ګول مول، نۀ توري او نۀ شني سترګي، تک سپین ویښتۀ، کلین شيو، په صفا ستوره زيړ سپین مخ یي واړه او نري بریتونه، لوړ نسباً غټ قد، سپیني یا کله کله سوربخوني غټي چشمي او څلورویشت ساعته سګریټ په لاس دا اوسنے یا د څو شپیتو سړی د خپل وخت هغه ښکلے او ښاغلی سپینه خوله هلک چي کله په کوهاټ کي د استاد رحمت شاه رحمت لاس ته ورغی؛ نو هغه د خپل تمایل په اساس د سیلابونو، څپو او د شعر و شاعرۍ له نړۍ سره داسي وصل کړ، چي بیا یي هډو ځوانۍ هم ورباندي ښه او ښيګړه ونشوه، ژوند، کتاب، سیاست، نظریه او مبارزه یي

زه دلته د انګريزي ادب څلور ناولونو او د يوي ډرامي په متن کښي د انګريز استعماريت نخښي په ګوته کول غواړم چي د هغي تفصيل څه په دا ډول دے ۔ د ويليم شکسپيير  ډرامه The Tempest : دا ډرامه د 1611م کال خواو شا لیکلي شوي ده . د دي اثر فضا استعاري ده، چرته چي واک، علم، جادو، او استعمار ټول يو بل سره نښتي دي . . کردارونه: پروسپيرو ( Prospero) : پروسپيرو د استعمار سمبول دے څوک چي د جادو، عقل، او علم له لاري خپل قدرت پالي. د جزيري “قانوني مالک” ځان ګڼي، او اصلي اوسیدونکي لکه کيليبن (Caliban )  “وحشي” بلي  ۔ کيليبن

د پيښور په کارخانو مارکيټ کښي هر وخت دومره ګڼه ګوڼه وي چي د پښي د لګيدو ځاے پکښي نۀ وي. خو د اتوار په ورځ دا ګڼه نوره هم زياته شي. ولي نن سبا خو هره ورځ اتوار اتوار دي. بلکه د هغي نه هم زياته ګڼه وي پکښي . ورسره ورسره د دکانداري وختونه هم بدل شوي دي. ۔ خلق په مختلف سامانونو داسي رامات شوي دي. لکه په زړو فلمونو کښي چي به د غټو خيټو او غټ غټ سټونو والا د عربو شیخان په منډهو کښي د ښځو په ليلامی رامات شوي وو.افغانان چي د اسلام او جهاد په نوم کډوال شوي وو د خپل فطرت

زما د قام د کومي بدبختۍ به درته وایم. رښتیا خبره دا ده چي مونږ پښتانۀ منحيث القوم اوس هم پۀ ٢١ صدۍ کښي د کلونیل سټراټيژۍ او بیا د پاکستاني استعمار د پلان لۀ املونو د ٩/ ١٠ صدۍ ژوند کوؤ. زمونږ د ژوند منشاء،مرام ،ارزو، ارمان او عین essence تر دوه وخته ډوډۍ پوري محدود وي.دلته خلقو ته ریاست نۀ د تعلیم ورکولو ځان زمه وار ګڼي نۀ ورته د روزګار بندوبست کوي نۀ ورته د ژوند نور ضروریات ورکوي بلکي له دي برعکس تري روزګار تروړي ، د تور نصاب له کبله ئي د ریاست volunteers رغول غواړي او وینه ئي د پري جنګي  ډالري اقتصادونو وسیله

اروښاد زرين خان  چی د بونیر سالارزو کنګر ګلی کلی د  ملی خيلو د تپه د دلوخيلو په تبر کښ  زيږدلی وو  ابتدائی تعليم ئي د سالارزو نه کړی وو او بيا څه سبق کراچی کښ ويلی وو   زرين خان چی مونږ ټولو سیاسی کارکنانو به ورته د مينه نه زرين داد ويل راته يو ورځی وی چی په کراچی کښ د  کار روزګار سره سره د سپی ريلوی کالونی نه د سالارزو د عبددين افغانی صيب په هغه وخت کښ د امريت خلاف د مظاهره نه اوکړو او ويل دا د سیاست  شوق راپکښ د ورکوټولی نه وو چی يو ځل مو په کلی کښ د سکول ملګرو روډ

