Category: سجاد ژوندون

پرته لۀ دې چې د اوږدو اقتباسونو څخه کار اخلم، د غربي او شرقي پوهانو پۀ رڼا کښې پۀ قامپرستۍ باندې بحث کوم، نو پکار ده د قران مجيد دغه ايت مبارک پکار راوړم، ”وَ مِنۡ اٰیٰتِہٖ خَلۡقُ السَّمٰوٰتِ وَ الۡاَرۡضِ وَ اخۡتِلَافُ اَلۡسِنَتِکُمۡ وَ اَلۡوَانِکُمۡ ؕ اِنَّ فِیۡ ذٰلِکَ لَاٰیٰتٍ لِّلۡعٰلِمِیۡنَ“^[1] )او د هغۀ د قدرت پۀ نخښانو کښې د زمکې او د اسمان پېدائش او ستاسو د مختلفو ژبو د رنګونو اختلاف هم دے؛ هم پۀ دې کښې د پوهه لرونکو د پاره لويې نخښانې پرتې دي( – دلته روايتاً زمونږ د ژوند ټولې حوالې پۀ “دينوي” او “دنياوي” اصطلاحاتو کښې وېشلې شوې دي، دين د دنيا او دنيا د دين پۀ ضد ودرولې شوې ده –

هر څو ټولنه کښې د ژوند د مختلفو فکري ایجادونو، نظرياتي رويو او علومي انکشافاتو د استرداد د پاره د مذهب تر لارې د مخالفت کولو روايت ته وده ورکړې شوې ده، ما د دغه ايت د قامپرستۍ (Nationalism) د سياسي تصور پۀ ضد د مذهبي تشريح وضاحت د پاره راوړے دے. خداے متنوع تخليقات د خپل تخليقي قدرت نخښه بلي، انسانان پۀ جدا جدا قامونو، رنګونو، ژبو، خويونو، جغرافيو او کلتورونو کښې پېدا کولو باندې خپله لوئي څرګندوي خو مذهبونه د “تنوع” دغه شتمني رد کوي.

اوس د دې نه اخوا چې پۀ قامپرستۍ خبره کېږي نو بايد دا “جبلت” تصور کړے شي، ځکه چې مونږ دا خبره خو منو چې هر ژوند کوونکي کښې تر ټولو اولنے جبلت دغه دے چې دے به د خپل ځان او د خپل نسل بقاء کوي. نو بيا کوم ځاے چې انسان د ژوند پۀ عامو معاملاتو کښې خپل ځان غوره کوي، خپل اولاد غوره کوي، خپل ټبر غوره کوي او خپل قام غوره کوي نو دا به جبلي عمل وي. جبلتونه د وحشي خوي نه انساني نفسياتو ته راوړلو د پاره فکري ايجادونه، نظرياتي رويې او علومي انکشافات د انساني دانش د زرګاو کلونو د تجربو ورکړه ده.

د انساني ټولنې بقاء او ارتقاء پۀ دې کښې ده چې د جبلت او فطرت سره د تصادم پۀ ځاے دا د ژوند د پاره ساهو کړي او د حېواني صفت )جبلت( پۀ مقابل ئې انساني صفت ته راوړي. ټولنې هم د دغه فکري، علمي او عملي ارتقاء پۀ نتيجه کښې پرمختګ کوي. داسې کېدل ډېر کم امکان لري چې دنيا د ټولو انسانانو “مشترکه ميراث” شي او کۀ فرض کړه شي هم، نو د دې انتظام او انصرام به کله هم موزون، اسان او پائيدار نۀ وي.

پېغمپر پاک صلي الله علېه وسلم چې اخري خطبه بيانوله، هغۀ ټول مسلمانان وروڼه ګرځول خو د عربي او عجمي اصطلاح ئې پۀ څرګنده ډول بيان کړې وه. دغه اصطلاح د بشري حقونو او انسانيت پراخه معنٰي کښې د مساوي حېثيت د پاره ده او پۀ سياسي معنيو کښې دا د قامي، ژبني او کلتوري شناخت، د وسائلو د اختيار او سياسي خپلواکۍ جغرافيائي حد بندي کوي.

اوس د قامپرستۍ مخالفت کښې چې پۀ پاکستاني فيډرېشن کښې کوم قوتونه مخې ته راغلي دي، هغه پۀ درې ډوله دي: يوه هغه ډله ده چې پۀ مذهبي نقطه نظر سره د قامي تصور د ختمولو هڅې کوي او بله هغه ډله چې د کميونزم پۀ بهانه دلته د قامپرستۍ خلاف د استعماري قوت برخه ګرځي – زۀ ئې پۀ لنډه توګه دوه مثالونه پېش کوم: لکه د مودودي صاحب د ليکونو نه د جماعت اسلامي د لټرېچر پۀ ذريعه پۀ دغه ډول کار اخستے کېږي:

’’جب کھبی ایک قوم اپنے مفاد کی خدمت اور اپنے مصالح کی حفاظت کے لئے اپنے آپ کو ایک رشتہ ازدواج میں منسلک کرے گی یا با الفاظ دیگر اپنے گرد قومیت کا حصار چن لے گی تو لازماً اس حصار کے اندر والوں کے درمیان اپنے اور غیر کا امتیاز کرےگی؛ غیر کے مقابلہ میں اپنے کی حمایت کرے گی‘‘^[2]

داسې پوره پوره کتابونه پۀ دغه غرض ليکلے شوي دي او ليکلے کېږي چې پۀ پاکستان کښې د مېشته قاميتونو نه د هغوي د هر قسمه حقونو تروړلو جواز ورکوي او پۀ تسلسل سره دغه فکر مخ پۀ وړاندې بوتلے کېږي چې دغه قاميتونه د خپل حق خبره و نۀ کړي. د دغه قاميتونو د فطري او ائيني حقونو مطالبه د مذهب پۀ استحصالي تشريح سره د “ګناه” تصور سره تړلې شوې ده. دغه بيانيه اګرچې نن سبا د ناکامۍ سره مخ شوې ده خو داسې هم نۀ ده چې سر خوري، بلکې د يوې نوې تبليغي جماعتي بيانيې سره مخ ته راغلې ده کوم چې قامونو نه د حق نه د دستبردار کېدو پۀ کار اخته ده. دوېم ډول هغه خلق دي چې د مغرب د سياسي تحريکونو پۀ بهانه دلته خلقو ته ښائي شنۀ باغونه، خو د دغې باغونو پۀ شا د قامونو نه قامي تفکر لرې کول ئې غرض وي. دغه خلق عموماً خپله مبارزه پۀ ځاے د دې چې د استعماري قوتونو خلاف وچلوي، پۀ هر صورت کښې د قامي شتمنيو، وسائلو او اختيار د مطالبې مخې ته د خنډ کار ورکوي – د خپلو بيانيو د سياسي ضرورتونو د پاره کۀ دغه ګروهونه هر څو د Leftist او rightest پۀ خانو کښې ځانونه تقسيموي، خو چې د قامپرست سياست خبره راشي نو د فکري جنګ نه تر انتخاباتو د پاره د يو بل ووټران وي. دغه خلقو د پاره پۀ سوشل، پرنټ او الېکټرانک ميډيا خرڅېدونکې هره علاقائي سودا واره کوي خو چې کله د سياسي اختيار د مطالبې د جنګ خبره راشي نو بيا د بېن الاقواميت طرف ته داسې ټوپ ووهي چې د محترم سليم راز صاحب دا شعر د دغه خلقو د ذهني تضاد بهترينه نمائندګي کوي، چې:

سرحدونه مې نظر کښې نۀ ځائېږي
د نړۍ د هر وطن زۀ باشنده يم

د انټرنېشنلزم دا تصور د خپل معروض، قامي بيانيې او سياسي جنګ نه د فرار يو انټلکچول کوشش دے، حالانکې کۀ مونږ ګورو نو ښاغلي شاعر به د “سرحدونو” څخه صرفِ نظر د نړيوال سفري قواعد نه د انکار صورت کښې نهــ وي کړے، خو پهــ فکري طور دا د مسئلو د مقاميت نه د لا تعلقۍ يا د دې د غېر ترجيحيت معنې ورکوي.

درېم ډول خلق چې د قامپرستۍ پۀ ضد خپله مبارزه کوي، هم د جديديت او پراخه مقصديت پۀ بهانه کله د نيو نېشنلزم، کله د اېن جي او پۀ شکل خپل عمل تر سره کوي او پۀ يو نه يو ډول د قامي خپلواکۍ پۀ لار کښې خنډ کېږي. د دې غرض لاس ته راوړلو د پاره دوي قامي مسئلې مقامي (Localize) کړي او د خپلو مسئلو د هواري اختيار لاس ته د راوړلو پهــ ځاے د دې وقتي هوارے حل وګڼي.

