دا یوه داسې کورنۍ ده، چې کۀ اوغواړي نو خپل ژوند د پاکستان نه تر يورپ پورې هر چرته په آرام تیرولې شي. که اوغواړي خپل فکر خرڅولې شي، او د هغې په بدل کښې له حکومته لوړ القابات او بې‌ شمېره مراعات ترلاسه کولې شي. که اوغواړي، خولۀ تړلې شي، د خپل قوم ګډ دردونه شاته غورځولې شی، او د بادار نه د شخصي ګټو په بدل کښې خپل درئیم نسل هم د ملک د خزانې نه ارب پتي کولې شی. هغه کولې شی چې د زمکې له حقیقتونو نه ځان ناخبره کړي، او د پارلیمان د لوړې چوکې نه د خپلې اثر لرونکې ژبې او طوفاني وینا له

پښتني تخليقي سيمه کښې ”تنقيد“ يو داسې لفظ دے چې د تندو پۀ ائينو کرښې پرېږي ۔ پوزې تروې کړي ۔ نيتونه  بد کړي تعصبات رابرسېره کړي تربګنۍ جوړې کړي او د نفرتونو کرونده وکړي ۔  د دې بنيادي وجه دا ده چې زمونږ پۀ ادب کښې تنقيد او تنقيص هم معنه ګڼلے شي ۔ نقاد هغه فرد ګڼلے شي چې لاس کښې ئې نوسے نيولے  وي او د فن نه تر فنکاره نقصونه پۀ ګوته کوي ۔ ولې دا حقيقت نۀ دے ۔ د ادب او تنقيد تړون د روح او وجود دے ۔ پۀ نورو لفظونو کښې داسې وئيلے شو چې تخليق او تنقيد پۀ يوه لمحه کښې

سدره ګلونه د نګهت ياسمين دړمنې افسانوي او شعري مجموعه ده چې په کتاب کښې د چاپ کال، پريس وغېره مخ نۀ دے ورکړےشوے ۔ ځکه نو دغه سپيناوے نۀ کېږي چې دا کتاب په کوم کال چاپ دے او د کوم پريس نه چاپ دے ۔ ا لبته د خپلې درېمې مجموعې انتظار په خپلو خبرو کښې ئې د دې کتاب چاپ کال ۲۰۰۷ ياد کړے دے لکه وائي چې : ”دا مجموعه انتظار زما درېمه د افسانو مجموعه ده ۔ دې نه وړاندې په ۲۰۰۷ کښې سدره ګلونه او بيا په ۲۰۱۳ء کښې بې منزله منزل چاپ شوے دے ۔“[i] د کتاب تړون څۀ په دې ټکو کښې

خو سوال دا دے چې ولې ئې نۀ شي ګټلې؟ د دغه سوال یا پېغور ځواب د دلیل په رڼا کښې: د لیک دوې برخې دې اوله برخه کې خپلو پښتنو ملګرو مبارزینو ته مخاطب یم دوېمه برخه کښې مې مسلملیګیانو، یوتیانو، تبلیغیانو او ټول د جناح پاکستان ته ځواب وئېلے دې ۔ اوله برخه :نېشنل ګوند د کونسلر سیټ ځکه نۀ  شي ګټلې چې په داسې مذهبي سوسائټۍ کښې قامپاله، روشن فکره او سېکولر سیاست کوي چې الته قامپرستي، روشن فکري او سېکولرزم کفر ګڼل کیږي ۔ چرته چې هنرمند او سندرغاړي ته په سپک نظر کتل کېږي الته نېشنل ګوند هنرمندانو ته د قامي اتلانو او قدر په

لکه څنګه چې کوزه پښتوخوا کې استاد راحت زاخيلي د پښتو د معاصر ادب لپاره ګټورې ادبي هلې ځلې سرته رسولې دي همدغسې په افغانستان کې لوی استاد پوهاند عبدالحی حبيبي د پښتو ادبياتو هغه څېړونکی او نوښتګر ليکوال او شاعر دی چې په خپلو څېړنو او څرګندونو يې د پښتو ادبياتو ګلبڼ ښېرازه کړی دی،  نوموړي په خپلو څېړنو سره د پښتو ادبياتو ډېر تياره اړخونه د لمر په څېر روښانه کړي دي، دا اوس اوس جې کوم ليکوال او څېړونکي په څېړنو بوخت دي او غواړي چې د پښتو  ژبې او پښتو ادبياتو خدمتونه وکړي نو هرو مرو به د علامه حبيبي صېب له څېړنو او ليکل شوو

