احمد سلیم، ‘انگریز راج اور پشتون سیاست’، ۱۹۹۷، د څلورم څپرکي څخه ژباړه د قصه خوانۍ بازار 1930-40ز نه وروستو او “هندوستان پرېږدئ تحريک” 1942ز نه مخکښې لسيزې جائزه مونږ د سر جاج کننګهم او سکندر مرزا د بيانونو پۀ رڼا کښې اخستې ده. پۀ دې باره کښې پۀ خپله د باچاخان څۀ نظر ؤ او هغوي پۀ دې دوران کښې د صوبې سياسي ژوند ته پۀ څۀ نظر کتل، پۀ دې باب کښې به مونږ پۀ دې رڼا غورځوو. د 1930ز د قتل عام نه څو ګېنټې مخکښې باچا خان او د هغۀ څو ملګري ګرفتار شوي وو. د چارسدې د حوالات نه هغوي د مردان جېل ته ورسولے

د ښاغلي اکبر سیال لیکنه ‘پۀ پښتو ادبیاتو کښې د تهذیب او تمدن نه د بېزارۍ بېلګې او شهادتونه’ مونږ د یو لنډي نوټ سره خپره کړې وه. هغه نوټ کښې مونږ پۀ لوستونکو سپارښتنه کړې وه چې ‘دغه پورته لیکنه یو ځل بیا د کلتوري تړون، cultural relativism او شعري پس منظر د شعور سره ولولي. د ښاغلي اکبر سیال دغه لیکنه د تهذیب او تمدن پۀ اړه د ارتقاء تمنا زېږوي او یو خوندور بحث ته لار پرانیزي’ – اوس چې دا لیکنه راغله )هسې راغلې خو هم فرورۍ کښې وه خو لۀ بده مرغه لۀ چاپه ځنډېدلې وه(، مونږ ورسره هم د هاغه نوټ سپارښتنه کوو. د

د سائل صاحب پۀ حقله زما او د صاحب شاه صابر قصه هو به هو يو شان ده. اول به د صاحب شاه صابر دا واقعه بيان کړم چې وائي: ‘ياد مې نۀ شي چې دغه کوم کال ؤ او د څۀ ورځ وه خو يو ماښام پۀ کلي کښې شور شو چې ښکته چم کښې مشاعره ده. د راڼیزۍ ادبي ټولنې لۀ خوا زمونږ د کلي ښاغلي ګل محمد صابر را جوړه کړې وه. مشاعره روانه وه، مشران پۀ کټونو کښې ناست وو او کشرانو پۀ زمکه درۍ خوره کړې وه. ما د خپلو همځولو پۀ څنګ کښې پۀ درۍ ځاے ونيو. رنګ رنګ شاعرانو خپل کلامونه واورول. ناستوخلقو

@SulaimanUsafzay د پي اېس اېف پېښور پوهنتون د تنظيم ارګنائزنګ عمل پۀ يو مياشت کښې سر ته ورسېدو. دې دوران کښې پۀ پېښور پوهنتون کښې پۀ مختلفو ځايونو کښې د ممبر سازۍ کېمپونه ولګېدل چې پکښې د يو زر نه زياته ممبر سازي وشوه. د ممبر سازۍ عمل پوره کېدو نه وروسته د تنظيمي عهدو د پاره درخواستونه وغوښتلے شول او د کابینې جوړښت د پاره نېټه اعلان شوه. د مۍ مياشتې پۀ دوېمه نېټه د پښتون سټوډنټس فيډرېشن پېښور پوهنتون مجلس عاملې انتخابي غونډه د ارګنائزنګ کمېټۍ د چئيرمين طارق پښتونيار پۀ صدارت کښې راوبللې شوه چې پکښې صوبائي صدر وسيم خټک او جنرل سېکرټري عثمان شاه سره سره

کله چې پۀ پینځویشتمه جولایۍ 2018ز پۀ ملک کښې الېکشن کېدلو نو د دې الېکشن د مخه هم او وروستو هم د ملک ټولو سیاسي پارټیانو مشرانو او نورو لیکوالانو دا خبره پۀ ګوته کړه چې دا قومي الېکشن به صرف د یوې پارټۍ پي ټي اٰئي د پاره کېږي او دې ګوند ته به اکثریت ورجوړوي. چې کله ملکي ریاستي ادارې انټیلجنس ادارې ټولو پۀ دې الېکشن صرف یوې پارټۍ ته اکثریت ورکړو، عمران احمد نیازي او د دۀ ګوند تر الېکشن مخکښې هم او وروستو هم یوه نعره وکړه چې نوی پاکستان به جوړوو، ملک کښې به امن راولو او د پاکستان ګاونډي هېوادونو سره به ښۀ تعلقات