زما د دومره اوږد اقتباس مقصد د خوشحال خټک هغه قامي شخصيت دے چې پۀ حقيقت کښې د “درست افغان” شاعر دے خو پۀ رياستي توګه د “دو قومي نظريې” سره پۀ شعوري ډول زمونږه ځينې مشرانو د هغۀ سره هم هغه عمل کړے دے، کوم چې د قامپرستۍ سره شوے دے يا لا اوس هم کېږي. د خوشحال خټک شخصيت د افغانيت نه شوکول او هغه د دوه قومي نظريې پۀ رڼا کښې څېړل يا هغه هم لکه د علامه اقبال د جنګي بيانيې د پاره پکار راوستل نۀ دا چې لوے ادبي خيانت دے بلکې قامي خيانت هم دے، کوم چې د خوشحال تشريح کوونکو پۀ کوزه پښتونخوا کښې کړي دي. دغه خلق نۀ چې ګنې د عالمګيريت سره مينه لرونکي دي يا د اسلامي تعليماتو سره، بلکې د دغه عالمګيريت يا اسلامي تعليماتو پۀ شا خوشحال د خپل افغانيت نه د را شوکولو هڅې ئې کړې دي. لنډ مثال ئې دلته زۀ د “ارمغان خوشحال” د مقدمه ليکونکي استاد سيد رسول رسا ورکوم چې د “خوشحال او اقبال” د عنوان لاندې ليکي،

“زما پۀ خيال د خوشحال فلسفۀ حيات مرکز او محور “پښتو” وه او د ډاکټر اقبال د فلسفۀ حيات مرکز او محور “خودي” وه. خوشحال لکه د اقبال پۀ شان يوه منظمه فلسفه حيات نۀ لرله.”^[3]

دلته رسا صاحب يو خوا دا خبره کوي چې د خوشحال د فلسفۀ حيات مرکز او محور پښتو ده خو د علامه اقبال د خودۍ پۀ مقابله کښې پښتو بيا منظمه نۀ ګڼي!!! زۀ د اقبال پۀ خودۍ يا د هغۀ پۀ فلسفۀ حيات خبره خو نۀ کوم، خو د رسا صاحب پۀ مقصد خبره کوم چې کۀ د خودۍ مونږه هر څومره تشريحات وکړو، زما پۀ خيال چې دا به د پښتونولۍ صرف يو جز ګرځي. د دې نه بله لويه خبره کومه ده چې پښتنو سره د فلسفۀ حيات د پاره “پښتو” د ځائي نفسياتو او سماجي شعور نه را زېږېدلې ضابطه، چې پۀ علمي لغت کښې “پښتونواله” (Pashtunwali) بللې شي، شته، نو بيا منظمه پۀ کوم ډول نۀ ده؟ خو رسا صاحب خوشحال د افغانيت يا د پښتونوالې نه د راشوکولو د پاره پۀ شعوري ډول ځان ته لاره پرانستله او دغه لار ئې د اقبال پۀ بهانه د دوقومي نظريې لاندې غوره کړه. تر دې چې رسا صاحب کوم ځاے هم د خودۍ خبره کوي نو بار بار دغه تکراروي چې د خوشحال پښتو اصل کښې د اقبال خودي ده؛ يعني داسې کله هم نۀ وائي چې د اقبال خودي د خوشحال پښتو ده – پۀ “خوشحاليات” کښې د “اقباليات” اثر ليدلو د پاره نۀ خو د ښاغلي رسا صاحب سره د عصري تقديم يا تاخير څۀ علمي جواز شته او نۀ د اصطلاحاتو پۀ تشريح کښې هغه د عقلي دليل راوړلو جواز لري – خو بيا هم کۀ مونږه د خودۍ معنٰي هم هغه وباسو کومه چې رسا صاحب کوي، يعني رسا صاحب خودي “خود شناسۍ” ته وائي، نو بيا خو کۀ د خوشحال تمام کليات چې د پښتونولۍ نه ډک دي، مونږه نظر انداز کړو او صرف پۀ “دستار نامه” کښې د دستار د سړي د پاره هغۀ تر ټولو وړومبے معيار هم دغه خودي “د ځان پېژندنې هنر” ګرځولے دے چې د شل هنرونو او خصلتونو پۀ منځ کښې خودي صرف يو توکے ښکاري. دلته هم زۀ د اقبال پۀ تعليماتو نقد نۀ کوم خو د رسا صاحب تعليمات داسې دي چې اقبال لکه چې پۀ اوولسمه صدۍ کښې تېر شوے او خوشحال د شلمې صدۍ سړے وي!!! د دليل د پاره تاسو “مقدمه ارمغان خوشحال” پۀ تفصيل لوستلې شئ.

هم پۀ دغه ډول رسا صاحب د مطالعه پاکستان پۀ اثر کښې د خوشحال خان خټک غوندې شاعر هم د دو قومي نظريې سره تړي. محترم رسا صاحب دومره لۀ جذباتو نه تېز تلے دے چې د خوشحال خټک هغه پۀ زرګونو شعرونه چې هغۀ پکښې بار بار خپله مبارزه خالص د افغان وطن او پښتنې خاورې د پاره بيانوي، سترګې اړولې دي. دا خبره هم صفا ده چې د مغلو او پښتنو جنګ صرف او صرف د خپلواکۍ جنګ ؤ؛ د غاصب او مغصبوب، حاکم او محکوم جنګ ؤ؛ پۀ دې منځ کښې هېڅ د اسلام يا بل کوم مذهبي څيز جنګ نۀ ؤ بلکې د نن پۀ نصاب کښې مغلي واکمن د اسلام عادلان باچاهان ښودلے کېږي نو بيا خوشحال ولې د هغوي سره جنګ کولو؟ خو محترم رسا صاحب د خوشحال جنګ له کوم رنګ ورکوي، تاسو وګورئ:

“پاکستان پۀ حقيقت کښې د خوشحال خان د خوبونو تعبير دے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ پۀ پاکستان کښې د مغل، افغان ،سندهي او پنجابي وغېره د ټولو مسلمانانو يو شان حقوق دي او يو شان حېثيت لري او هم دغه د خوشحال تعليمات وو ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ خوشحال خان خټک ته هم مونږ د پاکستان شاعر وئيلے شو، څۀ خو پۀ دې چې هغه د پاکستان پۀ خاوره کښې پروت دے او پاکستان د هغۀ وطن دے او څۀ پۀ دې وجه چې پاکستان د برصغير د مسلمانانو واحد هغه رياست دے کوم چې خوشحال خان خټک پۀ خپله زمانه کښې د مسلمانانو د پاره غوښتلو او څۀ پۀ دې وجه چې د خوشحال خان خټک تعليمات لکه د ډاکټر اقبال د اسلامي فلسفۀ حيات ترجمان دي. د مغلو سره د کشمکش پۀ سلسله کښې چې ئې کوم اشعار وئيلي دي، کۀ هغه ورنه يو طرف ته کړو، باقي د خوشحال خان خټک شاعري د ډاکټر اقبال شاعرۍ ته ډېره نزدې ده.”^[4]

تاسو د پورته ليک نه اندازه ولګوئ چې پۀ څومره هنر خوشحال د خپل افغانيت او قامي تصور نه راجدا کولے کېږي، حالانکې د خوشحال پۀ تعليماتو کښې نۀ خو داسې کوم تصور شته چې ګنې هغۀ د برصغير مسلمانانو له خوب ليدو يا ئې شاعري کوله او نۀ هغۀ د مغل سره شر پۀ دې کولو چې ګوندې د بنګال،سندهـ، پنجاب وغېره مسلمانانو ته يو شان حق نۀ ورکول کېدو؛ بلکې د هغۀ او د مغلو شخړه صفا وه چې هغۀ اعلان کړې وه “د افغان پۀ ننګ مې وتړله توره” – بل طرف ته رسا صاحب وائي چې کۀ د مغل سره د کشمکش شاعري ئې اخوا شوه نو د خوشحال تعليمات د ډاکټر اقبال تعليماتو ته ورته کېږي او زۀ وايم چې کۀ د مغل سره د کشمکش شاعري د خوشحال پۀ کلياتو کښې نۀ وه، شايد چې نن چا هم خوشحال نۀ پېژندو.