کله چې د سپتمبر میاشت راشي، د هر افغان په ذهن کې د ۲۶مې نېټې انځور ګرځي ـ هغه ورځ چې د ډاکټر نجیب شهید جسد د آریانا په څلور لارې کې ځوړند شو.د ډاکټر نجیب الله شهید نوم چې هر ځای یادېږي، د رهبر تحريک خان عبدالولي خان نوم ورسره حتمي راځي. ځکه چې د لر او بر افغان په خاوره کې دغو دوو اتلانو د سولې او امن لپاره کار کاوه. نو ځکه وایو: ورور دی، ورور دی، نجیب د ولي ورور دی. رهبر تحريک خان عبدالولي خان او ډاکټر نجیب الله شهید – دا یوازې د خپل وخت ستر شخصیتونه نه وو، بلکې نن ورځ هم د

دولسمه او ديارلسمه هجري پېړۍ د پښتو ادب د پاره نېکمرغه ده چې ستر شاعران او ادب پوهه عالمان ئې زېږولي دي ـ دا هغه دوره ده چې پښتو شعر د نویو اصطلاحاتو او افکارو سره مخ شوے وۀ ـ هندي سبک د عروج په بام ختلے وۀ او اغېزې  ئې راتلونکيو شاعرانو باندې ژور چاپ پرېښودۀ ـدغه  زمانه کښې په هشنغر کښې علي خان ژوند کاوۀ ـ هر څو کۀ ئې ژوند په تیارۀ کښې  دے خو د خپل فن لۀ کبله ځلېدونکے نمر دے او شاعري ئې لکه د څوارلسمې سپوږمۍ پړقیدونکې او ځلېدونکې ده او تر نن ورځې پورې رڼا لوستونکي منور دي ـ  د علي خان

ښاغلے اياز الله ترکزے د يو شاعر اديب سره سره د معياري پبلشر په توګه هم خاص شهرت لري۔ د ادب د مېدان داسې شهسوار دے چې په هر اړخ ئې منفرد او معياري کار کړے دے۔ افسانه، سفرنامه، ناول، تحقيق، تنقيد او داسې نور ګڼ اړخونه دي چې موصوف پکښې کار کوي۔ اثار ئې په مطبوعاتو کښې هم چاپ کېږي او په کتابي بڼه هم خپرېږي بلکې ګڼ شمېر کتابونه ئې چاپ شوي دي چې شمېر ئې د شلو څخه زيات دے۔ د جملې څخه ئې “جونګر” (ناول) “ګل سپرلے” (شاعري)، “درشل” (افسانې) “د پښتو ژبې د ناول نګار پروېش شېخ فن او شخصيت” (يوه تحقيقي او تنقيدي جائزه)،

شلمه صدۍ په نړیوال کچ د لویو بدلونونو زمانه ده ـ په دې دوره کښې په علمي، ادبي، سائنسي، سیاسي، معاشي او معاشرتي حواله راغلې بدلونونه د تاریخ برخې دي ـ خو دې سره سره په دې دوره کښې د نړۍ لویو قوتونو د زور، زر ،زمکې د حصول د پاره په مختلف شکلونو کښې جنګونه وکړل ـ د اقتدار دغه رسه کشۍ غټانو ته د انا د تسکین سامان ورکړو خو د دوي د انا په ټس کښې د لکهونو انسانانو په ذهنونو، وجودونو او مالونو اسبابونو لوبې وشوې ـ واړه قوتونه په معاشي، معاشرتي،ذهني او سیاسي توګه وځپلے شوـ په دغه لړ کښې د شلمې صدۍ په نیمه