د شاعرانو اديبانو د نورو ډېرو ستونزو سره يوه مهمه مسئله د ادبي دستورو تر سره کولو د پاره د مناسب ځاے د نشتوالي هم ده – خو د ډېرې خوشحالۍ خبره ده چې د باچا خان مرکز ودانۍ کښې دوه غټ هالونه د ټولو ادبي، ثقافتي او نورو ټولنیزو هلو ځلو د پاره پۀ ويړيا توګه موجوده دي او د عوامي نېشنل پارټۍ د ادبي او کلتوري څانګې لۀ خوا سرِ عام اعلان دے چې باچا خان مرکز صرف د اے اېن پي سره تعلق لرونکو شاعرانو ادیبانو د پاره نۀ دے، بلکې د هر ګوند سره تعلق لرونکو ليکوالانو شاعرانو د پاره پرانستے دے او هغوي کولے شي

يو ښکلا ده پۀ تصوير پۀ ننداره کښې ائينه دي ‘محاسن’ پۀ فنپاره کښې سل ګلونه، سل رنګونه، سل نازونه سل پۀ سل حسن مېلمه دے ګلدسته کښې د يو بني ادم د شخصيت پۀ جوړولو کښې مختلف عوامل کار کوي. خلقي او مورثي صفتونه، حجره، جومات، مدرسه، معاش، معاشرت او سياسي حالات او چاپېرچل واقعات او حقائق د هغۀ د صفتونو تربيت او تصعيد کوي. د کائنات او د الله پاک د هر تخليق مشاهده د تحیّر او د احساس جمال د بېدارۍ سبب ګرځي. دا مشاهده پۀ يو شاعر ډېر اثر کوي، د هغۀ د شخصيت پۀ رغوڼه کښې ښکلا پېدا کوي. ښاغلي محمد نواز خان خټک د

ډاکټر خورشید عالم زمونږ داسې مشر دے چې پاکستان کښې دننه د پښتون سیاست پۀ یوه ډېره کړمنه کږلېچنه موده یعني اویامه لسیزه کښې ئې فعال او سرګرم سیاسي کردار ادا کړے دے. هغه وائي، “زۀ ضعیف یم – اوس یوه خولۀ لرم او څۀ نیمګړي نیمه خوا یادونه” – د بنو د قرارداد پۀ ویاړ د هغوي دې لیکنه کښې یو پښتون سوخت ځان ښکاره کوي. مونږ د هغوي لۀ خوا د پښتونخوا نامې سره د ‘سیمئیز احساس’ تړون سره اختلاف کولے شو – د ‘بد تر متبادل’ معنې سره هم اختلاف کېدے شي – ‘کۀ پاکستان نۀ وي’ اندېښنې ته ئې هم بې ځایه یا بې وخته وئیلې

پښتو ژبه دوه رازه ادبيات لري: شفاهي ادب او ليکلى ادب. پۀ ليکلي ادب او د دې ادب د مقام او ارزښت پۀ باب خبرې او بحث د ادب تاريخ پوهانو کار دى. کوم څۀ چې ما ته د خاصې پاملرنې وړ ښکاري او دا ځکه چې تر اوسه پرې لا منظمه علمي څېړنې نۀ دي شوې، هغه د خلقو شفاهي ادب دى. دلته مونږ يوازې د دې ابياتو يو ډېر خاص اړخ څېړو او هغه د پښتني ښځې سندره ده او د هغې څېرې مطالعه ده چې لۀ دې سندرې څخه راوځي. مګر د موضوع د رڼا کولو دپاره بايد د دې سندرو موقعيت پۀ شفاهي ادب کښې معلوم

