پۀ انسانانو د قدرتي افاتو او وباګانو تاريخ ډېر زوړ دے او وئيلے شي چې هر سل کاله پس د دنيا پۀ څۀ نه څۀ حصه کښې يوه وباء راځي. خوشحال بابا هم د يوې داسې وباء ذکر کړے چې د هغوي پۀ زمانه کښې راغلې او تباهي ئې کړې وه: د غواص د کال وباء خدايه مۀ راولې بيا اکوړخېل چې پۀ کښې مړۀ شو لوي واړۀ، مرد و نساء تر دکنه تر کابله دا خوره شوله بلا پۀ لکهونو خلک مړۀ شو ډېر ښارونه شو صحرا دغسې باچا خان هم پۀ خپل کتاب ‘زما ژوند او جدوجهد’ کښې د يوې وباء ذکر کړے دے چې ډېر خلک ئې

د رېفرنډم د اعلان سره سم د صوبې د طرف نه د هغې مخالفت وشو. مونږ دا خبره کوله چې کۀ د استصواب نه غرض د اولس رايې معلومول وي نو هغه خو څرګنده ده؛ ولې چې کال مخکښې پۀ صوبائي انتخاباتو کښې خدائي خدمتګارو نۀ يواځې دا چې د صوبې د ټولو اوسېدونکو پۀ سطح بلکې د مسلمانانو ممبرانو پۀ شمېر کښې هم مسلم ليګ له شکست ورکړے دے – نو دا کال پس بيا د څۀ خبرې حال معلوموي چې د هغې د پاره د رېفرنډم اعلان وشو؟ د صوبې د مرکزي جرګې د دې فېصلې پۀ رڼا کښې د کانګرس مرکزي مشرانو هم دا خبره ومنله چې

د صوابۍ خاوره د خدائي خدمتګارۍ خاوره ده او دلته د خدائي خدمتګارانو پۀ اړه د سليم خان لالا معلوماتو ته سړے وپسخېږي. زۀ چې کله هم د نورو سيمو ملګرو ته د هغوي پۀ سيمو کښې د خدائي خدمتګارانو د تذکرې خبره کوم نو د سليم خان لالا مثال ورکوم. اوس چې نړۍ کورونا خپي نيولې ده، سليم خان لالا خپل د خدائي خدمتګارانو پۀ اړه ياداشتونه پۀ ټولنيزو رسنيو خپروي او ما د ټک سره سجاد ژوندون باندې سپارښتنه کړې ده چې د هغوي هره ليکنه خوندي کوي. دا ليکنه چې مونږ ئې دلته خپروو، پۀ وړومبي ځل د پېښور ورځپاڼه ‘شهباز’ کښې چاپ شوې وه. ورځپاڼه ‘شهباز’

نن مې د خپل وړوکوالي غټکۍ ته لاس کړے دے. زړۀ مې غواړي چې دا غټکۍ د خپل کلي د ياد پۀ اوږو سوره کړم چې زما دا مينه پۀ ټول کلي خوره کړي. زما د کلي نوم “طورو” دے. د “دا جي” ]حافظ محمد ادريس[ خبره چې “کۀ د يو ټکي علت پۀ کښې نۀ وے نو پۀ ‘طور’ به ناست وم.” “ارض طور” خو نۀ شو خو د علماء د برکته “بخارا” شو. طورو کښې کۀ يو خوا د علماء سيوري وو نو بل خوا د نوابانو هم وو. د علماو پلوشو نوابان هم ځان ته راکښلي وو، ځکه پۀ کښې نوابزاده سعادت خان دارالعلوم جوړ کړے دے.

د هندوستان د ازادۍ پۀ جنګ کښې د کال 1930 مهم واقعات چې د پښتنو د خاورې سره تعلق لري، د وېش نه پس رياستي مؤرخينو د يو خاص ګوند او خاص سياسي مقصد د پاره د يوې اړخيزې پراپېګنډې د پاره پۀ شعوري ډول د پامه غورځولي دي. د پراپېګنډې تعريف څۀ پۀ دې ډول کېږي: “پراپېګنډه هر هغه زيار او جګړه ده پۀ کوم کښې چې انسانانو ته د يو خاص ګوند د ملګرتيا ترغيب ورکولے کېږي. پۀ پراپېګنډه کښې د براه راست جبر او تشدد څخه کار نۀ اخستے کېږي. بل اړخ ته پراپېګنډه د مقصد پۀ اعتبار سره د تعليم نه ځان له يو جدا څيز

