اے خلقه ۔۔۔۔۔ بېشکه مونږ تاسو ټول د یو سړي او ښځې څخه پیدا کړئ او جوړ مو کړل ستاسو شاخونه او قبیلې د پاره  د دې چې تاسو یو بل وپېژنئ د الله په نزد په تاسو کښې غوره کس هغه دے چې په تاسو کښې د ټولو زیات پرهېزګار وي بېشکه ستاسو رب پوهیدونکے خبردار دے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ایات ١٣ الحجرات ۔ په مخکينو اسماني کتابونو کښې  دا خبره کم و بیش هم په دې انداز کښې لیکلے راغلے ده۔د ډیر غور او فکر ځنې روستو پوهان عالمان تحقیق کار او حساب ګرندي په دې نتیجه اورسیدل او ثابته ئې کړه چې تر څلویښت مربع میله پورې د اوسیدونکو ژبه۔ عادتونه مړے

ضلع چترال د لس ژبو ويونکو او ثقافتونو مرکز دے ۔  خو کۀ يو اړخ ته د حکومت چارواک دې ته پام نۀ راګرځوي نو بلخوا د تعليم نظام د کمي د وجې نه دا علاقه چې د ثقافتي تنوع باندې شتمنه ده ورځ پۀ ورځ د زوال سره کېږي ۔  بل خوا د ليک لوست د نظام د نشتوالي او د اولس د ژبې سره د اګاهۍ شعور نۀ لرلو پۀ وجه باندې زياتې ژبې د ورکېدو سره مخ دي ۔ پۀ دې مضمون کښې پۀ چترال کښې ځنې ژبو پۀ حوالې سره بحث وړاندې کولې شي ۔ 1: کهوار: پۀ چترال کښې د ”کهو“ قام سره دغه ژبه

د پښتونخوا ژبني تنوع د دې خاورې د کلتوري شتمنۍ او تمدني ښکلا څرګندونه کوي په دې خاوره ويل کېدونکې هره ژبه د خپل اولس تاريخ، فولکلور، ادب، دودونه او معاشرتي شناخت د ځان سره لري دغه ژبې يوازې د رابطو وسيلې نۀ دي بلکې د خلکو د فکر، احساس او د ژوند رښتينې ائينې هم دي۔ هم ددې ژبني تنوع د برکته د پښتونخوا ادبي او ثقافتي دنيا لا مالداره  ده د بېلابېلو ژبو ترمېنځ ادبي راکړه ورکړه  ثقافتي او کلتوري اثر دا خلک يو بل سره تړلي ساتي۔  هم دا ده چې په پښتونخوا کښې ويل کېدونکو ژبوکښې د داردي (داردک) ژبو برخه هم ډېره مهمه او ارزښتناکه

شروع کؤم پۀ نامه د خداے چې بخښونکے او مهروبانه دے ۔ زۀ نن دې دواړو ډلو ته وايم چې تاسو ته ياد دي او کۀ نه ماته خو ياد دي ۔  زۀ د خپلو دې ملګرو مايوسي محسوسومه دا هغه خلق دي چې د نوي لسيزه (1990) به چې کله مونږ دوي سره پۀ اقتدار کښې کېښناستو نو دوي به سترګې بدلې کړې او چې کله د اقتدار نه به لاړل نو بيا به ورته جمهوري خلق راياد شول ۔زۀ د يوې داسې کورنۍ نه يم چې الحمدالله د درې نسلونو نه پۀ سياست کښې راروان يو او د درې نسلونو نه راته ډېره زده کړه شوې ده ۔وړومبۍ

د درويشتم اپرېل 1930  دغه ورځ د هندوستان د ازادۍ په  تاريخ کښې يو لوے باب دے۔  د برطانيه حکومت په دوه سوه کلن دور کښې دا د رسوائۍ ورځ ده۔ دا وړومبے ځل ؤ چې په ټول هندوستان کښې د سرحد خلکو د هغه انګرېز سره مقابله وکړه او سرونه ئې وبائلل چې  د چا نمر کله هم نۀ پرېوتو۔  په هندوستان کښې ګاندهي جي د سول نافرمانۍ او د مالګې د جوړلو تحريک شروع کړو ۔ پروانشنل کانګرس کمېټۍ د اپرېل په دوېمه هفته کښې په شاهي باغ پېښور کښې د کانګرس د پروګرام مطابق د مالګې د جوړولو  اعلان وکړلو چې په کښې په زرګونو خلکو ګډون وکړو ۔

