پښتانۀ په يؤ داسې ځاے کښې مېشته دي چې تل پرې برېدونه او يرغل شؤے دے. پښتنو چرته هُم د جنګ هڅه نۀ ده کړې بلکې پردي جنګونه پرې مسلط شوي دي هغه کۀ د رياست له اړخه وي او کۀ د بل چا له اړخه. پښتنه سيمه تل د نړۍ د لويو او د زورورو قوتونو د جنګ مېدان پاتې شوے دے او هُم دلته ئې خپل جنګ راوړے او زمونږه سيمه ئې لتاړ کړې. د پاکستان د خوړښت نه مخکښې هُم دا لوبه وه او د‌ پاکستان د خوړښت پس تر دې دمه‌ هُم دا لوبه ده. خو دې ظالم جابر رياست د جوړېدۀ سره سم په پښتنو

دوېم نړيوال جنګ چې په ټوله نړۍ کوم اغيز کړے ؤ هغې د ځان سره د فکشن جولۍ ته داسې لازواله بخښنې کړې دي چې نن هم په نړيوال فکشن کښې هڅکه غړۍ ولاړې دي۔ د سامراجي قوتونو له خوا په دغه جنګ کښې د بې شمېره انسانان وينې لکه د اوبو بهېدلې دي۔ د طاقت د حصول، د سامراجي اجاره دارۍ او سرمايه دارۍ د قائم ساتلو لپاره د دغه جنګ اثرات د نورې نړۍ نسبت په پښتنو ډېر زيات نۀ ؤ۔ د دوېم نړيوال جنګ په وخت د پښتانۀ مشرتابه له خوا د جنګ د برخې د نه جوړېدو فېصلې پښتانۀ/افغانان د دغه جنګ ژورو زخمونه نه ساتلي

د شمس بونيري خپل نوم شمس الحق ؤ. د شمس بونيري د پلار نوم عبدالرزاق ؤ. د شناختي کارډ تر مخه ئې 12 فروري 1946ء د زېږون نېټه ده. پۀ کال 1953ء کښې د خپل کلي (غازي خانے، بونېر) پۀ لوئير پرائمري سکول چې پۀ جومات کښې ؤ، پۀ ادنيٰ جماعت کښې داخل شو. پۀ کال 1956ء کښې پۀ ګورنمنټ پرائمري / مډل سکول ګديزي کښې پۀ درېم ټولګي کښې داخله واخسته. پۀ کال 1963ء کښې ګورنمنټ هائي سکول ډګر کښې پۀ نهم ټولګي کښې داخل شو. پۀ کال 1964ء کښې ئې لسم پاس کړو. پۀ کال 1965ء کښې د خپل کلي پۀ پرائمري سکول کښې استاذ شو او هم

چې ښځه ونۀ ګڼې داسي لکه ځان چې ګڼې زه درته کله هم سړے نۀ وایم سیال نۀ وایم خان زمان کاکړ المیې د انساني تهذيب او ټولنیز ژوند افقي او ابدي شریکې همسفرې وي او دي. انسان تل د دې د حل طلبۍ هڅې هم کړي خو په ١٩ / ٢٠ پیړۍ کې د نیشن سټیټس او سوشل ویلفیر سټیټس تصور رامنځته شو نو تر ډیره حده ئې د ځان ځانۍ پرتي په مجموعې/کلیکټیو توګه د المیو د ختمولو هڅي هم پیل کړي. عملي اقدامونه هم وکړل او فکري او علمي بنسټونه ورته هم تیار کړل او ډیسکورسونه ئې هم د اجتماعي ټولنیز ژوند د لاشعور برخي ته ورننویستل.خو

شاعري د لطیفو احساساتو نه یو سپېځلے احساس دے او شاعر د احساساتو مبلغ دے ـ شاعرد ټولنې په نبض پوهه لرونکے هغه طبیب وي چې اولس ته د رنځ تشخیص او علاج ور په ګوته کوي ـشاعر چې خپل چاپېرچل کښې څۀ ګوري ویني او محسوسوي هغه اولس ته په اداسې انداز ورسوي چې خپل احساسات او جذبات ورسره په فنکارانه ډؤل یوځاے کوي نو اولس نۀ صرف دغه شاعري ګوري اوري بلکې عمل هم ورباندې کوي ـ وخت په وخت په ټولنه کښې داسې پېښې رامنځته کېږي چې اولس عموماً او شاعر ترې خصوصاً متاثر کېږي ـ هم دغسې د یوویشتمې پېړۍ په اوائل کښې هم د یوولسم