‘د ازادۍ تحريک’، د چاپځاے، پېښور، جون 1988، مخونه 95-91 ]نومبر/دسمبر [1931 ……. دې ګرفتاريو او ګوليو چلېدو سره خلکو کښې جوش و خروش پېدا شو. دغه جذبه او غصه وه چې ‘هري کشن’ )تلواړ( د پنجاب ګورنر باندې ګولۍ وچلولې او ما د چيف کمشنر د ويشتو نيت کړے ؤ. لندن کښې ګول مېز کانفرنس لګيا دے او دلته باچا خان دغې عارضي صلح کښې کلي پۀ کلي ګرځېدو، شپه او ورځ ئې پۀ ځان يو کړل. لويې لويې جلسې کېدلې، وردۍ جوړېدې. د هر کلي خلکو به پۀ سيالۍ سره بابا خپل کلي ته جلسې د پاره د راوستو کوشش کولو. مونږ هم صلاح وکړه چې بابا جلسې

ګوتې د لیکلو تاب نۀ لري، سترګو نه اوښکې دارې وهي، زړۀ کښې مې یو ناپایه او بې توله درد دے چې ورسره مخ یم – نۀ پوهېږم پېل او اغاز د کومې وکړم او دا لیک ختم پۀ کوم ځاے کړم؟ خو ولې بیا هم زړۀ کلکوم، ځکه چې غني خان وئیلي وو چې “مرګ انجام د هستۍ نۀ دے”!!! څو کاله زړه خبره ده، خان زمان کاکړ راته د شپې پۀ مېسج ولیکل، “اسویلي مۀ کوه! سحر درځم، پېښور کښې به وینو.” پۀ سحر د پښتو څانګې پۀ طرف راغلم نو د څانګې د چئیرمېن ډاکټر عبدالوحید صاحب پۀ دفتر کښې مو سره ولیدل. ډېر اوږدۀ علمي، ادبي

د دې لنډې ليکنې تر څنګ مې د بشارت پير کتاب ‘CURFEWED NIGHT: A Memoir of War in Kashmir’ مخې ته ودرېدلو چې کشمير کښې د لشکر طيبه او جېش محمد د جنګيالو د کاروايانو او د هندي فوج د عملياتو قصې ئې د ځپلي اولس د ذهنونو نه را ټولې کړي او تاريخ کښې خوندي کړې دي. زمونږ ملګري رؤف ايسپزي هم پۀ دغه ډول د يو کتاب ليکلو تابيا کړې ده. خداے دې وخت او وس ورکړي. زمونږ الميې پۀ هغه شور او زور سره د نړۍ مخې ته را نۀ غلې، څنګه چې پکار وې. وړومبے د افغان جنګ نه بلاواسطه او د نائن الېون نه پس

ميا محمد سرير چې د عوامي نېشنل پارټۍ د مرکزي جنرل سېکرټري ميا افتخار حسېن مشر ورور ؤ، انتهائي شريف او لۀ مينې ډک انسان ؤ. هغۀ سره زما وړومبے ملاقات پۀ پېښور صدر کښې شوے ؤ. هغه ورځو کښې دهشتګردي ډېره زياته وه او ميا افتخار حسېن ته به هم د دهشتګردو لۀ خوا ډېرې دړکې راتلې. ميا سرير صدر بازار کښې پياده روان ؤ او ما دا وګڼل چې لکه دا ميا افتخار حسېن دے. ما لۀ ورايه اواز ورکړو، ‘ميا صاحب! سلام علېکم!’ هغۀ ډېر پۀ مينه زما سلام واخستو او ډېر پۀ روڼ تندي راسره ملاو شو. هغۀ زۀ نۀ پېژندم او چې کله ئې رانه

پۀ شلمه صدۍ کښې چې کوم تحريک د هشنغر د خاورې نه را پورته شو او د پښتنو پۀ خاوره ئې یو داسې انقلاب راوستو چې یو عظیم انقلاب بللے شي. کۀ د دې انقلاب پۀ بېلابېل اړخونو نظر واچولے شي نو پۀ یو یو اړخ کښې ئې ډېرې ګټې تر نظره تېرېږي. دې تحریک کۀ یو خوا د برصغير پاک وهند د محکومو قامونو د غاړو نه د غلامۍ زنځيرونه مات کړل نو بل خوا ئې د پښتون قام يو داسې حقيقي تاريخ رقم کړو چې پښتون قام به پرې تل تر تله وياړ کوي. دې تاريخ پۀ خپله لمنه کښې هغه پياوړي هم ځاے کړل چې کل وقتي

رياست د خپلو مخالفينو د مټ لاندې ساتلو د پاره بلها وسلې او وسيلې لري. د جاګيرونو او مراعاتو سره د حب الوطنۍ او مذهب پۀ نوم داسې کاڼي د رياستونو پۀ لاس کښې وي چې هر وخت پرې خپله تله درنوي او د اولس د حق خبره کوونکي پۀ دغه کاڼو سپکوي هم او زخمي کوي هم. عوامي نېشنل پارټي د خدائي خدمتګار تحريک د سياسي او نظرياتي وراثت دعوېدار ګوند دے. د دې پارټۍ د مټ لاندې ساتلو د پاره کۀ انګرېزانو مختلفې هتکنډې استعمالولې نو د پاکستان د جوړېدو نه پس هم د دوي مخالفت کېدلو کښې څۀ کمے ځکه را نۀ غلو چې د هندوستان د