پۀ شعر کښې د يو کېفيت درک موندل، د متن وجدان ته کوزېدل او پېژندل دي – د بېلګې پۀ توګه يو شعر راخلم: د اسمانونو د وسعته راشه! د زمکې حال وګوره! ښکته راشه! توقير ابشار د خپلې تجزیې نه وړاندې پۀ دې شعر ښاغلي افتاب ګلبڼ خپله یوہ جامع تجزيه وړاندې کړې ده چې هغه تجزيه، زما پۀ اند يوه غېر مطمئن او غېر فېصله کن تجزیه ده؛ هغۀ پۀ داسې تناظر کښې چې د دې شعر پۀ حواله د خداے د تصور پۀ حقله دوه بنيادي نظریې راوړې دي: تهي ازم او ډي ازم – او تر منځه پکښې د تهي ازم پۀ ضد نظريه اېتهي ازم

کله چې د یونین جېک جنډه پۀ بالاحصار پورته ولاړه وه او د پېرنګي د اسپو ټکار د پښتنو پۀ کوڅو کښې اورېدے شو نو پښتونخوا سور تنور ؤ. پۀ دغه تنور کښې احساسات هم سوزېدل او د پښتون د سر حیات هم سوزېدۀ. هر کله چې د جېل خانې او جېل خانې فرق ختم شو او سپېېځلي روایات ممات شو او غندلي روایات زیات شو نو دغه وخت ؤ چې پښتون قام کښې هادي پېدا شو. دغه هادي د ازادۍ حجت هم پېژندو او د قلم کتاب حرمت هم – دغه هادي د قام ژبې ته ګفتار وبخښلو، ګفتار ته ئې کردار وبخښلو. اضطراب له ئې سکون ورکړو او

پۀ انساني معاشره او سياسي تاريخ کښې داسې موړ او وخت هم راغلے دے چې اقليت پۀ اکثريت باندې زور ور شوے دے او د جبر او زور پۀ ذريعه ئې خپل استعماري حکومت قائم کړے دے. دا استعماري نظام حکمراني او با اقتداره خاص طبقه د خپل استعماري اقتدار قائم ساتلو د پاره او د خپلو عزائمو پوره کولو لپاره نۀ يواځې پۀ ټولو وسائلو ګټو وټو قبضه دار شي بلکې د خپلو مفاداتو د تحفظ او د اقتدار اخلاقي بنياد قائم ساتلو د پاره ثقافت او تهذيب هم د خپل انجنئيرنګ پۀ ذريعه ضعيف کړي او پۀ معاشره کښې د اخلاقي قدرونو پۀ نوم داسې قسمه روايات، خيالات

:1944 26 اکتوبر: نن سرډهېرو ته لاړم – د میروس د جلوس مېلمانۀ د شېخو تپې تقسیم کړل. دېرش کسان پکښې ما کلي ته راوستل. 27 اکتوبر: نن هغه جلوس دے چې د میروس سره باچا خان سره د ملګرو د پېرنګیانو فوجونو وهلے ؤ، روان شو. جلوس نه پس مردان کښې جلسه وشوه. ما پکښې نظم ووې. 28 اکتوبر: نن مرکز عالیه سردریاب ته لاړم. د صوبې کارکنان جمع وو. د شپې اجلاس وشو. ما پکښې مختصر شان تقریر وکړو. 29 اکتوبر: نن زۀ او سالار اعظم د پېښور د کانګرس دفتر ته لاړو. اېم اېل اے ممبران جمع وو. فېصله ئې وکړه )چې( فارم الف هم ډکوو. نوے

پۀ درې ويشتم اپرېل 1930ز قيصه خوانۍ کښې د خونړۍ پېښې نه پس د ازادۍ ولوله د پښتنو زړونو کښې نوره هم پۀ غورځنګ شوه او د ازادۍ د رڼا مشالونه د پښتنو زړونو کښې بل شول. انګرېز چې د قيصه خوانۍ د قتل عام نه پس پۀ دې طمع ؤ چې پښتانۀ به ووېروي، دغه پارېدلو جذبو نور هم اوتر کړو او د تشدد لاره ئې خپله کړه. د پېرنګې استعمار د ظلم او تشدد يوه واقعه د تاريخ پاڼو کښې د ټکر د جنګ پۀ نوم خوندي ده. دغه واقعه د سرکاري نصاب او د ازادۍ د جنګ سرکاري تاريخ کښې نشته خو ټکر کښې د هغې ورځ