حاجي بادشاه محمد مرحوم د خپل وخت يو داسې نوموړے او پياوړے شخصيت تېر شوے دے چې بنيادي تعلق ئې د رياستِ دير د مردم خېزې خاؤرې “خال” سره وۀ ۔ د خپل وخت يو با اثره شخصيت، نوموړے تاجر او فيرنګي ضد مبارز وۀ ۔ د عبدالغفار خان او خدائي خدمتګار تحريک سره د مولوي فضل محمود مخفي په واسطه منسلک وۀ ۔ د فيرنګي ضد مبارزينو سره ئې مظبوطې اړيکې لرلې او د آزادۍ په مبارزه کښې ئې د خپلې برخې کار هم کړے دے ۔ دغه شان په دې سيمه کښې ئې د مولوي فضل محمود مخفي په سربراهۍ کښې د جاري تعليمي تحريک سره هم ځان

د نړۍ هر هېواد خپله خارجه پاليسي د خپلو مفاداتو او قامي اهدافو په رڼا کښې وضع کوي او کله کله د دغه اهدافو پوره کولو لپاره مشکلې او خطرناکې فېصلې هم کوي۔ معنی دا چې ملکونه په مذهبي يا جذباتي بنيادونو نه بلکې د زمکني حقيقتونو په بنسټ خپل سياسي، معاشي او ستراتیژیک اهدافو ته ځان رسوي۔ کله کله دا Rhetoric/بيانيه مونږ په پاکستاني مېډيا کښې د سياسي او د بعضې رسنیو په حلقو کې وينو چې مونږ د امريکا جنګ په سر واغستو، مونږ پردي جنګ تۀ اودانګل يا دا چې دا زمونږ خپل جنګ نه و په اتيايمه لسيزه کې د شوروي اتحاد راتلل او بيا د

مردان کالج: د پښتونخوا د مردان ضلعې هغه لويه تعليمي اداره ده چې په سن 1952 کښې ددې بنياد کېښودے شوے دے او دا کالج د مردان په سينه په څلوېښت ايکړه رقبه کښې ارت بېرت پروت دے چې ددې عمارت تاريخي حيثيت څه کم درې اوويا کلن ته رسي چې دې ادارې د تعليم په میدان کښې د ډېر لوې لوې خلقو تربيت کړے دے ۔چې په موجوده وخت کښې څه کم 5000 طالبعلمان په بېلا بېلو شعبو کښې زده کړې کوي او د يولسم دولسم کلاسونو سره سره د بې اېس څلور کلن پروګرام هم لري چې په مردان کالج کښې ټول ټال شپاړس مختلفې شعبې دي۔پښتو، اردو،

یو وخت داسې وۀ چې دغې ځنګل به ،د باد په زنګون د بې غمۍ خوبونه کول، ونو به ئې د شپې ځلانده ستوري شمېرل او پاڼو به ئې  د سباوون دعاګانې وئیلې۔ خو اوس ئې،صرف د خاموشۍ په لمنه کښې، د ماتېدو او  ارې کېدو اوازونه اورېدې شو۔ د  څېړۍ د زړې  ونې سیورے ئې اوس هغه ګور سیورے نۀ وۀ پاتې شوې۔ څېړۍ د یوې بې وسه مور پشان داسې دړدېدلې ولاړه وۀ، لکه چې بچي ئې د تېرۀ تبر مخې ته ولاړ وي۔ دغلته جرګه  را جوړه وه۔ زمرے، چې د واکمنۍ علامت ګرځېدلے وۀ، نن ئې ستړیا  محسوسوله، هغۀ په خپل  دروند غږ  وویل:”ما باچایۍ لیدلي