نسته د چارسدې فاروق اعظم چوک نه پنځۀ شپږ کلو میټره فاصله باندې د موټروے د دریائے کابل په غاړه غاړه باندې شمالاً جنوباً مشرقاً مغرباً پرته ده. د چارسدې انټرچېنج هم په نستې کلي کښې راځي. دا کلے څلور وي سي لري : پلوسه، پټوارمياګان، عزیز خېل او صدران.د نستې خلق ډېر محنت کش، جفا کش او مېلمه دوست دي. مکمل خو يو د الله تعالی ذات دے خو نسته په ډېرو اوصافو کښې د کمال درجه لري. لکه د خدائي خدمتګارۍ تحریک په لحاظ سره هم ډېره زرخېزه سیمه ده. په نسته او د دې په مضافاتو کښې د خدائي خدمتګارۍ اغاز خدائي خدمتګار محی الدين بابا کړے

مرمر هغه قیمتي خزانه ده چې د زرګونو کلونو راسې د زمکې په سینه کې په غرؤیزو سېمو کې خوندي پرته وه او لږ کلونه کېږي چي د انسان د لټون له عمله پیدا شوه او اوس د ټينونو په حساب راويستل کیږي او بيا په مشینونو  تراشل شي او د نړئ هروطن ته وړل او خرڅول شي.دا یواځې یو ډبره نه ده، بلکې د انساني تمدن او ودانیزې ښکلا نښه او غوره نمونه ده. د مصر پخواني اهرام، د یونان او روم معبدونه، د تاج محل سپین رنګ ځلېدونکې ښکلا او د ایران جوماتونه غرض دا چې هر ځائی کې مرمر د ښکلا، پائیدارئ او عزت نخښه ګرځېدلې ده.

د هر څيز دوه مخه وي يو ښۀ اړخ اؤ بل بد . مونږ چې پۀ ژوند کښې څومره پورې څۀ څيزونه پکار راولو اؤ د هغې پۀ استعمال پوهېږو نو ارو مرو به ګټه لاس ته راوړو . اوس کۀ د کومو څيزونو پۀ استعمال نۀ پوهېږو هغه استعمالوو نو ظاهره ده تاوان به مومو .کۀ نني دور ته اوګورو نو د ډيجيټل شکل يې خپل کړے دے اؤ ډېر پۀ تېزۍ پکښې داسې شيان د مغربي د تجربو د اثر نه تر مونږه راورسېدل، لکه موبايل راغے، سوشل مېډيا راغله پرنټ مېډيا راغله اؤ د دې مختلف پلیټ فارمونه يعنې فېسبوک يوټيوب اؤ پۀ تېره تېره ټک ټاک

پۀ ټوله نړۍ لکه بنيادمانو ، هېوادونه هم  بې شمېره ستونځې لري. د هر هېواد‌ بيا خپلې خپلې ستونځې وي چې د هغوي د ځانګړي حېثيت مطابق وي. هېوادونه دوه غټې او مهمې ستونځې لري. چې يوه بهرنئ ستونځه وي او بله داخلي يا کورنی ستونځه وي. دا دواړه ستونځې ډيرې د توجو ، زيرک نظر او حکمت عملې پامته داری وي ۔ د بهرنو ستونځو سنجولو (حل کولو) کښې ډير غټ لاس د يو هيواد فوجي قوت ، ټيکنالوجي، معاش ، اولسي واک ، مرستې او خارجه ډپلوميسي وي. او نور هم ډير ثانوي عوامل پکښې پکار راځي. دا ستونځه که هر څومره غټه وي خو دا حکومت او

ارواښاد شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح په ۱۳۰۶ لمریز کال د پښتو ژبې د نامتو لیکوال او سیاستوال ارواښاد سید شمس الدین مجروح په کور کې سترګې نړۍ ته پرانیستې. د سید بها‌‌ءالدین مجروح په خټه کې د شعر رېښې موجودې وې، ځکه چې مشر مجروح هم د پښتو ژبې او ادب لوی لیکوال او شاعر و ۔ ښاغلي سید بهاءالدین مجروح په تنکۍ ځوانۍ کې په شعر ویلو باندې پیل کړی دی، او د وخت و زمان په چاپي خپرونو کې به د ده شعرونه چاپېدل. استاد سید بهاءالدین مجروح فکري نبوغ درلود، په خپلو درسونو کې ډېر وړاندې او تکړه و. پوهاند مجروح د شاعرۍ ترڅنګ لیکوالي