ورځپاڼه “جنګ”، کراچۍ، جنوري 21، 2016 باچا خانه! تۀ يو داسې ځوان وې چې د انګرېزانو بېړۍ او هتکړۍ درباندې نۀ وې پوره ستا لۀ ګوتو وينه بهېده خو تا هډو د رحم اپيل نۀ کولو تا خو د انګرېزانو او د پاکستاني مارشل لاءګانو غلامي هم قبوله نۀ کړه تا پۀ “جلال اباد” کښې د ښخېدو وصيت وکړو مونږ ستا فکر، حريت پسندي او ډېرې قربانۍ نۀ دي هېرې کړې مونږ ستا پۀ نامه پوهنتون جوړ کړو چې زلمي او جونه پۀ کښې تعليم حاصل کړي زما د وړو وړو کلو او چمونو ټول هلکان او پېغلې به ستا پۀ نامه زدکړې د پاره پوليو پټو باندې را تېرېدلې

Monthly Review, Vol. I, No. I, Published May 03, 1949 ايا دا مناسبه خبره ده چې لۀ معاشي او ټولنيزو موضوعاتو نه بې خبره شخص د سوشلزم پۀ حواله د خپل فکر او نظر څرګندونه وکړي؟ زما پۀ اند هو! هغوي کولے شي پۀ دې حقله خپل خيالات بيان کړي. د دې خبرې ډېر وجوهات شته؛ لۀ هر څۀ وړاندې د سائنسي علم پۀ بنياد دغه خبره څېړو. پۀ ښکاره خو داسې اټکلېږي چې د فلکياتي او معاشي علمونو تر منځ کوم بنيادي توپېر وجود نۀ لري. د دواړو شعبو عالمان دا کوشش کوي چې د مخصوصو پديدو لپاره د عمومي قبوليت حامل داسې قوانين ايجاد کړي چې هم د

ښاغلي جميل مرغز د کميونسټ مېنفسټو د ټيوشن کولو نه نېغ د ‘نيو-نېشنلزم’ دانشورۍ ته ټوپ وهلے دے او د “عالمګيريت” د اېنټي-اے اېن پي سامراجي نفسياتو سره ئې پۀ “قومي سياست” کښې پناه اخستې ده. ورځپاڼه اېکسپرس کښې د هغۀ دغه ليکنه کښې پۀ حېث د صحافي د هغۀ اپروچ غېر صحافتي دے او پۀ حېث د يو ذمه وار سياسي ګوند د مشر ئې لهجه غېر سياسي، نا بالغه او انتشار زېږوونکې ده. د ښاغلي بابک د ځواب نه وړاندې د “پختون قومی جرگه ایک معمه؟” لوستلو کښې مې وليدل چې ښاغلي جميل مرغز پۀ تبخي تور کړي لاس سپينو لمنو پسې نيولي پۀ منډه ځغلي. عوامي نېشنل

چاربېته د پښتو د اولسي ادب د ټپې پۀ شان زوردار او مقبول صنف دے چې پۀ اولسي سطح ډېر اهميت او افاديت لري. د يونيسکو د رپورټ مطابق د نړۍ د شپږو ژبو پۀ ادبي اصنافو کښې د پښتو چاربېته د ټولو نه وسيع او پراخ صنف دے چې څۀ دولس قسمونه او پۀ هر قسم کښې د څلورو نه زيات کورونه )زمينې( لري چې دغه وسعت او فراخت ئې د خپل اٰهنګ او د هيئت او ماهيت پۀ وجه برقرار ساتلے دے. نولسمه او شلمه عېسوي صديانې د پښتو د چاربېتې زرينې صديانې وې چې پۀ لر او بر پښتونخوا کښې تجربه کار او ماهره چاربېته ګو شاعرانو

د فلسفي بحثونو یوه ستره ستونزه دا ده چې د مفاهیمو تعریف پۀ کښې خورا دروند فرهنګي بار لري. د پوښتنې مطرح کول او بیا پوښتنې ته د ځواب موندلو هڅه لۀ لومړي سره لۀ واقعیتونو سره د هرې ټولنې د تاریخي– فکري پس منظر پۀ رڼا کښې کېږي. ارسطو د نیکوماک پۀ اخلاقو کښې د عمل محرک ‘اراده’ بولي. اراده پۀ خپله دوه اجزاء لري: لومړی باید کړنه د شخص د خپلې عندي پرېکړې پۀ اساس وي او بل باید شخص د کړنې پۀ کولو او نۀ کولو کښې خپلواک وي . کۀ پرته لۀ ارادې پۀ خپل سر، یا پۀ تصادفي توګه لۀ چا کومه کړنه کېږي، یا