سپوږمۍ به د شپې کله ناکله موسېده خو يوه شپه داسې وخندېده لکه د اسمان په تور مخ يو روڼ ستوري چغه وکړه . هم پۀ دې شپه د باجوړ د دنګو غرونو پۀ لمنو کښې، يو ماشوم وزېږېدۀ مور او پلار پرې خانزېب نوم کېښود ۔ د دې ماشوم سترګې د قران د صفحو غوندې پاکې وې، غږ ئې د اذان پۀ شان خوږ ؤ اؤ تندے ئې د محراب د سجدو خوښونکے ۔ خانزېب لا ماشوم ؤ، چې پلار به ئې غوږ ته وئيل: «زويه دا خاوره مقدسه ده ۔ د دې خاورې، ژبې، اولس اؤ دين نه غفلت کفر دے» کلونه تېر شول. خانزېب د مدرسې نه

زه پښتون یم. د هغه قام یو غړے چې تاریخ ئې د تورو، لوګو او سرښندنو کیسې دي ۔ خو زۀ نن د قلم، شعور او بدلون استازے یم ۔ زما قوم د بابا خوشال خان، باچا خان او غازي ایوب خان وارث دے ۔ مونږ هغه خلک یو چې د مېلمه پالنې، غېرت او سرلوړۍ لپاره پېژندل کېږو— خو دنیا مونږ یوازې د جنګ په رڼا کښې ویني، نه د علم، کلتور او جرت په هنداره کښې. زما تاریخ له زرګونو کلونو راهیسې ژوندے دے. د موندل شوو اثارو له مخې، پښتانه افغانستان، وسنئ خیبر پښتونخوا، بلوچستان او د ایران و هند تر منځ د غرونو په غېږ کې

ګل رنګ د ګل مینې د خپل ماما زوے وو د دواړو د یو بل سره ډېره مینه وه د ماشوموالي نه په یو.کور کښې لوے شوې وو ـ د ګل مینې پلار د ټکر په جنګ کښې په ځوانه ځوانۍ کښې خپل سر د وطن نه ځار کړے وو او ګل مینه مور په اورڼي کښې د خپل رور کره پړانګو ته راوړې وه ګل رنګ چې په عمر څو کاله د ګل مینې نه مشر وو ګل مینه ئې لکه د لوبو د ګوډۍ لوبوله ولې د ګل مینې مور د ټکر د ګولو باران په زړۀ داسې اخستے وو چې ورځ تر ورځ ئې صحت هم خرابېدو

دا د هرې ژبې و ادب د تخلیقي روایت او ملي احساس یو ډول طبعي ظرفیت وي، چې لیکوال او پنځګر یې د خاصو مواردو او ادبیاتو د تخلیق ترڅنګ عام یا اولسي او ملي ادبیاتو ته هم لاره کوي، مطیع الله تراب د ورستۍ کټګوری د ادبیاتو هغه مخلوق او باظرفیت ملي شاعر او ناظم و، چې د ادبي او منظوم غږ اساس یې د خپلې خاورې خوشبو او د خلکو احساس او شعور وو.دای که څه هم ما مخامخ نه و لېدلی؛ خو د خپل سرشاره او یاغي مزاج له مخې مې په ټولو هغه ورستیو دورونو،حکومتونو او نظامونو کې لوستلی او اورېدلی و، چې د ورځنیو سیاستونو

دا د هغه وخت ذکر دے کله چې زه د لومړي کال زده‌کوونکے وم. په هغه وخت کښې زه د اسلامي جمعيت طلبه سره وابسته وم او د قاضي حسين احمد د جهاد د فلسفې قائل ووم د سويت يونين فوځونه له افغانستانه وتلي وو او ډاکټر نجیب الله د افغانستان مشر و. بېنظیر بهټو د پاکستان وزيراعظه وه، مرزا اسلم بېګ د پاکستان د پوځ مشر و او جنرل حميد ګل د آی اېس آی مشر و.په هغه وخت کښې جنرل حميد ګل د مجاهدينو له لاري د جلال‌اباد د قبضه کولو منصوبه جوړه کړۀ . د عرب مجاهدينو په مرسته مجاهدين د تورخم له لارې جلال‌اباد ته ورسېدل،