باچا خان بابا (خان عبدالغفار خان)  د هندوستان د ازادۍ د مبارزې یو لوے غړے، د عدم تشدد فلسفې پلوی، او د پښتنو د حقونو مبارز و. د هغه نظريه د استعماريت (Colonialism) په ضد د صلحې، علم، خپلواکۍ، او فرهنګي بیدارۍ په بنياد ولاړه ده. لاندې يې د استعماريت ضد نظریه په تفصیل سره څېړل کيږي عدم تشدد او استعماري نظام ته اخلاقي ننګونه : باچا خان د مهاتما ګاندي په څېر د عدم تشدد فلسفې ملاتړ کولو او دا ئې د برطانوي استعماري ظلم په ضد یوه اخلاقي وسله ګڼله. د هغه د  وینا مطابق ۔ زه تشدد نه شم زغملے، حتی که دا دازادي لپاره هم وي.

دا لوئې لوئې دشتې په کښې سرۀ او زيړ ګلونه چې کوم لوري ته ګورې نو بس غرونه غرونه غرونه د غرونو په سرونو د رڼو اوبو ډنډونه سندرې د فطرت وائي جړوبي،ابشارونه چينې ئې داسې يخې لکه واورې ګنګلونه تر لرې لرې ښکاري د شنو ونو قطارونه په زړۀ لګي ټګور د دنګو ونو شغارونه نرۍ نرۍ اوبۀ ئې غږوي خواږۀ سازونه ماښام نغمه نغمه کړي د مارغانو اوازونه وريځې چې الوځي په نڅا کړي ژوبل زړونه مات زړونه په مستۍ شي او شروع کړي اتڼونه په ژمي پرې خوارۀ  وي سپين د واورو څادرونه په اوړي کښې ئې ډک شي په اودي ګلو دشتونه “نرے شمال اورېږي پرې

داسې ډېرې پوښتنې په دې ټولنه کښې راولاړې شوې دي، چې د اضطراب سبب ګرځېدلې دي او په حقیقت کښې ډېر اهمیت لري. د دين سره عقيدت زمونږ په ټولنه کښې او د مسلح قوتونو په نفسياتو کښې داسې اغېږلے شوے دے چې په هغې اعتراض کول يا اختلافي نظر وړاندي کول خو په ملي کچه هيڅ د پام وړ پېښه نۀ ده شوې که چرته شوې هم ده نو د سختۍ او تشدد سره مخ شوې ده. حتّی که په بل هېواد کښې هم د اسلام په اړه کوم مخالفانه رویه څرګنده شوې ده، نو دلته پرې په شدّت سره احتجاج شوے دے. د ژوند او کائنات په هر

په تاريخ کښې داسې شته چې نۀ يواځې د ملتونو سرلوړي ګنړلے کېږي بلکې د قربانۍ غېرت او ملي شعور لوړي بيلګې دي د ۱۹۳۰ کال د مۍ ۲۸ نېټه د مردان ټکر کلي کښې يوه داسې ورځ وه چې د فېرنګې استعمار په ضد د پښتون اولس پاڅون ئې نړۍ ته اوښودو، د پېښور د قصه خوانۍ پېښه لا تازه وه چې فېرنګې استعمار د خدائې خدمتګارو د ختمولو دپاره ټکر کلي ته مخه وکړۀ چاربانګ ئې په کلي يلغار اوکړو د کلي د مېنځ لار چې د ټکر پل وو ئې اونيوه، د کلي دوه غټو حجرو ته ئې اور ورته کړو دغۀ وخت خلک په خواږه خوب

