.ځايي موسیقارانو به هم په دې لاریون کې برخه اخیسته. د “سُرني” غږوونکي به سُرني غږوله، او د “ډھمام” وهونکي به د ډول په تال محفل توداوه.
د ناوې له پلرني کوره به په اخترونو او نورو ځانګړو مناسبتونو کې ډالۍ او خواړه رالېږل کېدل، او دا دود نن هم ډېری میندې پالې.له ناوې سره راغلي سوغاتونه به د “نامن” په نوم پر ګاونډیانو وېشل کېدل، چې پکې په غوړیو کې پخه شوې ډوډۍ، ګوړه او مېوې شاملې وې.
زېږون، ځواني او زړښت
کله چې هلک وزېږېده، په کور کې به مېلمستیا جوړېده، نڅا او موسیقي به کېده، او خپلوان به د مبارکۍ لپاره له ډالیو سره راتلل.خو د لور په زېږېدو به د خوښۍ پر ځای د خپګان فضا خپرېده. مور به ملامته ګڼل کېده، او آن مېړه به هم کور ته نه ننوت.نن ورځ دا چلند تر یوه بریده بدل شوی، خو لا هم په ډېرو ځایونو کې د هلک زېږون د نجلۍ له زېږون څخه غوره ګڼل کېږي. دا د ټولنې له هغو ناسمو دودونو څخه دی چې په رښتینولۍ سره یې منل او اصلاح کول د همدې قوم خپله دنده ده.زړښت تل د درناوي وړ ګڼل کېده. مشرانو ته به عزت ورکول کېده او له سختو بدني کارونو به معاف وو.خو له دې سره یوه لرغونې کیسه هم تړلې ده. د یوې څو پېړۍ پخوانۍ روایت له مخې، ویل کېږي چې یو وخت به ډېر زاړه خلک د “مازولو” یا “ماسلو بات” په نوم له یوې ډبرینې څوکې سیند ته غورځول کېدل، او ورسره به د جوارو یا وربشو ډوډۍ هم په یوه ټوکرۍ کې ورغورځول کېده.دا یوازې یوه ولسي کیسه ده او تر اوسه یې کوم کره تاریخي ثبوت نه دی موندل شوی. خو په توروالي سیمه کې اوس هم د ځینو غرونو او ډبرو نومونه “ماسلو” او “مارتھالو” دي، چې ښايي د “ماش تھالو” (یعنې انسان غورځول) له کلیمې څخه اخیستل شوي وي.که دا کیسه رښتیا وي او که نه، لږ تر لږه د دې قوم د ژبې او ولسي حافظې یوه ژوره نښه ګڼل کېږي.
د مړینې او ویر دودونه
کله چې څوک مړ شو، ټول کلی به راټولېده. ښځې به د ماتم لپاره او سړي به د جنازې او ښخولو لپاره حاضرېدل ۔ښځو به په ځانګړي خوږ او غمجن اواز ژړل، داسې لکه غم یې چې په سندره بدل شوی وي.د اسلام له لارښوونو سره سم به غسل، کفن او د جنازې لمونځ ادا کېده او مړی به خاورو ته سپارل کېده ۔ د ویر دودونه ډېر پراخ وو. له ښخولو وروسته به اووه ماښامونه خپلوانو وړې مېلمستیاوې کولې چې “نیاشم” (یعنې ماښامونه) به ورته ویل کېدل. وروسته به د اوو پرلهپسې اوونیو لپاره د هرې پنجشنبې په ماښام لویې مېلمستیاوې جوړېدلې چې “شُګیر” به نومېدې، تر دې چې د څلوېښتمې وروستۍ جمعې ډوډۍ، چې “دوبیشم” بلل کېده، وړاندې کېده. خلک به درې ورځې د تعزیت لپاره راتلل. د جنازې ګډونوالو ته به نغدې پیسې، یا ګوړه او صابون ورکول کېدل، او دې دود ته “اسخات” ویل کېدل.
هر کال به د مړي د تلین په مناسبت یوه لویه مېلمستیا کېده چې “تلین” به نومېده ۔ نن ورځ د دغو دودونو ډېره برخه ورو ورو له منځه تللې ده. د تدفین پر مهال لویې مېلمستیاوې نږدې ختمې شوې، او د تلین دود هم ډېر لږ لیدل کېږي.
موسیقي، شاعري او جشنونه
د توروالي کلتور تر ټولو زړه راښکونکې برخه یې موسیقي او شاعري ده ۔ویل کېږي چې په توروالي ادب کې جلا نظمونه نه وو، بلکې هر شعر د سندرې په بڼه ویل کېده.
تر ټولو مشهور ډول یې “ژو” و، چې پخوا نږدې هرې ښځې به د خپل ژوند دردونه، خوښۍ، محرومۍ او مینه پکې بیانوله ۔بله بڼه “پھل” وه، چې په ځانګړو نغمو او دودیزو مراسمو، لکه د جوارو د درمند پر مهال، ویل کېده.