مصنوعي ځيرکتيا، چې په انګليسي  ژبه کې ورته Artificial Intelligence يا AI وئيل کيږي، د علم او ټکنالوژۍ هغه برخه ده چې هدف ئې دا دے چي ماشينونه، کمپيوټرونه او سافټويرونه د انسان په څير پوه، هوښيار، او د پريکړي کولو وړ کړي ۔ دا علم د بشري ذهن د کار کولو طريقه تقليدوي — يعنې څنګه انسان فکر کوي، زده کړه کوي، تجزيه او تحليل کوي، او له تجربو څخه زده کړه اخلي، همداسې هڅه کيږي چې ماشينونه هم دا کار وکړي ۔ مصنوعي ځيرکتيا د معاصر عصر يو له تر ټولو ستر بدلون راوستونکے علمي پرمختګونو څخه ده ۔ دا علم نۀ يوازې د معلوماتي ټکنالوژۍ برخه ده،

د هندوستان او افغانستان خاورې په بېلابېلو وختونو کښې د ګاونډي او باهرني یلغګرو د حملو حدفونه پاتې شوې دي ـ د هغې لویه وجه د دې خطو شتمني، ښېرازي او د خپل جغرافیائي ارزښت له کبله د خوا او شا ملکونو د وهلو د پاره د بهترین محاذ کردار ادا کول دي ـ د بابر د کابل په تخت کښېناستل او بیا په هند کښې د پښتون بادشاه ابراهیم لودي نه د پاني پت په وړومبۍ جګړا (۱۵۲۵-۲۶) کښې د هندوستان واګې په لاس کښې اخستل او د مغلیه سلطنت بنیاد یخښودل ـ لۀ دغې پس د شیرشاه سوري د همایون نه حکومت بېرته اخستل او څۀ موده پس

تاریخ دے چې په افغانستان کښې هغه وخت پاکستان خپله نیابتي (پراکسي) جګړه پېل کړه کله چې مشرق پاکستان یعنې موجوده بنګله دېش د یو آزاد هېواد په توګه د نړۍ په نقشه مېنځ ته راغے . پاکستان هم دغه غم واخستلو چې په مشرق کښې مات کړے شو نو عېن ممکن ده چې د مغرب له اړخه هم مات کړے شو . په دې وخت کښې په افغانستان کښې سردار داود خان ولسمشر و حتی هغه دا پلان هم نه درلودلو چې د پاکستان د کمزورتیا نه ګټې پورته کړي او د ډیورنډ کرښه له مېنځه یوسي او هغه پښتونخوا بېرته په افغانستان کښې شامله کړي دې کومې دعوه

دا یوه داسې کورنۍ ده، چې کۀ اوغواړي نو خپل ژوند د پاکستان نه تر يورپ پورې هر چرته په آرام تیرولې شي. که اوغواړي خپل فکر خرڅولې شي، او د هغې په بدل کښې له حکومته لوړ القابات او بې‌ شمېره مراعات ترلاسه کولې شي. که اوغواړي، خولۀ تړلې شي، د خپل قوم ګډ دردونه شاته غورځولې شی، او د بادار نه د شخصي ګټو په بدل کښې خپل درئیم نسل هم د ملک د خزانې نه ارب پتي کولې شی. هغه کولې شی چې د زمکې له حقیقتونو نه ځان ناخبره کړي، او د پارلیمان د لوړې چوکې نه د خپلې اثر لرونکې ژبې او طوفاني وینا له