  نګار جانه! سلامونه او نېکې هېلې.‌ په عزت سره جنت ته رارسېدلے يم، په خپل کار او زيار ښه مطمئن يم. دلته راته معلومه شوه چې د قام د پاره ستړې کول د څومره اوچتې درجې عمل دے. دلته ماحول څۀ دے؟ خو د قامي کاز د پاره د شهيدانو ګڼه ګوڼه ده، پېر روښان ، ډاکټر نجيب، منير شاکر، ارمان لوڼي، عارف وزير، عثمان کاکړ او داسې پسې ځه، هغه د شاعرۍ په ژبه کښې چې: د باچا خان نه په جنت کښې تاوېدۀ شهيدان حوړې حېرانې وې چې دومره پښتانۀ شهيدان زما د مرګ وجه خو به تاسو ته ښکاره وي، هغه دا چې ما د ځان

په داسې ملک کښې لکه پاکستان چرته چې د نظریو جګړه ډېر ځله د شخصي ګټو تابع شي، د خپلو اصولو په سر ولاړ پاتې کېدل هېڅ آسان کار نه دے. دا یوه داسې مبارزه ده چې یوازې جرات او عزم نه غواړي، بلکې دا هم غواړي چې یو څوک د خپلې کورنۍ او خپلو عزیزانو لپاره د آرام ده ژوند هیله قربان کړي. د میا افتخار حسین ژوند د همدې قربانۍ او نه ماتېدونکي عزم یوه نه ختمېدونکې کیسه ده. هغه یوازې د خپلو نظریاتو بوج پر خپلو اوږو وانخست، بلکې هڅه یې وکړه چې دا بار يې پر کورنۍ باندې دروند نه شي. خپل زوي، میا راشد حسېن،

د کېمور د لمنې نه يو غږ پورته شو او يوې لمحې له د خلقو په مېنځ کښې يوه درنه خاموشي خوره شوه. دا يو داسې غږ ؤ چې د ټولې کوزې او بره پښتونخوا غرونه، مېدانونه، لوړې، ژورې، کلي، بانډې او خاوره خاوره ئې و لړزوله. خلق حېران حېران يو بل ته ګوري او ګوڼېږي خو د يو بل په خبره هېڅوک نه پوهېږي. ناګهانه يو کريکژن غږ پورته شي او وائي چې د کېمور غر ونړېد! خلق چې وګوري نو غر په رښتيا نړېدلے پروت وي ۔ غرمه محال دے. خلق په خپلو خپلو کارونو روزګارونو کښې بوخت دي. څوک په دکانونو کښې د خپلې سودا خرڅولو د

د کله نه چې انګریز هند ته راغلے او بیا ئې د پښتنو افغانانو په خاوره تجاوز کړے نو هم د هغې ورځې نه پښتون قوم د هغوي په خلاف د مبارزې څخه کار اخستے، پښتنو په دې دورانیه کې لوي لوي اتلان او پیاوړي تحریکونه وزېږول خو ولې نۀ خو هغې تحریکونو دوام وکړو او نه خو د هغې اتلانو په نۀ شتون کښې د هغوي بدیل پېدا کړے شو ۔ په دې نړۍ کښې بلها داسې قومونه شته چې هغوي هم د پښتنو په څېر د وخت د عاصبه استعمار د جبر لاندې راغلي خو ولې هغې خلکو په خپله مبارزه کښې تسلسل او د ځائي ناستي (Replacement

مولانا خانزېب چې پوره نوم ئې شېخ مولانا خانزېب دے پۀ 4 جنوري 1980ء کښې د شېخ خانه ګل پۀ کور کښې د ناوګۍ پۀ شيخانو کلي کښې پېدا شوے ؤ، پۀ قام پښتون او زيلي تعلق ئې د ترکلاني سالارزي شومه خېل شېخانو سره ؤ- نيکني ټاټوبے ئې چارمنګ بابړه ده- مولانا خانزېب پۀ خپلو شپږو وروڼو او درې خوېندو کښې تر ټولو کشر ؤ فقط یوه خور ترې کشره وه-عصرې زدکړې ئې د خپل کلي ناوګۍ پۀ هائي سکول کښې تر لسم ټولګي ( 10th) پورې تر سره کړې او د دیني زدکړو د پاره ئې پۀ کال 1992ء کښې پۀ باړه ګېټ مدرسه کښې د مولانا عبیدالله