باچاخان منزل د انګرېز استعمار نه ازادي اخستل وو۔ پۀ پښتنو کښې د مبارزې يو نوے سياسي مزاحمت رنګ پُوکل وو۔ خو د دغه ازادۍ مخې ته تر ټولو لوے خنډ پښتانۀ پۀ خپله وو۔ پۀ وړه وړه خبره باندې خپلو کښې سره دښمنۍ کېدې، ورور د ورور وينه څښله، مذهبي ټېکدارانو د شريعت پۀ نوم عبس رواجونه خپل کړي وو۔ د تعليم نه ټولنې کرکه کوله ۔ باچاخان چې خپل مرام له ګام پورته کوۀ نو وړومبے کار ئې دغه جاري کړو چې اول د خپل قام اصلاح وکړي او هم پۀ دغه غرض ئې د يو انجمن بنياد کېښودو چې انجمن اصلاح الافاغنه نامه ئې ورباندې کېښوده ۔

د مطالعه پاکستان د تاریخي مغالطې برخلاف د اسلام اثرات جنوبي ايشيا ته د کال 712 نه مخکښې رارسېدلي وو۔ دا تصور ورکول چې د اسلام تاريخ د يؤ فوجي جرنيل د حملې نه پېل کيږي، د پاکستان د جوړويدلو روسته د يو مخصوص طبقې پۀ مفادو کښې وه ۔ د عام اولس د تاريخ پوهنې مسئله دا ده چې پۀ هره زمانه کښې د تاریخ عام فهم د سياسي اغيز لاندې وي او فقط هغه افسانې تکراروي چې د حاکم طبقې پۀ فائده کښې وي۔ دا ضرور ده چې پۀ ډېرو پرمختللو هېوادونو کښې دا رجحان بيخي کم شوے دے، چرته چې د عام اولس اجتماعي ادراک پۀ تاريخي

ادبي ادراکيات او شعريات د ادبي تنقيد هغه نظريه ده چې د ادب د لوست او درک بهير د انساني ذهن، ادراک، تصور او تجربې په رڼا کښې څېړي۔ په دې نظريه کښې دا کتلې شی چې کله  لوستونکي ادبي متن لولي نو د هغوي په ذهن کښې د معنا جوړېدو بهير څنګه ترسره کېږي۔ “Cognitive poetics is the application of cognitive linguistics and psychology to the study of literary texts۔” ادبي ادراکيات د ادراکي ژبپوهنې او علم نفسيات اصول د ادبي متونو د مطالعې لپاره کاروي۔ Peter Stockwell, Cognitive Poetics: An Introduction, Routledge, 2002 ادبي ادراکيات د شلمې پېړۍ په وروستيو لسيزو کښې رامنځته شوې نظريه ده۔ دا نظريه

هسې خو پښتون وطن دومره خوږ دی لکه د چارسدې ګوړه او له ښایست دومره ښایسته لکه د څوارلسمي سپوږمۍ او د وړومبۍ شپې ناوي۔ زۀ خپله‌ دومره په پښتونخوا کښې نه يم ګرځېدلے، خو خبره درسره په خپل وطن مومندو کوم۔ مومند خدائے داسې سیمه پیدا کړې ده چې په پسرلي کښې ورشې نو ګرځېدل پکښې خوند کوي، خو په بل موسم کې که ورشي، تش د خاورو بادونه پکښې لږي۔ د دې خړوالي شاته څه عوامل دي، لنډه خبره به یې د دغو عواملو په اړه وکړو۔مومندو رقبه ۲۲۹۶۲۰ هیکړ ده، خو دومره لویې رقبې کې یوازې ۳۱۰۰۰ هیکړ د کرنې وړ ده، یعنې د ټوټل رقبې ۱۳۔۵٪

د يوې اوږدې مودې راهسې په پښتونخوا وطن او په خصوصي توګه په قبائلي سيمو باندې د مصنوعي دهشتګردۍ لۀ وجې يوه خاموشه ويره راخوره ده چې لۀ وجې ئې د پښتانۀ د ذهني او نفسياتي ناروغيو سره مخ دي۔ د بد امنۍ دې فضا نۀ صرف سړي او ښځې د ذهني کشمکش سره مخ کړي دي بلکې د وطن ماشومان او ماشومانې هم د دې بد اثر لاندې يو قسم د ويرې ژوند تېروي۔ په تېره روژه کښې د پاکستان او افغانستان ترمنځه روانې شخړې او په دې شخړه کښې کوز او بر په لسګونو پښتانۀ سړي, ښځې او ماشومان شهيدان کېدل او ټپيان کېدل بيا يو داسې ماحول