پښتني تخليقي سيمه کښې ”تنقيد“ يو داسې لفظ دے چې د تندو پۀ ائينو کرښې پرېږي ۔ پوزې تروې کړي ۔ نيتونه  بد کړي تعصبات رابرسېره کړي تربګنۍ جوړې کړي او د نفرتونو کرونده وکړي ۔  د دې بنيادي وجه دا ده چې زمونږ پۀ ادب کښې تنقيد او تنقيص هم معنه ګڼلے شي ۔ نقاد هغه فرد ګڼلے شي چې لاس کښې ئې نوسے نيولے  وي او د فن نه تر فنکاره نقصونه پۀ ګوته کوي ۔ ولې دا حقيقت نۀ دے ۔ د ادب او تنقيد تړون د روح او وجود دے ۔ پۀ نورو لفظونو کښې داسې وئيلے شو چې تخليق او تنقيد پۀ يوه لمحه کښې

سدره ګلونه د نګهت ياسمين دړمنې افسانوي او شعري مجموعه ده چې په کتاب کښې د چاپ کال، پريس وغېره مخ نۀ دے ورکړےشوے ۔ ځکه نو دغه سپيناوے نۀ کېږي چې دا کتاب په کوم کال چاپ دے او د کوم پريس نه چاپ دے ۔ ا لبته د خپلې درېمې مجموعې انتظار په خپلو خبرو کښې ئې د دې کتاب چاپ کال ۲۰۰۷ ياد کړے دے لکه وائي چې : ”دا مجموعه انتظار زما درېمه د افسانو مجموعه ده ۔ دې نه وړاندې په ۲۰۰۷ کښې سدره ګلونه او بيا په ۲۰۱۳ء کښې بې منزله منزل چاپ شوے دے ۔“[i] د کتاب تړون څۀ په دې ټکو کښې

خو سوال دا دے چې ولې ئې نۀ شي ګټلې؟ د دغه سوال یا پېغور ځواب د دلیل په رڼا کښې: د لیک دوې برخې دې اوله برخه کې خپلو پښتنو ملګرو مبارزینو ته مخاطب یم دوېمه برخه کښې مې مسلملیګیانو، یوتیانو، تبلیغیانو او ټول د جناح پاکستان ته ځواب وئېلے دې ۔ اوله برخه :نېشنل ګوند د کونسلر سیټ ځکه نۀ  شي ګټلې چې په داسې مذهبي سوسائټۍ کښې قامپاله، روشن فکره او سېکولر سیاست کوي چې الته قامپرستي، روشن فکري او سېکولرزم کفر ګڼل کیږي ۔ چرته چې هنرمند او سندرغاړي ته په سپک نظر کتل کېږي الته نېشنل ګوند هنرمندانو ته د قامي اتلانو او قدر په

لکه څنګه چې کوزه پښتوخوا کې استاد راحت زاخيلي د پښتو د معاصر ادب لپاره ګټورې ادبي هلې ځلې سرته رسولې دي همدغسې په افغانستان کې لوی استاد پوهاند عبدالحی حبيبي د پښتو ادبياتو هغه څېړونکی او نوښتګر ليکوال او شاعر دی چې په خپلو څېړنو او څرګندونو يې د پښتو ادبياتو ګلبڼ ښېرازه کړی دی،  نوموړي په خپلو څېړنو سره د پښتو ادبياتو ډېر تياره اړخونه د لمر په څېر روښانه کړي دي، دا اوس اوس جې کوم ليکوال او څېړونکي په څېړنو بوخت دي او غواړي چې د پښتو  ژبې او پښتو ادبياتو خدمتونه وکړي نو هرو مرو به د علامه حبيبي صېب له څېړنو او ليکل شوو