ورک هغه چې نۀ ئې نوم نۀ ئې نخښان وي تل تر تله پۀ ښۀ نوم پائي ښاغلي د کال 1969ز زمانه ده۔ اوسنۍ ضلع سوات، کوهستان، شانګله او بونېر د رياست سوات برخه دي۔ پۀ رياست سوات باندې د والي سوات باچاهي ده۔ پاکستان جوړ شوے دے خو رياست سوات ځان له بيل حيثيت لري۔ پۀ رياست پاکستان کښې دوه لوے ګوندونه شتون لري چې يو مسلم ليګ دے او بل د ولي خان بابا ګوند نېشنل عوامي پارټي (نېپ)۔ د دغه ګوندونو د اثر نه رياست سوات هم بيل پاتې نۀ شو او د سياسي ګوندونو چپه د ملاکنډ نه راپورې وتله۔ خلک دوه ډلې شو؛ مسلم ليګيان

موسیقي په افغانستان کې هېڅکله یوازې د تفریح یوه وسیله نه وه، بلکې د سیاست، ایډیالوژۍ او کلتوري هویت سره یې ژور تړاو درلود. پروفېسر جان بېلي په خپل کتاب War, Exile and the Music of Afghanistan: The Ethnographer’s Tale (۲۰۱۷) کې ښيي چې څنګه د بېلابېلو واکمنیو او ایډیالوژیو پر مهال د افغانستان د موسیقۍ بڼه بدلېده. د هغه ورکړل شوی اقتباس له ۱۹۵۰مو کلونو څخه د طالبانو د واکمنۍ تر سقوط (۲۰۰۱) پورې د موسیقۍ د حالت لنډیز وړاندې کوي.دا مقاله هڅه کوي چې د بېلي د نظرونو تحلیلي او تنقیدي جاج واخلي او د افغانستان د موسیقۍ سیاسي او ټولنیز اړخونه وڅېړي. د راډیو افغانستان زرین دور

د ټرانس جنډر مسله د حقيقت يو جز دے او د علم اطلاق چې د مادي رښتياو په کوم جز هم کېږي نو دا خپل څۀ اصول او قوانين لري او دا قوانين بيا خپل قطعي مقولې لري او دا مقولې هغه عمومي تصورات وي چې د فطرت په هره برخه لاګو کېږي او د مختلفو علمونو بنيادونه تشکيلوي. دا قوانين او مقولې په مابعد الطبيعاتي فلسفو کښې منجمد او غېرمتحرک وي خو په جدلياتي فلسفه کښې دا د فطرت سره په خپل حرکت کښې مربوط وي او نه يوازې د فطرت سره بلکه دا مقولې د يو بل سره هم په يو ارتباط کښې وي. ددې مقولو د علم

د کالاباغ ډېم منصوبه چې د پاکستان د تاريخ انتهائي متنازعه منصوبه ده۔ د دې منصوبې دوه بنيادي وجوهات مخې ته راځي۔ يو سياسي وجوه او بل تکنيکي وجه ۔ په سياسي حواله په پاکستاني وفاق کښې دري يونټه د دې خلاف دي او يو يونټ يعني پنجاب د دې په حق کښې دے۔ د نورو ېونټونو يعني خېبرپښتونخوا، سندھ او بلوچستان ځان ځان له خپل سياسي موقف دے او هم د دې موقف سر ته د رسولو په غرض ئې د دې ډېم خلاف په خپلو خپلو اسمبليو کښې قراردادونه هم پاس کړي دي بلخوا پنجاب ئې په حق کښې د خپلې اسمبلۍ قرارداد پاس کړے دے۔ د هر

په تېر مضمون کښې ما دې مهمې نکتې اړخ ته اشاره کړې وه کۀ چرې هم د امریکې او د روس تر مینځ امنیتي تړون وشو نو دغه به د نړۍ تر ټولو لويه کمپني Black Rock ته لوے نقصان ورسوي او هغه داسې چې تر دې دمه دغه کمپنۍ په یوکراین کښې په سلګونو اربونه ډالرې لګولي دي، د یوکراین د موجوده حکومت سره د دوي معاهده ده او د هغې معاهدې د لارې به بلېک راک په یوکراین کښې انوسټمنټ کوي او یوکراین به په بدل کښې دوي ته خپلې زرغي او د قدرتي ذخایرو نه مالا مال سیمې ورکوي ۔ د یوکراین دغه د وسایلو ډکې سیمې