د کلي په ګډه ناسته، چې “بېټک” یا حجره بلل کېده، خلکو به د ستار، رباب او د خاورینې منګي څخه جوړ شوي ساده ساز په غږولو ځانونه خوشحالول، ټوکې او معماوې به یې سره شریکولې. وروسته داسې وخت راغی چې د مذهبي سختدریځۍ یوې څپې موسیقي “حرامه او ناپاکه” وبلله. د ستار او سُرني غږوونکو د ټولنیز بدنامۍ له وېرې خپل هنر پرېښود، او د ژو او پھل دودیزې سندرې ورو ورو ورکې شوې. توروالیان له خپلې اصلي موسیقۍ لرې شول او د اردو او پښتو مشهورې سندرې یې ځایناستې شوې. په همدې شالید کې، په ۲۰۱۱ کال کې، د طالبانو د ناامنۍ او د سوات له ویجاړوونکو سېلابونو وروسته، د تعلیم او پرمختګ ادارې (IBT) یو درې ورځنی کلتوري جشن جوړ کړ چې د یوه لرغوني توروالي نوم “سِمام” یې پرې کېښود. د سِمام مانا ده: عظمت، وقار او د خوښۍ جشن. په دې جشن کې له نهو زرو څخه ډېر توروالیان د خپلې دودیزې موسیقۍ، نڅا او لوبو لپاره راټول شول. هغه مهال وضعیت دومره حساس و چې موسیقیانان به په پټه جشن ته راوستل کېدل، او سازونه به یې جلا انتقالېدل، څو خپل زامن او خپلوان یې له سازونو سره ونه ویني. خو همدا جشن د توروالي کلتور د بیا راژوندي کېدو پیل شو. د لومړي ځل لپاره توروالي سندرغاړو په ډاګه خپلې سندرې وویلې، نوي ځوان شاعران او هنرمندان راڅرګند شول، او هغه دودیزې لوبې چې نږدې پنځوس کاله هېرې شوې وې، بېرته راژوندۍ شوې. د “منجورا” په نوم د ولسي سندرو البوم، چې د لرغونو توروالي نغمو ټولګه ده، د همدې کلتوري بیا راژوندي کېدو یوه ښکلې نښه ګڼل کېږي.
د یوه تمدن د بقا پوښتنه:
کله چې د توروالي قوم دودونو او رواجونو ته وګورو، نو داسې یو لرغونی تمدن تر سترګو کېږي چې د خپلو غرونو په څېر زرګونه کلن تاریخ لري، خو نن له دوه ګوني ګواښ سره مخ دی. له یوې خوا یې ژبه د ورکېدو له خطر سره مخامخ ده، او له بلې خوا یې کلتور او دودونه د له منځه تلو په حال کې دي. له بده مرغه، د اوږدې مودې بېپامۍ او وروسته پاتې والي له امله، ځینې وخت د همدې قوم خلک خپله ژبه او کلتور د پرمختګ پر وړاندې خنډ ګڼي او ورو ورو یې پرېږدي. خو دا یوازې د یوې قومي پېژندګلوۍ له منځه تګ نه دی، بلکې د بشریت د یوه ارزښتناک کلتوري میراث د نابودېدو معنا هم لري.
خو د خوښۍ خبره دا ده چې اوس د دې میراث د ژغورلو لپاره شعوري او منظمې هڅې روانې دي. په مورنۍ ژبه ښوونځي پرانیستل شوي، ماشومانو ته د توروالي ژبې شعرونه او کیسې لیکل او راټولېږي، او ځوانان د ټولنیزو رسنیو له لارې خپله موسیقي، ژبه او کلتور نړۍ ته ورپېژني ۔ د «سِمام» په څېر کلتوري مېلې دا ثابتوي چې کله یوې ټولنې ته د خپلې پېژندنې او میراث د ویاړ فرصت ورکړل شي، هغه هېڅکله چوپه نه پاتې کېږي ۔ د سوات د شنو څړځایونو، نیلګونو جهیلونو او ښکلو درو په منځ کې مېشت دا لرغونی قوم لا هم د خپلو ولسي سندرو، دودونو او مورنۍ ژبې سره ژوندی دی. همدا ژوندی کلتور د سوات هغه اصلي ښکلا ده چې ډېری سیلانیان یې له لیدلو بېبرخې پاتې کېږي ۔
يادګېرنه! ارزو تورولي د پښتون سټوډنت فيډريشن اسلاميه کالج فعاله غړې ده ۔ هغه پۀ قام تور والي ده خپله دغه ليکنه ئې د انګرېزي څخه پۀ ګوګل ټرانسلېټ کړې ده او پښتون ته ئې رالېږلې ده ۔ مونږ ورته پۀ درنه سترګو ګور۔ داسې جونه دې ډېرې شي