هم دغسې دغه بيانيه چې د يو منظم پلان د لارې مخې ته بوتلل کېده، محترم پرېشان خټک هم پکښې برخه لرلې ده. لکه يو خوا ئې د محترم رسا صاحب د “ارمغان خوشحال” مقدمې نه کار پورته کړے دے نو بل خوا وائي چې علامه اقبال صاحب ‘د ننګيال مرسته ځکه کوله چې د علامه صاحب پۀ خيال ننګيال هم هغه مقاصد تر سره کول، کوم چې يو سوچه مردِ مؤمن تر سره کولے شي.’^[5]

د مرد مومن مقاصد د دوقومي نظريې پۀ تناظر کښې جنګي بيانيه ده چې پۀ دې خطه کښې ئې د کفر او د اسلام پۀ نامه د تېرو پنځوسو کلونو راهسې پۀ لکهونو خلق ووژل – ايا د خوشحال “ننګيال” هم دغه مقاصد لرل؟ او کنه رسا صاحب يا پرېشان خټک صاحب ترې هم دغه کار اخستل غوښتل؟ بلکې دغه تصور د پروفېسر ډاکټر اقبال نسيم خټک هم ؤ او دغه تصور د پروفېسر ډاکټر شاه جهان هم ؤ – تر دې چې شاه جهان صاحب پرې پۀ باقاعده ډول د “خوشحال د جنګ او جهاد نظريه” پۀ عنوان مضمون هم ليکلے دے او محترم مير عبدالصمد خو وائي “چې خوشحال او اقبال کوم خوب ليدلے ؤ، د هغې تعبير محمد علي جناح ؤ” –

زۀ د اقبال د خوب سره خو تعلق نۀ لرم، خو د خوشحال خوب د ټول افغان وطن خوب دے؛ هغه خوب چې پۀ ويښه ئې د “فريد خان شېر شاه سوري” خيال تصور کړے ؤ او تعبير ئې احمدشاه ابدالي بابا ختلے ؤ – خو دلته به زما خبره پۀ “شايد” ودرېږي.

هم پۀ دې بهير کښې استاد داور خان داود هم يو قسم کوشش کړے دے چې د خوشحال تشريح د اقبالياتو پۀ رڼا کښې وکړي او بيا د هغۀ افکارو ته د قامي تصور پۀ ځاے افاقي تصور ورکړي؛ داسې لکه څوک يو ماشوم د مور د غېږې نه وشوکوي او ورته وائي چې دا ماشوم خو خداے پېدا کړے دے، دا ستا نۀ دے او دغسې دغه ماشوم پۀ يوه مېله کښې پۀ الغاو تلغاو کښې پرېږدي. لکه استاد محترم د خوشحال د ننګيال د مضمون پۀ تمهيد کښې ځان ته هم دا ډول لار داسې پکار کړې ده:

“د انسان هم دغه اوصاف او خصوصيات دي چې ټول بنيادم ئې د انسانيت، اخوت او ورورولۍ پۀ مزي تړلي دي ځکه چې د ژبې دود دستور ملک او قام تفريق عارضي او وقتي دے. شعر او ادب هم د دې انساني او افاقي عواملو او اوصافو د اظهار نوم دے – دا نۀ پروپېګنډه ده، نۀ سياست دے، نۀ رسم او رواج دے چې يو خاص قام او ملک سره تعلق لري او بل سره ئې څۀ تړون او پېوستون نۀ وي.”^[6]

د دې هر څۀ نه پس چې مونږه د خوشحال پۀ تعليماتو خبره کوو نو تر ټولو اول خبره به دا کوو چې هغه د “درست افغان شاعر” ؤ. هغه کۀ د خپلې تورې خبره کوي او کۀ د قلم خبره کوي، نو اول ئې د پښتون افغان د پاره کوي؛ تر دې چې ګيله ئې هم داسې کومه د اسلامي نړۍ د مسلمانانو نه نۀ ده، د خپل قام نۀ ئې کوي، لکه وائي چې:

پښتون بې قدره، مغل بې ننګه
توبه لۀ تورې، توبه لۀ جنګه

زۀ ئې چا لره وهم قدر ئې چا زده؟
پۀ اور وسوزه دا تورې قلمونه

د دې نه پس کۀ څوک خوشحال ته خامخا د پاکستان شاعر وائي او پۀ دې ئې وائي چې قبر ئې پاکستان کښې دے، نو دا ډېره غېر منطقي خبره ده. خوشحال خپله خاوره او خپله جغرافيه پۀ څرګنده ټکو کښې ټولې نړۍ ته ښودلي دي:

درست پښتون لۀ قندهاره تر اټکه
سره يو د ننګ پۀ کار پټ او اشکار

1. : سورة الروم، ايت 22 ↑
2. : سيد ابولاعلیٰ مودودی،مسلۀ قومیت، مکتبۀ جماعت اسلامی، جمال پور، 1947، ص 5 ↑
3. : سېد رسول رسا، مقدمه ارمغان خوشحال، يونيورسټي بک اېجنسي، پېښور، 2001، مخ 91 ↑
4. : هم دغه کتاب، مخونه 113-111 ↑
5. : پرېشان خټک، نابغه خوشحال، ننګيال خوشحال خان خټک، بهير مطبعه کابل، 2017، مخ 300 ↑
6. : دواد، پروفېسر داور خان، د خوشحال د فکر تنستې، افاق پرنټرز، محله جنګي پېښور، 2018، مخ 16-15 ↑

خبره کۀ د پښتنو پۀ تاريخ شي نو پۀ دې موضوع خو دومره کار شوے دے چې هغه د عبدالرحيم روغاني شعر چې:

شه داخل پۀ دين کښې دومره څومره چې پکار دے

تۀ دومره داخل شوې چې ترې پورې ووتي

کۀ پۀ دغه تاريخ ليکونو نظر وکړو نو زمونږه ډېر ليکوالانو دومره تاريخ ليکلے دے چې پورې ترې وتلي دي. د هغې غټه وجه شايد هم دغه ده چې يا خو دغه ليکوالان د خپلې انا ښکار شوي دي او يا لکه چې د روايت مطابق حکمران طبقې له ئې تاريخ ليکلے وي. زمونږ را روان نسلونو د ”مطالعه پاکستان“ ګيله خو به ځواب شي چې حکمرانې طبقې د پښتون قام د تاریخي حافظې خختمولو د پاره د دوي تاریخ کښې تحریفونه کول او د دوي د اتلانو اصل کردارونه پټولو او د دوي پۀ کردار کشۍ کولو به ئې فکري، مالي او ریاستي مشقت کولو. خو کۀ د خپلو نه ګيله وکړي نو څۀ جواز به لري؟ پۀ دغه لړۍ کښې هسې خو د نعمت الله هروي پلويان ډېر پېدا دي چې لوے لوے، ضخیم او څو څو جلده کتابونه ئې ليکلي دي چې پکښې ئې د پښتنو تاریخونه د شپږ اووۀ زرو کلونو نه پړاو پۀ پړاو پۀ تفصيل سره راخستي دي خو چې کله خبره د پښتنو پۀ قامي تشخص راغلې ده، خبره د برطانیې پۀ ضد د پښتون پۀ پاڅون راغلې ده نو دغلته ئې قلم له څوکه پردي تاريخ پردي نصاب ته اړولې ده او د پښتنو د ازادۍ لوے اوږد تاريخ ئې پۀ ”دو قومي نظريه“ کښې بدل کړے دے. د غېر رسمي او ‘فري لېنس’ تاریخ دانانو نه واخله د اکادیمیک محققینو او د تاریخ دانۍ دعويٰ کوونکو پورې داسې نومونه څرګند دي چې د پېرنګي پۀ ضد د پښتنو د یواځیني قامي غورځنګ ‘خدائي خدمتګار تحریک’ نوم ئې د ‘مجبوریو’ پۀ وجه خپلو کتابونو، مونوګرافونو او تهیسز نه ئې د خدائي خدمتګار عنصر ویستے دے.

د نابیان شوو مجبوریو پۀ جواز دغه تاریخونه خپل اخري تاثر کښې د حاکم قوتونو پۀ مفاد تمامېږي. زما خيال دے چې راتلونکي نسلونه به خامخا دا تپوس کوي چې د پير ماڼکي شريف ‘انګرېز پلوه’ مبارزې ته د ‘غازي’ نوم ورکول کېږي خو ولې پۀ زرګونو مړۀ خدائي خدمتګاران چې ځانونه او مالونه ئې قربان کړل خو د ازادۍ د نعرې نه ورستو نۀ شول ،پۀ هغوي ځان غلے کوي؟ شايد چې دغه نوموړو ‘مؤرخينو’ او ‘څېړنکارانو’ د حال سوچ کړے وي خو د راتلونکو نسلونو هېڅ فکر ئې نۀ وي لرلے. هغوي دا ادراک لکه چې نۀ لرلو چې ‘تاریخ’ د راتلونکو نسلونو نقد ته پرانستے وي.