د هند پۀـ پلازمېنه نوي ډيلي کښې دا وړومبی تاريخي وياړ دی چې د افغانستان د سفارت لۀ خوا د فخرِ افغان باچا خان يو سل دېرشمه زېږون ورځ ونمانځلې شوه. دې دستوره کښې وېناوالو د عدم تشدد پۀ مفکوره د باچا خان او ګاندهي جي د همفکرۍ تر څنګ دا خبره پۀ بيا بيا ياده کړې ده چې افغانانو د عدم تشدد د مفکورې خپلولو سره د جنګ پر ضد خپل دريځ دنيا ته عملاً ښودلی دی. رښتيا دا دي چې افغانان د زرتشت او ګوتم نه تر باچا خان او د باچا خان د مفکورې د لاروي ګوند عوامي نېشنل پارټۍ پورې د عدم تشدد او جنګ ضد

د ازادۍ پۀ تحريک کښې چې د لکهونو پۀ شمېر کومو کسانو بې مثاله قربانۍ ورکړې دي، نن صورت حال دا دے چې د دغه خدائي خدمتګارانو اکثريت لۀ دې جهانه سترګې پټې کړې دي. اوس هاغه خلق هم کم شوي دي چې د دې قامي اتلانو نه ئې د دوي قصې اورېدلې وې. بايد چې مونږ پښتانۀ د خپلې سيمې د دغه قامي اتلانو پۀ حقله معلومات را غونډ کړو او د تاريخ پاڼو ته ئې وسپارو. نن زۀ ستاسو پۀ خدمت کښې د خپل کلي )شيدو( خدائي خدمتګار منصور لا د ژوند او سياسي هلو ځلو پۀ حقله څۀ معلومات وړاندې کوم. خدائي خدمتګار منصور خان چې خپل

د طورو خدائي خدمتګار مولانا محمد عنايت الله پۀ يوه ډائرۍ کښې ليکي چې پۀ دولسمه جولايۍ 1987 د پاکستان اخبار روزنامه “جنګ” کښې يو خبر دے چې باچا خان پۀ دهلي کښې پۀ يو هسپتال کښې د فالج د حملې پۀ وجه داخل دے. د بهارت يو سابقه وزير ئې تپوس له تلے ؤ. دا وزير سکهـ ؤ. د دۀ نوم وشوا ناتهـ پرتاب سنګهـ ؤ. باچا خان ورته ووئيل چې “کوم ځاے د کرسۍ مرض عام شي، هلته جمهوريت نۀ پاتې کېږي.” هغوي ووئيل، “د کرسۍ او دولت وباء پۀ ملک کښې پۀ خورېدو ده.” “يو سړے هم د اقتدار د کرسۍ نه د کوزېدو نوم نۀ اخلي.”

‘اېنيمل فارم’ (Animal Farm) د جارج اروېل (George Orwell) يو علامتي شاهکار ناول دے چې د يو شمېر اړخونو نه ئې د ذکر وړ اړخ “طنز و مزاح دے”. د ‘اېنيمل فارم’ طنز و مزاح ډېر ښېرازه، خوندور، رنګين او تلپاتې اهميت لرونکے دے. هم دا يو داسې صفت دے چې ناول کښې ئې خوند پېدا کړے او لوستونکے د ځان سره تر پاې غاړه غړۍ ساتي. مونږ د اروېل د طنز و مزاح پۀ تعريف کولو مجبوره شو او راته څرګنده شي چې اروېل پۀ دې حواله څومره کامياب دے او د خپلې قصې پۀ پلاټ او کردارونو ئې موټے څومره مضبوط دے. د اروېل طنز و مزاح ډېر

يو دغه وخت ؤ چې باچا خان د نومونو قدرې د سترونو او خور شوي حبس ماتولو د پاره زړۀ چاودون کولو او د “پښتون” پۀ پاڼو “يوه خور”، “د نوښار يوه خور”، “د کوهاټ څخه يوه خور” نه ئې خبره د خپل نوم ليکلو جرأت ته راورسوله. بيا هغه وخت هم راغلو چې ښځو د نمائندګۍ مطالبه وکړه او هغه بله ورځ 27] فروري [2020 هغه وياړمنه ورځ وه چې باچا خان مرکز کښې د ښځو يو بل کنونشن وشو. دا د ارتقاء مزل دے – دا پۀ خپل ذات او د خپل ذات پۀ جوهر د باور د زېږېدو د تجربې مزل دے. پښتنو ښځو ته د خپل