پۀ لسمه جوائۍ 2025ء کښې مولانا خانزېب د پښتونخوا وطن د امن د پاڅون د پاره پۀ خپله علاقه باجوړ کښې د کمپاين پۀ دوران کښې پۀ ډزو وويشتل شو ۔ د هغوي د جنازې نه پس باچاخان مرکز کښې د عوامي نېشنل ګوند له خوا د تينک ټينک اجلاس راوغوښتے شو ۔ پۀ دغه اجلاس کښې فېصله وشوه چې پۀ شپږتمه جولائۍ به د عوامي نېشنل ګوند صوبائي تنظيم يوه جرګه باچاخان مرکز ته راغواړي او پۀ دغه جرګه کښې د پښتونخوا وطن سره تړلې سياسي او غېرسياسي تنظيمونو ته بلنه ورکولې کېږي ۔ پۀ شپږيشتمه جولائۍ 2025ء باچاخان مرکز کښې يوه جرګه ترسره شوه چې صدارت ئې د

په پښتو ادبیاتو کښې ډېر شاعران شته چې د خپل دور د ټولنیزو، سیاسي، او فرهنګي حالاتو انعکاس ئې په خپلو اشعارو کښې کړے دے. خو د دغو شاعرانو په قطار کښې امام منظر صېب یو ځانګړے ځاے لري۔ ځکه چې هغه نۀ یوازې یو شاعر بلکې یو انقلابي فکر، یو بغاوتي اواز، او د پښتو د غېرت یو ژوندے اظهار دے ۔ امام منظر د پښتو ژبې یو پېژندل شوے شاعر دے، چې خپل ادبي سفر یې د ظلم، استبداد، او نابرابرۍ پر ضد پېل کړو. د هغۀ شاعري د انقلاب، مقاومت، او آزادۍ پېغام لري. د هغه کلام نه یوازې ادب دے، بلکې یو تحریک هم دے چې

د بشريت د تاریخ په اوږدو کښې ډېر ملتونه راپاڅېدلي، فکري بېداري ئې موندلې او استعمار ته ئې( نۀ) وئیلي خو خپل هویت ئې خوندي کړے دے۔ خو دا ټولې لاسته راوړنې او برياوې یوازې د جنګي وسلو او یا ډګرونو په زور نۀ دي تر لاسه شوي بلکې تر ټولو ستر بدلونونه هغه وخت راغلي، کله چې قلم، تعلیم، شعور او ملي وجدان سره یو ځاے شوي وي. د پښتنو معاصر تاریخ  له همدې مبارزو ډک دے او په دغو مبارزو کښې د باچاخان او د هغه د فکري کاروان ونډه بې‌سارې ده. خان عبدالغفار خان، چې د باچاخان پۀ نامه مشهور دے، د یو ملت د اروا، فکر

تاريخ خپل ځان هېڅ کله نۀ تکراروي د دوه مئينو په دويم ځل د جدائي تجربه د اول په څېر نۀ وي.هره واقعه په خپل زمان او مکان کښې خپلې ځانګړتياوې لري.د زمانې تغير شعوري او غير شعوري په دواړه ډوله وي.کوم بدلون چې په شعوري توګه رامنځ ته کېږي د هغې لپاره د مخکښې نه تيارے نېول شوے وي هغه بدلون انسان په حېث د فرد يا په حېث د ټولنې د حادثې په توګه نۀ متاثره کوي.که يو څوک د تېرې زمانې نه په کوم سائنسي يا ديومالايي توګه يو انسان ژوندے کړي او هغه د ننۍ نړۍ ننداره وکړي يقينا دا هر څه به د هغه لپاره

د پښتو ژبې او ادب د اغاز او ارتقاء دعوې لۀ پخوا راهسې کیږي ـ خو بنیادي دوره چې احوال او اثار ئې موجود دي، هغه روښاني دوره ده ـ لۀ دغې مخکښې د پټې خزانې روایتونه د پښتو نظم او نثر په مد کښې دي خو لۀ بده مرغه د دغه دورې احوال د تذکرة الاولیاء د څو پاڼو او پټه خزانه کتاب نه علاوه په بشپړه توګه نۀ دي معلوم شوې ـ د دې په د دویمې دورې کتابونه او شخصیات څۀ قدرې ښکاره دي ـ په دې دوره کښې د روښانیانو او اخونانو شخړې هم پښتو ژبې ته د قدر وړ بخښنې کړې دي ـ یوه لویه