هم پۀ دغه نوم ورکو خدائي خدمتګارو کښې يوه نامه د ګړيالې (سدهوم مردان) د عبدالمالک استاذ ده چې ټول عمر ئې د خدائي خدمتګار تحريک د سیوري لاندې سختې برداشت کړي او قربانۍ ئې ورکړې دي.

عبدالمالک استاذ چې د مردان د ګړيالې کلي د مولوي احمد کره زېږدلے ؤ، پلار نيکۀ ئې د دېوبند سره وابسته وو او لۀ دې وجې دۀ هم ديني تعليم کړے ؤ. پۀ کلي کښې د ”ملکې استاذ“ پۀ نوم مشهور شوے ؤ. د زېږون د نېټې محتاطه اندازه ئې مونږ دومره ټاکلې شو چې 1895 نه مخکښې زېږېدلے ؤ، ځکه چې د هغۀ ورارۀ ګل اسلام استاذ چې دا واخت د شپېتو نه زيات عمر لري، هغه وائي چې عبدالمالک استاذ پۀ 1955ز خواشاه کښې د اويا کالو پۀ عمر کښې وفات شوے ؤ. هم دغسې پۀ 1950ز کښې ويستے شوے پۀ ‘ګل باغ’ ګړياله کښې يو تصوير کښې هم دے راغلے دے چې د عمر پۀ لحاظ د بوډاوالي پۀ پړاو کښې دے. کۀ دغه وخت ئې عمر مونږه شپېتۀ کلونه هم اچوو نو کم ازکم 1890ء خواشا ئې جوړېږي.

د خدائي خدمتګار تحريک سره د سر نه شريک شوے ؤ. باچاخان چې د سدهوم کومه دوره باندې راغلے ؤ نو دغه وخت 1929ز کښې دے مشرانو کښې ؤ. دغه وخت باچاخان ګړیاله کښې د ازادې مدرسې پرانسته د دۀ د مشر ورور عبدالرشيد پۀ لاس کړې وه. دا دواړه وروڼه پۀ دغه مدرسه کښې والنټئیر استاذان وو چې د کلي مشرانو کشرانو زنانو سړو او ماشومانو ته ئې د باچاخان افکار، د ازادۍ درس ورکوۀ. نن هم دغه مدرسه د عبدالرشيد صاحب د نمسي مولوي اشرف صاحب سره ده چې د کلي لويو وړو ته پکښې ديني درس ورکول کېږي. د ګړيالې کلي پۀ مشران اوس هم د عبدالمالک استاذ د انګرېزانو سره د سخت ژوند واقعات بيانوي چې دا زمونږه د برصغير د ازادۍ اتلان دي خو ولې تاريخ وخوړل. ډېره موده ئې جېلونه خوړلي دي، کورونه ئې ړنګ شوي دي، فصلونه ئې ورته خراب کړي دي خو ولې عبدالمالک استاذ د خپلې لارې نه اوړېدلے نۀ دے.

وائي چې يوه ورځ ورکره چاپه ووهلې شوه، پۀ کور ئې د انګرېز استعمار پوليس راغلل او د دوي پۀ کوټه دننه ودرېدل. اول ئې دوي ته پۀ رضا ووې چې تاسو دا نعرې مۀ وهئ چې ”باچاخان زنده اباد“ ”انقلاب زنده اباد“؛ خو دوي ونۀ ومنل. نو صوبېدار ورله د ټوپک پۀ شپېلۍ د کوټې د المارۍ نه لوښے رارتاو کړو او ورته ئې ووئيل چې سم شه ګنې دا ټولي لوښي درته زمکې ته راچوم. عبدالمالک استاذ ورمخکښې شو او د خپلې کوټې ټول لوښي ئې زمکې ته پۀ يو درز ګوزار کړل او صوبېدار ته ئې ووئيل، ‘ماتول داسې کوه! خو کۀ تۀ زما دا کور هم غواړې زۀ ئې درته راغورځوم خو د ”باچاخان زنده باد“ ”انقلاب زنده باد“ نه نۀ قلارېږم.

هم دغسې پۀ سکول کښې د استاذۍ پۀ وجه او وروستو د تقسيم نه پس مسلم ليګي حکومت پرې هم جېلونه وهل ټکول تېر کړي دي. هم دغه عبدالمالک ؤ چې انګرېزانو ورله پښو ته پړے واچوۀ او پۀ ګړياله کلي کښې ئې پۀ وهلو ټکولو راحصار کړے ؤ. دغه دوران دۀ ته پته ولګېده چې د دوي پۀ کور کښې د دۀ ورارۀ وزېږدو. وئيلے شي چې دۀ هم پۀ دغه حالت کښې چغې کړې،

‘اوس مې مړ کړئ! پروا مې نشته ځکه چې بل عبدالمالک پېدا شو.’

دا د کال دوه زره شپاړس خبره ده چې د عادت مطابق د خپل هاسټل بلاک سي پۀ درې شپېتمه کمره کښې د غرمې درې بجې اودۀ وم، پامير جان راته زنګ ووهۀ چې هلکه! زما يو ملګرے د ارسټوټل پۀ کمره کښې ناست دے، زما انتظار کوي؛ ورشه کمرې ته ئې راوله. ما د قهر نه موبائل اخوا کېښودو، ځان سره مې وئيل چې د ارسټوټل ملګرے دے خو ارسټوټل به وي کنه! دا ځکه چې زمونږه خوا ته کمره کښې د مروتو يو بیخي کليوال هلک اوسېدو، د هغۀ به پۀ نۀ خبره زما د رومېټانو سره جنګ ؤ، خاص کار دانش وقار سره ۔۔۔ جنګ هم پۀ دې خبرو چې تا واش روم کښې دومره اوبۀ واچولې او تا ګند زما د کمرې مخې ته راوړو.

يوه ورځ مې دې هلکانو ته وئيل چې هلکانو! تاسو دۀ ته ارسټوټل ولې وايئ؟ وې دا د فلسفې سټوډنټ دے. زما پۀ زړۀ کښې د دغې کس د پاره احترام پېدا شو. ما غوښتل چې دا فلسفي ووينم. يوه ورځ دغه هلک زما کمرې ته راغے، ما سره کښېناستو؛ وې زۀ د فلسفې سټوډنټ يم. ما وې دا خو جي ډېره د فخر خبره ده. ما وې فلسفې ته پۀ شوق راغلي يئ؟ وئيل ئې هو! ډېرې ډګرۍ مې وې، ما وې چې دا هم پکښې وکړم. ما وئيل جي څۀ څۀ مو کړې دي؟ وئيل ئې پي ټي سي، بي اېډ ، بي اے او اوس دا ماسټر کوم. ما بيا وئيل، واقعي چې تاسو خو بلها ډګرۍ کړې دي او د ځان سره مې د لسم نه راواخلې تر شپاړسمه خپلې ډګرۍ پۀ زړۀ زړۀ کښې وشمارلې. زۀ پوهه شوم چې فلسفي ارسټوټل ډېر د کار سړے دے.

خو چې کله پامير ووئيل چې د ارسټوټل سره زما ملګرے دے ورشه راوله ئې، نو ما وې چې د ارسټوټل ملګرے دے، پۀ تندر ئې ووله ځکه چې د بل کلي دغه چې نۀ پېژنې نو ستا د کلي دغه سره به ئې ګپ وي. او چې دا د ارسټوټل ملګرے دے نو شايد افلاطون به وي. لږ ساعت چې وشو، پامير جان پۀ کمره رادننه شو. يو خيرن واسکټ واله هلک ورپسې راننوتو. دغه هلک چې لوي لوي وېښتۀ ئې پۀ څټ پراتۀ وو، د رنګه سکڼ ، پۀ مخ لویه شوې حجامتي ږيره او چشمې ئې اچولې وې، کښېناستو. پامير جان ئې پېژندګلو وکړه او وې وئيل چې دے هم فلسفه کښې ماسټر کوي. ما چې د دۀ جوسې ته وکتل نو زړۀ کښې پۀ فلسفه ډېپارټمنټ د پښتو څانګې نه زيات ترس راغے چې یه خدايه! دا ډېپارټمنت هم جوړ روغ لېوني پېدا کوي يا لکه د پښتو څانګې د غريبانو، عاجزانو، جماعتيانو او قاريانو نرسري ده. خو دا فلسفه ډېپارټمنټ خو توبه ۔۔۔۔۔

زۀ پۀ نيم زړۀ راغلم او د دې هلک خوا ته کښېناستم. خېر پۀ خېر مو هم وکړل او پۀ دې کښې پامير ووئيل چې ما ډېنجر له د چايو ارډر ورکړے دے، تاسو کښېنئ زۀ رېډيو ته ورځم. زما پۀ تندي نورې هم دوه شوې خو د خداے دې پېښې ته مې لکه د سنډا غاړه کېښوده.