کله چې د سپتمبر میاشت راشي، د هر افغان په ذهن کې د ۲۶مې نېټې انځور ګرځي ـ هغه ورځ چې د ډاکټر نجیب شهید جسد د آریانا په څلور لارې کې ځوړند شو.د ډاکټر نجیب الله شهید نوم چې هر ځای یادېږي، د رهبر تحريک خان عبدالولي خان نوم ورسره حتمي راځي. ځکه چې د لر او بر افغان په خاوره کې دغو دوو اتلانو د سولې او امن لپاره کار کاوه. نو ځکه وایو: ورور دی، ورور دی، نجیب د ولي ورور دی. رهبر تحريک خان عبدالولي خان او ډاکټر نجیب الله شهید – دا یوازې د خپل وخت ستر شخصیتونه نه وو، بلکې نن ورځ هم د

دولسمه او ديارلسمه هجري پېړۍ د پښتو ادب د پاره نېکمرغه ده چې ستر شاعران او ادب پوهه عالمان ئې زېږولي دي ـ دا هغه دوره ده چې پښتو شعر د نویو اصطلاحاتو او افکارو سره مخ شوے وۀ ـ هندي سبک د عروج په بام ختلے وۀ او اغېزې  ئې راتلونکيو شاعرانو باندې ژور چاپ پرېښودۀ ـدغه  زمانه کښې په هشنغر کښې علي خان ژوند کاوۀ ـ هر څو کۀ ئې ژوند په تیارۀ کښې  دے خو د خپل فن لۀ کبله ځلېدونکے نمر دے او شاعري ئې لکه د څوارلسمې سپوږمۍ پړقیدونکې او ځلېدونکې ده او تر نن ورځې پورې رڼا لوستونکي منور دي ـ  د علي خان

ښاغلے اياز الله ترکزے د يو شاعر اديب سره سره د معياري پبلشر په توګه هم خاص شهرت لري۔ د ادب د مېدان داسې شهسوار دے چې په هر اړخ ئې منفرد او معياري کار کړے دے۔ افسانه، سفرنامه، ناول، تحقيق، تنقيد او داسې نور ګڼ اړخونه دي چې موصوف پکښې کار کوي۔ اثار ئې په مطبوعاتو کښې هم چاپ کېږي او په کتابي بڼه هم خپرېږي بلکې ګڼ شمېر کتابونه ئې چاپ شوي دي چې شمېر ئې د شلو څخه زيات دے۔ د جملې څخه ئې “جونګر” (ناول) “ګل سپرلے” (شاعري)، “درشل” (افسانې) “د پښتو ژبې د ناول نګار پروېش شېخ فن او شخصيت” (يوه تحقيقي او تنقيدي جائزه)،

شلمه صدۍ په نړیوال کچ د لویو بدلونونو زمانه ده ـ په دې دوره کښې په علمي، ادبي، سائنسي، سیاسي، معاشي او معاشرتي حواله راغلې بدلونونه د تاریخ برخې دي ـ خو دې سره سره په دې دوره کښې د نړۍ لویو قوتونو د زور، زر ،زمکې د حصول د پاره په مختلف شکلونو کښې جنګونه وکړل ـ د اقتدار دغه رسه کشۍ غټانو ته د انا د تسکین سامان ورکړو خو د دوي د انا په ټس کښې د لکهونو انسانانو په ذهنونو، وجودونو او مالونو اسبابونو لوبې وشوې ـ واړه قوتونه په معاشي، معاشرتي،ذهني او سیاسي توګه وځپلے شوـ په دغه لړ کښې د شلمې صدۍ په نیمه

نسته د چارسدې فاروق اعظم چوک نه پنځۀ شپږ کلو میټره فاصله باندې د موټروے د دریائے کابل په غاړه غاړه باندې شمالاً جنوباً مشرقاً مغرباً پرته ده. د چارسدې انټرچېنج هم په نستې کلي کښې راځي. دا کلے څلور وي سي لري : پلوسه، پټوارمياګان، عزیز خېل او صدران.د نستې خلق ډېر محنت کش، جفا کش او مېلمه دوست دي. مکمل خو يو د الله تعالی ذات دے خو نسته په ډېرو اوصافو کښې د کمال درجه لري. لکه د خدائي خدمتګارۍ تحریک په لحاظ سره هم ډېره زرخېزه سیمه ده. په نسته او د دې په مضافاتو کښې د خدائي خدمتګارۍ اغاز خدائي خدمتګار محی الدين بابا کړے