په خپل سکول کښې پردو ژبو او پردې تاریخ ته ناست یم دا زهعۀ کوم کوم سبق وایم له خپل ځانه ئې پردے کړم په معاصرو سیاسي او ژبپوهنیزو بحثونو کې د قام، ژبې او جغرافیې تر منځ اړیکه د یو اولس د هویت د جوړښت اساسي ستنه بلل کېږي۔ ډېری سیاسي دانشوران او ټولنپوهان باور لري چې ریاستونه یوازې د قانون او ادارو له لارې نۀ بلکې د ژبې، تعلیم، تاریخ او نومونو د سیاست له لارې هم خپل واک ټینګوي۔ د پښتنو د قامي شناخت مسئله هم د همدې نظریاتي چوکاټ په رڼا کښې ښه درک کېدے شي، ځکه چې په پاکستان کې د پښتنو ژبه، نوم او

ژبپوهنه د ژبو د حقيقت او د رش ريښې د معلومولو يوه داسې ذريعه ده چې د قبل الميلاد د پېړيو نه  راوخله تر ننه پورې د انسان د فطري خوئي تسلي پرې کېږي ۔ د ارسطو افلاطون او د سقراط د ليکنو څخه د دې ثبوت حاصل شوے دے چې دوي د کائنات او د انسان د پېدا کېدو تومني د لټون پۀ باب د انساني ژبې د پېدا کېدو د بنيادي اصولو پۀ لړ کښې د خپل فکر نيلي زغلولي دي۔ ولې د دې فېلسوفانو اندازې او خيالات د مثبتو دليلونو پۀ ځاے د سمي جنګولو پۀ اصولو مبني وې ۔ د پېداواښت صحيفه د تورات شريف چې

ګل مرجانې چې خپل زوي ته وکاتۀ نو زړۀ ئې پۀ ډوبېدو شو۔ د ماشوم سر يو طرف ته زوړند و۔ مخ ئې تک سور و او د وجود نه ئې سم تپ پورته کېدوـ نرے زبېرګے ئې کووو او ساه ئې ډېره بده بده اغسته۔ داسې لګېده چې بس د لږ ساعت مېلمه وي۔ ګل مرجانې پۀ نا اميدو سترګو د تورخم بندې دروازې ته او بيا چاپېره پۀ زرګونو خلکو ته وکاتۀ۔ څوک چې پۀ دې طمع وو چې دا دروازه به خلاصه شي او دوي به پاکستان ته واوړي۔ دې ټولو خلکو د طلبانو د دوباره حکومت اغستو پۀ وجه د ملک نه تېښته کوله۔ ولې چې

د نړۍ هر ملت د ژوند د مختلفو مناسبتونو لپاره خپلې خپلې ورځې لري چې د هغوی د تمدن، کلتور او تاریخ  ئې ژوندے ساتلے وي ۔ دغه ډول مناسبتونه کلتوري، تاریخي، موسمي او مذهبي  بڼې لري چې د ملت وګړي ئې لمانځي او په خپلو تاریخي او کلتوري ارزښتونو ویاړي ۔ هم داسې پښتانۀ افغانان هم د خپل ژوند مناسبت لپاره ځانګړي مراسم، عنعنې، دودونه او رواجونه لري ۔ پښتانۀ افغانان د نورو دودونو او عنعنو ترڅنګ د “نوروز” په نوم یو لرغونے جشن لري چې ډېر په شاندار او ډول ډول مراسمو ئې لمانځي ۔د نوروز لغوي معنا “نوې ورځ” ده او په اصطلاح کښې هغه ورځې یا