دغه پخواني سنجېدت سره مې رو رو خبرې شروع کړې. پۀ خبرو خبرو مې پۀ دۀ هم دا ګمان ؤ چې دا به هم ارسټوټل وي، شپاړسمې ډګرۍ له به راغلے وي. ځان مې پرې پوخ پوخ کوۀ ځکه چې زمونږه الميه دغه ده چې پۀ پوهنتون کښې کوم نالائقه د مېرټ نه پاتې شي نو پښتو، فلسفه او فارسي هډو چرته تلي نۀ دي. اخر دا چې دې فلسفي چې د ځنګلي خلقو شان يا د ټامل فلمونو د ولن شان لګېدو، کله چې ئې خولۀ پرانسته نو د ‘ر’ حرف پۀ ادا کولو کښې به ترې داسې څۀ غږ وتلو چې نۀ به ‘رې’ ؤ او نۀ به ‘لې’، يعني د ‘ر’ غږ ئې نۀ ادا کېدو. ما ورته زر زر د چا نه راپټ شوي دوه درې کتابونه هم ډالۍ کړل چې راشه څۀ به زده کړي. زما کمرې ته چې اکثر نوے مېلمه به راغے نو پۀ ځاے د دې چې هغۀ زما د کار پۀ کتابونو نظر غورځولے وے، د دې نه مخکښې به ما د حفظِ ما تقدم پۀ طور هغۀ ته څۀ تهرډ کلاس کتاب ډالۍ کړے ؤ. هسې خو کتابونه ټول ‘پشټ’ کلاس وي خو ځينې ځينې ته به پۀ تهرډ کلاس وئيلو مجبوره شې. دۀ د کتابونو ټائيټل ولوست او او رو رو خبرې مو شروع کړې. دوه درې منټه پس ما ته اندازه وشوه چې باچا! سړے درباندې ډېر دے او دا خپله پخناټي درې څلور سوتره لږه راکمه کړه. اخر پۀ ځاے د دې چې ما دۀ سره بحث اچولے ؤ، د دۀ نه مې لکه د شاګرد پوښتنې شروع کړې. د دغې ورځ نه دې فلسفي سره زما واسطه راغلې وه او اخر دا شوه چې هفته کښې به يوه ورځ نيمه دے يا خو د ارسټوټل خوا له راتلو يا زمونږه، او پۀ دغه طريقه زۀ د فلسفي يار او فلسفي زما يار وګرځېدو.

دغه فلسفي دے چې پۀ فلسفه کښې ئې د پېښور پوهنتون نه د سرو زرو لاکټ ګټلے دے. لاکټ ورته زۀ نۀ وايم، بې بې مې ورته لاکټ وائي. بې بې مې چې مېلمنو یا ګاونډیانو ښځو سره خبره کوي نو وائي، زوي او نږور مې پۀ اينوشټۍ کښې د سرو لاکټونه ګټلي دي. پته نۀ چې د ټل ښځې به ورته څۀ وائي چې دا سړے خو د ټل دے او د ټل خلق هم ځان ته يوه لهجه لري. کېدے شي د دۀ مور ورته د سرو امېل وائي.

د ټل نه پېښور ته راغلے دا هلک چې نيم سړے هم دے، يعني شپېتو کښې ئې دېرش وهلي دي او ځکه ئې لا ویشتو ته دېرش کاله پاتې دي؛ ډېره موده پۀ پېښور کښې د پخواني سنجېدت غوندې پۀ لويو وېښتو کښې وګرځېد خو اخر دې ته جوړ شو چې دغه وېښتۀ ئې لر کړل ځکه چې پېښور نن سبا ټول چېک پوسټ چېک پوسټ، مورچه مورچه او مشکوک مشکوک دے او بيا د طالبانو سرکاري ډرېس کوډ کښې هم دغه شان وېښتۀ شامل وي نو د دۀ شناختي کارډ خو لۀ خېره د ټل دے او فوجيان دې ته نۀ ګوري چې دۀ کښې دننه څومره معصوم انسان پټ دے، هغوي د دۀ باډي سټرکچر ته ګوري نو راکوز ئې کړي. خو يوه خبره دا هم ده چې پۀ هاسټل کښې ئې يوه ورځ دېوال ته ډډه وهلې وه او د فلسفې پۀ غرق سوچ کښې پرېوتے ؤ. دغه دېوال سره خواته ممبتۍ بله وه؛ دے دومره پۀ ځان نۀ ؤ پوهه شوے چې خپل ويښتۀ ئې سېزلي دي.

د وادۀ باره کښې مې ترې يو ځل تپوس وکړو چې هلکه وادۀ ولې نۀ کوې؟ نو مسکے شو وې لا سم نۀ يم. بيا مې ترې تپوس وکړو چې څوک جينۍ مینۍ دې خوښه ده. پۀ ځاے د دې چې د کېلاشۍ جينۍ باره کښې ئې خبرې کړې وې ځکه چې د دۀ پۀ ”کسنګ“ افسانه کښې يوه کېلاشۍ جينۍ ښکاري. يو ځل ئې راته د هغې قيصه هم کړې وه. د اسلام او کلاشي مذهب پۀ ټسل کښې فلسفي د جينۍ نه لاس وينځلي دي خو ما ورته جسټ So Sad وئيلي وو. د جينۍ پۀ خوښه ئې د سيګرټ نه کش وکړو، لاندې ئې يوه شېبه وکتل، سر ئې وڅندوۀ او پۀ خپله لهجه کښې ئې ووې ”نو لو خو مې ایرودو نیشته“. بيا مې ورته ووې چې هلکه نو چا سره ډډه مډه اړوې کۀ نۀ؟ وخاندل ئې او وشرمېد. پۀ جواب کښې وائي، نه! زۀ لا وِرجن يم. ما قسم ورکړو چې تۀ قران وخوره چې لا وِرجن یې؛ نو پۀ خندا شو، وې هو کنه! او بيا ئې پۀ سېکس يو لوے لېکچر راکړو چې داسې سېکس وي او داسې وائيلنس وي. ما وې چې دې سړي نه د ډډې مډې طمع عبث ده.

وِرجن فلسفي اوس زما يار دے. پۀ مزه مزه پۀ رو رو خبرې کوي خو هره خبره د فلسفې د اېنګل نه ګوري. چې خبرې ئې درسره نۀ وي کړې او پۀ اول ځل درسره ملاو شي نو داسې څۀ بې سړيتوبه شان د ګوړې بېپاري ښکاري. ولې چې يو چا ته غاړه پۀ ډېره ګرانه ورکوي او نۀ چا ته د ځاے نه پاڅي. شايد چې پۀ دې کښې هم د هغۀ څۀ فلسفه وي خو وائي زما تکلفات نۀ وي خوښ.

د فلسفې سکالر دے خو شاعري هم کوي. کۀ افلاطون د دې خبرې نه خبر شو نو هغه جهان کښې به ئې ضرور پرلت وهلے وي. خداے پاک ته به وائي چې پښتانۀ خو خوار ځکه دي چې هر سړے ئې شاعر دے. مونږ چې فرښتو ته د فلسفې د پاره کوم درخواست استولے چې هلته يو فلسفي لوښے ولېږئ، دوي پکښې شاعري اچولې ده.

خو زۀ دلته دا وايم چې دا د فرښتو کار نۀ دے، دا د دۀ خپله کمزوري ده چې فلسفيان ئې پېدا نۀ کړل نو شاعرانو سره پۀ ناسته مجبوره شو. هغه هم د نابغه اختر ننګيال سره چې ”کابل نه تر بنګاله“ پښتانۀ يو کول غواړي. دا بېله ده چې هر فلسفي شاعر نۀ دے خو پۀ پښتونخوا کښې هر شاعر فلسفي هم دے. مثال ئې زمونږه د غندل خان غندل ماما دے، پۀ شعر کښې د ډارون نظريه رد کوي.