مرمر هغه قیمتي خزانه ده چې د زرګونو کلونو راسې د زمکې په سینه کې په غرؤیزو سېمو کې خوندي پرته وه او لږ کلونه کېږي چي د انسان د لټون له عمله پیدا شوه او اوس د ټينونو په حساب راويستل کیږي او بيا په مشینونو  تراشل شي او د نړئ هروطن ته وړل او خرڅول شي.دا یواځې یو ډبره نه ده، بلکې د انساني تمدن او ودانیزې ښکلا نښه او غوره نمونه ده. د مصر پخواني اهرام، د یونان او روم معبدونه، د تاج محل سپین رنګ ځلېدونکې ښکلا او د ایران جوماتونه غرض دا چې هر ځائی کې مرمر د ښکلا، پائیدارئ او عزت نخښه ګرځېدلې ده.

د هر څيز دوه مخه وي يو ښۀ اړخ اؤ بل بد . مونږ چې پۀ ژوند کښې څومره پورې څۀ څيزونه پکار راولو اؤ د هغې پۀ استعمال پوهېږو نو ارو مرو به ګټه لاس ته راوړو . اوس کۀ د کومو څيزونو پۀ استعمال نۀ پوهېږو هغه استعمالوو نو ظاهره ده تاوان به مومو .کۀ نني دور ته اوګورو نو د ډيجيټل شکل يې خپل کړے دے اؤ ډېر پۀ تېزۍ پکښې داسې شيان د مغربي د تجربو د اثر نه تر مونږه راورسېدل، لکه موبايل راغے، سوشل مېډيا راغله پرنټ مېډيا راغله اؤ د دې مختلف پلیټ فارمونه يعنې فېسبوک يوټيوب اؤ پۀ تېره تېره ټک ټاک

پۀ ټوله نړۍ لکه بنيادمانو ، هېوادونه هم  بې شمېره ستونځې لري. د هر هېواد‌ بيا خپلې خپلې ستونځې وي چې د هغوي د ځانګړي حېثيت مطابق وي. هېوادونه دوه غټې او مهمې ستونځې لري. چې يوه بهرنئ ستونځه وي او بله داخلي يا کورنی ستونځه وي. دا دواړه ستونځې ډيرې د توجو ، زيرک نظر او حکمت عملې پامته داری وي ۔ د بهرنو ستونځو سنجولو (حل کولو) کښې ډير غټ لاس د يو هيواد فوجي قوت ، ټيکنالوجي، معاش ، اولسي واک ، مرستې او خارجه ډپلوميسي وي. او نور هم ډير ثانوي عوامل پکښې پکار راځي. دا ستونځه که هر څومره غټه وي خو دا حکومت او

ارواښاد شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح په ۱۳۰۶ لمریز کال د پښتو ژبې د نامتو لیکوال او سیاستوال ارواښاد سید شمس الدین مجروح په کور کې سترګې نړۍ ته پرانیستې. د سید بها‌‌ءالدین مجروح په خټه کې د شعر رېښې موجودې وې، ځکه چې مشر مجروح هم د پښتو ژبې او ادب لوی لیکوال او شاعر و ۔ ښاغلي سید بهاءالدین مجروح په تنکۍ ځوانۍ کې په شعر ویلو باندې پیل کړی دی، او د وخت و زمان په چاپي خپرونو کې به د ده شعرونه چاپېدل. استاد سید بهاءالدین مجروح فکري نبوغ درلود، په خپلو درسونو کې ډېر وړاندې او تکړه و. پوهاند مجروح د شاعرۍ ترڅنګ لیکوالي