لنډيز: په داسې حال کښې چې منځني ختیځ اکثره د “غوره شوي قامونو”(Chosen people) ترمنځه د جګړې ډګر بلل کېږي، جوهان ګالټونګ، چې د سولې او شخړو د مطالعې د علم بنسټګر ګڼل کېږي، دې مسلې ته د “ځورېدلو خلکو” ترمنځ شخړې په نظر ګوري۔ ایران، اسرائیل، د خلیجِ فارس هېوادونه، او متحده ایالاتونه (امریکا) دلته د تاریخ په اوږدو کښې په بېلابېلو شخړو کښې ښکېل پاتې شوي دي، چې د منځني ختیځ سوله یې بې باوره کړې ده او د ډېرو اړخونو ترمنځه اړیکې یې تل له کړکېچ سره مخامخ ساتلې دي، که څۀ هم ځنې وختونه نسبتاً قلاري یا ستراتیژیک اتحاد یې هم جوړې شوي دي ۔ نن سبا،

د افغانستان څوارلس کلن جنګ د اسلام په نامه وشو۔ د يوې اندازې مطابق پنځلس لکه زلمي، ښځې او ماشومان پکښې قتل شو، کورونه ټول ړنګ شو ولې او کويان وچ شو ۔ د افغانستان په هره ډېره د وينو څاڅکي پراتۀ دي ۔ داسې کور نيشته چې يو دوه کسان به په کښې نۀ وي قتل شوي ۔ خو سوال دا دے چې هلته به اسلامي نظام قائم شي او کۀ صرف قوانين به ئې نافذ شي ۔ هسې خو په ټوله اسلامي نړۍ کښې اسلامي نظام نشي ليدے چرته بادشاهت او چرته قاضيان او مليان دي او چرته لکه ترک، پاکستان او د روس د ازادې جمهوريې سيکولر

د حېرانتيا خبره ده ۔ چې د امريکې غوندې د نړيوال معيار دماغ لرونکي ملک کښې ډونلډ ټرمپ غوندې سړے صدر جوړ شوے دے ۔ سحر او ماښام د ګډوډ بيانونو پۀ وجه باندې پۀ ټوله دنيا کښې د خندني سبب ګرځېدلے دے ۔ د دۀ بيانونه او وعدې هيڅوک هم سنجيده نۀ اخلي ۔ خو له بده مرغه د دۀ خالي بيانات داسې د تضاد نه ډک نۀ دي بلکې عملاً هم چې کوم کار کوي نو د هغې د نتيجې سوچ  نۀ کوي ۔ د امريکې دننه چې دۀ څومره هم څۀ اولټه پلټه کول هغه ئې وکړل او د بدقسمتۍ نه بهرنۍ دنيا ته ئې مخه شوې

باجوړ خاورې وخت پۀ وخت ډېر مېړني او زيرک خلق زېږولي دي چې هغوي خپل ټول ژوند خپل قام ته وقف کړے ؤ- پۀ هغه نوموړو کښې يو سيد عبدالمنان کاکا جي هم دے- سيد عبدالمنان کاکا جي پۀ کال ۱۹۷۰ء کښې د باجوړ پۀ امان کوټ سيمه کښې د سيد محمد يار جان پۀ کور کښې سترګې پرانيستلې –  کاکا جي پۀ خټه سادات ؤ- دے د دوه کلونو ؤ چې پلار ئې د نړۍ نه سترګې پټې کړې او دے يتيم پاتې شو خو د دۀ پښتنې مور دۀ ته کونډتون وکړو او بل وادۀ ئې ونۀ کړو- هغې د خپل ژوند ټولې خوشحالۍ د کاکا جي د

نهۀ نوي خلق خپل ترجيحات پۀ خپله نۀ شي غوره کولې د کومې پۀ وجه چې دوي خپله فېصله نۀ شي کولې ۔ خلقو ته پته نۀ وي چې د هغوي  د ژوند د پاره مهم څۀ دي ۔ د هغه چا د پاره فېصله کول ډېره اسانه وي څوک چې خپل ترجيحات پۀ خپله غوره کوي ۔ چاته چې د خپلو ترجيحاتو پته وي هغۀ ته د ښۀ او نۀ فېصله کول ډېره اسانه وي ۔ ژوند تېرول مهم نۀ دي مهم دا دي چې د خپلو ترجيحاتو سره ژوند تېر کړې شي ۔ پروفېسر احمد رفيق فرمائي چې ”پۀ دنيا کښې خوشبخته سړے هغه دے څوک چې د