کله کله ترې پټ شان وپوښتم چې هلکه! تۀ خو د ټل او هنګو یې نو دا راته مۀ وايه چې اخري نمونځ دې کله کړے دے خو دا راته ووايه چې تاسو شيعګان ئې کۀ سنيان؟ نو مسکے شي او پۀ خپله ټل واله لهجه کښې وائي، يار! دا تپوس ته ما نه ولې بور بور کوې؟ زۀ دې خټو ته نۀ کوزېږم.

وِرجن فلسفي د خدائي خدمتګار کورنۍ نه دے او دې نه ئې د فکر او مفکورې اندازه کېدې شي. زما خو د کابل د سفر يار دے چې هم هلته مې پېژندلے دے. کله چې د مرۍ تروه کړي نو د پښتونخوا د نوم وتلو خلقو پېروډۍ به ترې اورې او خندا نه به لوغړېږې. ما پۀ هغه شپه داسې محسوس کړې وه چې دا ظالم خو پۀ محفل کښې غلے ناست وي خو دننه د دې خلقو نه څومره خوند اخلي ۔۔۔۔۔۔۔ خپله هم خاندي او تا به هم خندوي او تۀ به حېران شې چې دا وِرجن پاک فرښته درته د فلسفې د ميرواس پۀ شکل کښې مخې ته ناست وي.

بلها مطالعه ئې کړې ده او بلها ليک ئې کړے دے. جلال خليل او ما پرې ډېرې وسې وکړې چې هلکه! دا پښتانۀ نواز طائر او د داسې ډېرو خلقو د حوالو نه خلاص کړه، دا ليکونه چاپ کړه خو انکاري شي؛ وائي چې د شپېتو کالو شم نو چاپوم به ئې. دا خو حيات روغانے دے چې پۀ چل چل ترې پښتون له څۀ کار اخلي ګنې دے خو ځان سدهوم ته سُور ښائي. يو ډېر ښۀ نقاد پکښې هم غزونې کوي خو شايد چې وېرېږي پۀ چا زړۀ نۀ کوي ګنې کله کله پۀ ليک کښې لوي لوي پهلوانان راوپرځوي. د کتاب پۀ غلا خو ئې يقين نۀ کوم چې کتاب د چا نه پټوي او کۀ نۀ خو پۀ محفل کښې چې ناست وي نو ريډ وائن داسې پۀ ترخ کښې پټ کړي لکه چې ترخ کښې ئې هډو د شیشې څۀ وي نۀ. د وجود قائل دے، جوهر ته اهميت نۀ ورکوي.

د خپل نوم عکس دے؛ چې یو ځل تهخانې ته کوز شي نو وائي چې سټډي مې کوله خو بهر ټول یاران پوښتنه کوي چې طلال بېدار څۀ شو او بېدار اودۀ وي.

خدائي خدمتګار ميراخان بابو چې د ضلع مردان د سدهوم علاقې د ایسپزو د قبيلې د ‘ميرو ایسپزي’ پۀ اولاد کښې پۀ بهائي خان کلي کښې پۀ کال 1895ز کښې زېږېدلے ؤ. پۀ علاقه کښې د تعليمي ادارو د نیشتوالي لۀ کبله د رسمي تعليم نه محروم پاتې شوے ؤ.

کله چې پۀ 1928ز کښې پۀ اتمانزو کښې د ‘انجمن اصلاح الافاغنه’ بنياد کېښودے شو نو د دغه انجمن پۀ وړومبي اجلاس کښې د سدهوم علاقې خوشحال خان ایسپزے او ميرا خان بابو د نمائندګانو پۀ حېث شامل شول. وروستو چې کله ‘خدائي خدمتګار تحريک’ پۀ وجود کښې راغے نو ښاغلے خدائي خدمتګار ميراخان د سدهوم علاقې وړومبے جرنېل وټاکلے شو. ميرا خان بابو چې خپل ټول ژوند ئې د فخر افغان باچا خان پۀ مشرۍ کښې د پېرنګي استعمار پۀ ضد او پۀ خاص طور د پښتون وطن د ښادې ورځ پۀ غم کښې تېر کړے دے، خپل ټول چاپېرچل ئې د باچاخان پۀ فکر منور کړے دے. د انګرېز خلاف ئې خپله مبارزه دې حد ته رسولې وه چې څو څو ځله ئې انګرېز استعمار پۀ کور کلي ډاکه غورځولې وه او تيار فصلونه ئې ورته سېزلي وو. څو واره ئې ترې غلې هم د کوره وړلې دي، بلکې يو ځل ئې ورته کورونه هم سېزلي دي. د تحريک ازادۍ پۀ دې قافله کښې ميرا خان بابو کله هم د خپلې لارې نه وروستو شوے نۀ دے او يوولس کلونه جېل، وهل ټکول او هر قسمه سختۍ ئې برداشت کړې دي.

کله چې د هند تقسيم وشو او د ازادۍ پۀ مبارزینو د پېرنګي راټیټ کړے اسمان مسلم لیګیانو نور هم راټیټ کړو نو د مسلم ليګي استعمار پۀ ضد د خپلې لارې نه واونۀ ړېدو. پۀ بابړه کښې ئې هم سره د خپلو ځوانانو شرکت کړے ؤ چې خپل بې شمېره زخميان ئې راټول کړي وو. پۀ 1948ز کښې چې کله محمد علي جناح وفات کړے شو نو هم د دغې وفات پۀ درېمه شپه د دۀ کور کښې ماشوم زېږېدلے ؤ چې د رواياتو تر مخه دوي پۀ خپله حجره کښې د ټنګ ټکور پروګرام جوړ کړے ؤ. د علاقې ‘ټوډیانو’ رياست ته خبره ورسوله چې کانګرسيانو د جناح د مرګ پۀ خوشحالۍ کښې جشن جوړ کړے دے؛ هم پۀ دغه شپه پاکستان پوځ ټول بهائي خان کلے يرغمال کړو او وهل ټکول ئې راواخستل. د کورونو سېزلو بندوبست ئې هم وکړو خو ميرا خان بابو چې د کلي او علاقې د خدائي خدمتګارو مشر ؤ، د عدم تشدد تر مخه ئې خپل ځانونه ګرفتارۍ ته پېش کړل او هېڅ قسمه تشدد ئې ونۀ کړو. کله چې پوځ او پوليس دوي ګرفتار کړل نو د ژمي يخه شپه وه. دا ټول ئې بوتلل او د بهائي خان کلي پۀ منځ کښې د اوبو ولاړ يو ډنډ کښې ئې څملول چې د هغې سره د ډېرو مشرانو پښو کار پرېښے ؤ. ميراخان بابو هم دغې وهلو ټکولو ډېر ځپلے ؤ خو ولې خپله سياسي لار ئې پرې نۀ ښوده او وړاندې هم د ‘ون يونټ’ خلاف تحريک کښې د ولي خان سره ولاړ ؤ.

د ازادۍ دا اتل پۀ دسمبر کال 1986ز کښې وفات شوے دے او پۀ خپل کلي بهائي خان کښې خاورو ته سپارلے شوے دے.

نن درېمه ورځ ده چې ټول لوي واړۀ او زنانه د ټوپکو او شپېلو پۀ زور د کلي منځ مېدان ته راوستلے کېږي. د چا سترګې پۀ توره پټۍ تړلې شوي او ټول پۀ يو پړي د لاسو نه د شا طرفه تړلے شوي داسې ښکاري لکه څاروي چا روان کړي وي او کۀ لږه غوندې هم پښه پۀ مزه کوي نو د شا نه پۀ لته ووهلے شي او پۀ يو غضب ناک اواز کښې ورته ووئيل شي ‘جلدي کرو بېڼ چود! سيدها جاو’ او د لتې سره يا خو د ‘وۍ ادې’ غږ راخېژي يا خالي ‘وۍ’ ـــ چې د دړد څړيکه څو تر اظهاره رارسي نو پۀ اسوېلي بدله شوې وي. دغه سوړ اسوېلے د قليل درې د غرونو د نښترو د شغار سره خور شي او ورک شي لکه چې خداے ته هم نۀ رسي. بل طرف ته بوډاګان پۀ سور نمر ناست د خپلو ځوانانو دغه حشر ويني خو څۀ وکړي، شايد چې د هغوي د پاره د حشر مېدان هم دغه وي کوم چې د هغوي ايمان دے.

درېمه ورځ ده د سحر نه تر ماښامه د قليل درې د خلقو د حشر مېدان لګي خو فرق صرف دومره دے چې د حقيقي حشر مېدان باره کښې دا وئيل کېږي چې ‘هر سړے به پۀ خپله منډه وي؛ د ورور به پۀ ورور ، د پلار پۀ زوي ، د مور پۀ اولاد هېڅ کار نۀ وي، بس خپل غم او خپل ګناهونه به ژاړي او د دې حشر مېدان احساسات بدل دي ۔ دلته هر سړے داسې پاک دے لکه څنګه چې د قدرت غرونه سيندونه او هواګانې پاک دي. دلته د چا هم پۀ ځان پروا نشته، دلته د هر پلار د خپل زوي ټيټ شوي سر ته پۀ سترګو کښې اوښکې دي؛ دا ويني چې لږ ساعت پس به ورله پۀ سټ تمانچه کېږدي او ډز به ترې وباسي .

د قليل درې د کور کور تالاشۍ د سحر نه تر ماښامه کېږي او ماښام چې د حشر مېدان تم شي، دا خلق خپلو کورونو ته راشي نو د کوټې پۀ برګو پورې تړلې د ګل ګل ماشومانو ځانګو هم وړلې شوې وي، ولې چې دغه زانګو کښې ماشومان خوب کوي او پۀ بې غمۍ خوب کول د دې وطن تر ټولو لوے جرم دے. دا ماشومان چې پۀ دې ځانګو کښې اودۀ کېږي نو د دې وطن د استحکام خلاف د جنګ سپاهيان ګڼلے کېږي ـــ د کور د نور سامان خو هېڅ مۀ وايه.

د مېدان بل سر ته د وړې غونډۍ پۀ وېښ کښې د قليل درې ټولې ښځې راټولې دي او ساعت پۀ ساعت پرې يو د خړې وردۍ خاوند راځي او ورته وائي، ‘دهشت ګرد مو څۀ کړل؟’ دغه زنانه خپل مخونه پۀ پړوني پټوي، هېڅ جواب نۀ ورکوي. ځينې زنانه چې تي ته ئې ماشوم اچولے وي، خپل ماشوم د تي نه راجدا کوي او ځان پۀ څادر کښې سموي ولې د تي نه راجدا شوے ماشوم چې پۀ ژړا شي نو د خړې وردۍ خاوند پرې غړمت وکړي، ‘اِسے چپ کرادو’. ځينې مشرانې ښځې د خداے خاطر ورکوي چې مونږه پرېږدئ، تاسو چې څوک ګورئ خو دې مخامخ غر کښې دغه دي ناست دي کنه! تپوس کوونکے دغه جواب لکه چې نۀ اوري.

لږ ساعت کښې د حشر پۀ مېدان کښې د کولال وار شي. دغه کلال سره د خپلو خرو او خچرو راوستے شوے دے ۔ کله پۀ لته ګزار خوري او کله پۀ هغه لخته پۀ کومه چې دے خپل خرۀ چلوي. د دۀ خرۀ هم د دۀ سره دغې د حشر مېدان کښې سزا خوري. پۀ نمر تړلي شوي دي او دغه جرم پرې يادوي چې غر ته ئې دهشت ګردو له اوبۀ خېژولې دي. هغه بار بار خدايه خدايه کوي چې زۀ نۀ يم خبر، ولې د ګزار سره چې پړ مخې پرېوځي نو د ټول حشر مېدان خپل غم او خپله وېره ورکه شي او د کولال پۀ غم اسوېلي کوي.

ټوله ورځ چې د حشر مېدان وچلېدو نو څو سپين روبي مشران راپاڅي، د د وردۍ والا افسرانو ته منت زارۍ کوي چې د لوے اختر مبارکه شپه ده، دا خلق پرېږدئ چې خپلو کورونو ته ځي خو ولې د حشر د مېدان حساب کتاب کوونکي پۀ دې خبرو هېڅ پروا نۀ کوي. لږ ساعت پس چې خلق خپلو تالان شوو کورونو ته لاړل نو پۀ دې خوشحالۍ لاړل چې سبا د لوے اختر ورځ ده، د حشر مېدان به نۀ لګي. سحر چې خلق د نمونځ نه راواپس شول او د څاروو قربانو ته ئې ځان سموۀ نو وليدل ئې چې د قليل درې نه يو طرف ته او بل طرف ته غرونو ته هيلي کاپټرو ګډان کوز کړل.

د دولسمې جولایۍ د اردو ورځپاڼې ‘جنګ’ پۀ مننه

چرته مې سوچ هم نۀ ؤ کړے چې د پلار نه پس به ئې پۀ زوي هم کالم ليکمه. څو ورځې مخکښې د پېښور پۀ سړکونو او کوڅو کښې د صوبائي اسمبلۍ د پاره کاندید د هارون بلور بېنرو او پوسټرو ته چې مې کتل نو بشير بلور به مې يادېدو.

بشير بلور پينځۀ واره د صوبائي اسمبلۍ غړے ګرځېدلے دے خو پۀ کومه زمانه چې هم راغلے دے، هره ورځ به پۀ پېښور کښې بمي چاودنې کېدې ۔ د بمي چاودنې کوونکو خلاف بشير بلور او ميا افتحار حسېن د مزاحمت علامتونه ګرځېدلي وو. پۀ بشير بلور درې واره ځانمرګي بريدونه وشول ولې پۀ څلورم بريد کښې هغه شهيد کړے شو. د هارون بلور او حاجي غلام بلور پوسټرو ته مې چې کتل نو د بشير بلور سره پېښور کښې شوے امن لاريون مې ياد ؤ چې پکښې پوره سل کسان هم شريک شوي نۀ وو ځکه چې بمي چاودنو پېښور څۀ چې ټوله پښتونخوا پۀ خپل لاس کښې اخستې وه. ما دا سوچ کولو چې ما پۀ پېښور کښې د لاريون فېصله ولې کړې وه ځکه چې دلته د جلسو او جلوسونو رواج پۀ ختمېدو ؤ. زما پۀ دې تجويز تر ټولو اول بشير بلور زما ملګرتيا کړې وه. زۀ چې پۀ دغه ورځ پېښور پريس کلب ته ورسېدم نو بشير بلور د ټولو مخکښې راغلے ؤ. د دوي نه پس مياافتخار حسېن، اقبال ظفر جهګړا، مفتي کفايت الله او نور ډېر صحافيان هم راغلل او امن مارچ شروع شو.

دا مارچ چې کله ختم شو نو بشير بلور زۀ پۀ زبردستۍ سره خپل کور ته بوتلمه چرته چې هارون بلور زمونږ د پاره د پُرتکلفه ډوډۍ انتظام کړے ؤ. دې دواړو پلار او زوي ډېر پۀ مينه مونږ ته مېلمستيا راکوله. بشير بلور به بار بار پۀ قټ قټ خاندل چې دا دهشت ګرد زمونږه خنداګانې تروړل غواړي خو مونږه به خپله خندا نۀ د دوي د وحشت وېرې ته نۀ پرېږدو. هارون بلو به د غوښې تيکه ما ته پۀ پلېټ کښې رامخې ته کړه، وئيل به ئې، واخله! د پېښور مشهورې تيکې دي ۔ــــ خو د دې امن مارچ نه څو ورځې پس بشير بلور شهيد کړے شو.

زۀ پۀ دغه ورځ چې کله د پېښور پۀ سړکونو وګرځېدمه نو د غلام بلور کور ته ورغلمه چرته چې هغه پۀ برنډه کښې د خپلو کارکنانو سره ولاړ ؤ او پۀ سر باندې ئې د بشير بلور تصوير ځوړند ؤ. حاجي صاحب چې زۀ ځان سره کښېنولم نو د بشير بلور تصوير ته ئې اشاره وکړه چې دغه ستا دوست!

د خپل دې بهادر ملګري تصوير ته چې ما وکتل نو پۀ بشير بلور هغه ليکلے شوے کالم مې راياد شو د کوم شروع چې ما د دې لفظونو نه کړې وه،

‘مرګ کۀ هر څوک مړۀ کوي خو شهيد دغه مرګ مړ کوي’ ځکه چې شهيد ټول عمر ژوندے وي. بشير بلور چې مې څومره مخې ته کېدو، دومره مې د غلام بلور او هارون بلور د سر خېر غوښتو. پۀ دغه وخت خبرو کښې ما ته غلام بلور ووئيل چې د 2013 پۀ نسبت پۀ 2018 کښې حالات سم دي. زۀ خاموشه وم ځکه چې ما ته يوه ناشنا خطره مخې ته محسوسېده ځکه چې د پېښور پۀ کوڅو او بازارونو کښې خلقو د اے اين پي او پيپلز پارټۍ مخلوط حکومت يادوۀ. پۀ دې خبره کښې هېڅ شک نشته چې د عمران حمايت هم کېدو خو د پروېز خټک طرز حکومت نه اولس ډېر ستړے ښکارېدو. کوم خلق چې د حېدر هوتي نه مايوسه شوي تحريک انصاف ته راغلي وو، هغوي يو ځل بيا مايوسه شوي وو او واپس عوامي نېشنل ګوند طرف ته ئې رجوع وه. د ډېرو خلقو نه چې ما واورېدل چې اے اېن پي ته به ووټ ورکوي نو ما ته يوه خطره محسوس شوه چې دوي به د اے اېن پي د مخنیوي د پاره هم هغه د 2013 لار خپلوي.

د نهې پۀ ورځ چې د افواج پاکستان لۀ خوا اعلان وشو چې پۀ 25 جولائي به درې نيم لکهه پوځيان د امن او امان د پاره خپلې څوکۍ سنبالوي نو زما وېره لږه کمه شوه خو ولې هم پۀ دغه ماښام د پيپلز پارټۍ مشرانو پۀ لاهور کښې يو اجلاس وکړو او هم هغه الزامات ئې پورته کړل کوم چې مسلم ليګ ن پۀ دغه اداره لګولي وو. دا الزامات چې مې واورېدل ډېره مايوسي وشوه او اخر د هارون بلور د شهادت خبر راغے.

هارون بلور پۀ کوم جرم باندې شهيد کړے شو؟

زۀ ډېر ساعت غريو نيولے ومه چې هارون خو پۀ حکومت کښې هم نۀ ؤ نو پۀ کوم جرم ئې پۀ بم دهماکه کښې والوځوۀ. يو وار بيا زما سترګو ته د هارون بلور د پلار بشير بلور خنده رويه مخ ودرېدو. زما پۀ غوږو کښې دغه خبره اورېدلې کېده چې ‘دهشتګرد زمونږه خندا ګانې تروړل غواړي خو مونږ به خپله خندا د دوي وحشت ته پرې نۀ ږدو’. ما سوچ کوۀ چې د الېکشن پۀ ورځو کښې اخر څوک څوک د دهشت ګردۍ د ختمولو کرېډټ پۀ خپل نوم کوي خو اے اېن پي کله هم د دې کرېډټ د اخستو هڅه نۀ ده کړې. د دهشت ګردو مخې ته د سر نۀ ټيټولو پۀ جرم کښې د ټولو نه زياتې حملې هم د دوي پۀ کارکنانو وشوې. کله چې پۀ پښتونخوا کښې د عوامي نېشنل پارټۍ حکومت ؤ، يوه ورځ ملا فضل الله د اسفنديار ولي خان سره رابطه وکړه چې زمونږ تاسره هېڅ دښمني نشته؛ زمونږ جنګ د پنجاب سره دے، بس تۀ مونږ ته لار راکړه چې مونږه پۀ پنجاب حملې کوو. اسفنديار ولي خان انکار وکړو او هم دې سره د تحريک طالبان پاکستان يو داسې جنګ د عوامي نېشنل پارټۍ سره ونښتو چې پکښې بشير بلور، د ميا افتحار حسېن زوے او اوس هارون بلور هم شهيد کړے شو. د بشير بلور د شهادت نه پس پۀ دېرشم اپريل 2013 پۀ جي اېچ کيو کښې د شهيدانو د ورځ پۀ مناسبت يو پروګرام راجوړ شوے ؤ. پۀ دې پروګرام کښې د بشير بلور نوم د يو قامي هيرو پۀ طور اخستے کېدو. پۀ يو لوي سکرين باندې د بشير بلور د بهادرۍ قيصې وښودلې شوې، د دې نه پس د هغۀ زوے هارون بلور سټېج ته راوغوښتے شو. دغه وخت د پاکستاني پوځ مشران او جنرل کياني هم لاس پړقول. هم پۀ دې پروګرام کښې هارون بلور پۀ خپلو خبرو کښې ووئيل چې د پاکستان د سلامتيا پۀ خاطر به د بلور ټول خاندان او عوامي نېشنل پارټي کله هم د سر ورکولو نه ورستو نۀ شي.

دا کرښې چې ليکم نو زما سترګو کښې اوښکې راځي. لکه د خپل نر پلار پۀ شان هارون بلور هم د پاکستان د پاره خپل سر ورکړو. د شهادت نه مخکښې هارون بلور ته اندازه لګېدلې وه ځکه چې خپل زوي دانيال بلور ته ئې ووئيل چې کومې جلسې ته زۀ ورځم، هلته تۀ مۀ راځه. د مرګ نه کله هم مۀ وروستو کېږه بلکې د مرګ مخې ته ودرېدل د نرانو کار دے. ولې د هارون بلور د پاره دا ممکن نۀ وه چې هغۀ خپل خاندان ځان سره کړے وے او چرته يورپ کښې اباد شوے وے يا دوبۍ يا ملائشيا کښې اباد شوے وے؟ خو نا۔۔۔۔۔۔۔۔۔ هغۀ د تېښتې لار خپله نۀ کړه. هغۀ لکه د خپل پلار پۀ شان پۀ خپل اولس کښې د مرګ فېصله وکړه. د هارون بلور پۀ شهادت به د عوامي نېشنل پارټۍ حوصلې کمې نۀ شي بلکې مضبوطې به شي. دا بريد پۀ يوه خاص پارټۍ نۀ بلکې پۀ ټولو پارټیو شوے دے. دا بريد پۀ يو پاکستاني نۀ بلکې پۀ ټول پاکستان شوے دے.

د دې بريد جواب هم دا دے چې زما وروڼو! زما خوېندو! پۀ 25 جولائي راوځئ او ووټ خپله وسله وګرځوئ. تاسو چې څومره ووټ اچوئ دومره به د دهشت ګردو او د دوي سهولت کارو ته شکست ملاوېږي.

دهشت ګردو ته د شکست ورکولو د پاره ووټ ضرور واچوئ! دهشت ګرد او د هغوي سهولت کار زمونږه خنداګانې نۀ شي تروړلې.

د اګست میاشت

24 اګست: د سپین تنګي هاتیخېلو د شهیدانو ورځ

19 اګست: د افغانستان د استقلال ورځ

14 اګست: د پاکستان د جوړولو ورځ

12 اګست: د پښتنو د وړومبي ریاستي قتلِ عام ورځ

17 اګست:

هغه ورځ چې د پاکستان یو بل جالندهرے ډکټېټر جنرل ضیاء پۀ الوتکه کښې والوتۀ. جناح صاحب چې پۀ 1948 کښې د منتخب حکومت د ماتولو د کوم ناوړه روایت بنیاد ايښے ؤ، چې جناح صاحب نه پس د هغۀ ګده نشینو دغه روایت ژوندے ساتلے ؤ، ضیاء هم دغه لړ کښې خپله برخه ورکړې وه.

د مذهب چې څومره خونړے استعمال کېدو شو، هغۀ وکړو. د جهاد پۀ نامه ئې د افغانانو وینې توې کړې. لوټا کرېسي، کلاشنکوف کلچر، سیاسي رشوتونه، د فرقه ایز وحشت ډاډګیرنه، منافقت، د جمهوریت مرۍ خپي کول، ملک نه مېدانِ جنګ جوړول و داسې نورې ډېرې خبرې د هغۀ پۀ تندي لیک دي. هاغه غېرتي خداے پۀ اوولسم اګست 1988 د دې خونخوار ډکټېټر روح هم هغه اور کښې وریت کړو چې دۀ غرغنډه کړے ؤ او پښتانۀ افغانان ئې نن هم خشاک دي. دۀ سره د دۀ د امریکائي سفیر ملګري ارنلډ لیوس رافل، جنرل هربرټ وېسم، بریګېډئیر سالک او جنرل اختر عبدالرحمان پۀ شمول یو دېرش کسان دغه الوتکه کښې ناست وو.

نۀ دې بخښي خداے قاتلان د افغانانو، هغه قاتلان چې وژني افغان قوم پۀ نامه د مذهب او وطن ـــ

8 اګست: د کوئټې د شهیدانو وکیلانو ورځ.