مونږ اکثر د دې غوښتنې څرګندونه کوو چې مونږ کښې بيا چرته څوک محمد بن قاسم، محمود غزنوي او محمد غوري پېدا شي ۔ چې د سلطنت خورېدو سره زمونږ يو والے بيا د سره قايم شي ۔ د دې څرګندونې پۀ شاليد کښې زمونږ د تاريخ هغه نظريه ده چې پۀ هغې کښې ګټونکې او جنګي اتلان وي چې دښمنانو ته ماتې ورکولو سره د غنيمت پۀ مال کښې د دولت امبارونه راوړي  او ورسره د غلامانو او وينزو قطارونه ۔  کۀ څۀ هم پۀ دې کښې لوي لوي سلطنتونه ختم شو د ګټونکو نوم او نخښه پاتې نۀ شوه ۔ خو د دې نومونو پۀ لاس اوس هم

ما ته پته نشته چې پښتو ادب کښې دَ پیرۍ مریدۍ دود دستور چا شروع کړے اؤ دَ کله نه…خو دې بدعت یؤ داسې شکل اختیار کړے چې لکه دَ کرونا یؤ نه بل ته په تېزۍ لګي.دوه نیم یا زیات نه زیات درې تنان چې ئې وه پېژنی نو سړے ځان نه خُد ساخته پیر جوړ کړی.بیا لکه دَ چُف سرکار صرف چُف چُف نه کوی بلکې لکه دَ اېم ټی جے خوبونه هم وینی.دا خوبونه کله کله په ویخه هم لیدلی شی.خو تعبیر ویستو دپاره به بیا هم پیر ته رجوع کوې.لکه دَ نورو بدعاتو دا هم پښتو ادب ته دَ فېشن په توګه راننوتو.خو دلته دَ پیرۍ

په رهبر تحريک اسفنديار ولي خان باندې له تېرو 15 کلونو راهسې مسلسل د “پښتنو خرڅولو” تور لګېږي. خو تر اوسه پورې د دې تور پۀ اړه نه کوم ثبوت وړاندې شوے او نۀ کوم دليل ۔ اصلي پوښتنه دا ده کۀ رښتيا سودا شوې وي، نو دا سودا ئې چاسره کړې ده؟ او که سودا شوې وي، ولې بيا عوامي نشنل ګوند له هماغې ورځې تر نن پورې د ځانمرګو بريدونو، بنديزونو او سياسي يرغلونو هدف ګرځېدلې ده؟ ۔ بله مهمه پوښتنه دا ده که ګوند رښتيا پښتانۀ خرڅ کړي واے، نو له دې “سودا” نه ګوند ته څۀ فايده ترلاسه شوې؟ ۔ برعکس، عوامي نشنل ګوند د نورو

دا ټول بندوبست په حقيقت کښې نوآبادياتي رياست د تسلسل مظهر دے ، لکه څنګه چې انيبال کيجانو د (Coloniality of Power) په نظريه کښې واضحه کړې ده. د هغه په اند، د نوآبادياتيت نه وروسته هم د نوآبادياتيت ځواک په ذهني، اقتصادي او په سياسي جوړښتونو پاتې کېږي، چې په هغې کښې واک د يو څو ځانګړو ډلو په لاس کښې وي، او ځايي اولس ته يوازې د تابع رعيت حيثيت ورکول کېږي. په پاکستان کښې د پوځي ادارو بالا دستي په وسائلو قبضه او پټې نړيوالې معاهدې  هم ددې سانچې برخه ده. ددې نه علاوه “Why Nations Fail” ليکوالانو ايجموقلو(Acemoglu)  او رابنسن (Robinson) د (Extractive Institutions) اصطلاح راوړې،

په ټولنیزو رسنیو کښې نن سبا د پښتنو َنَسبي جوړښت ته ډېره پاملرنه شوې ده. څو ورځې وړاندې د محترم ډاکټر صاحب اباسین یوسفزي مرکه: «د پښتنو تاریخ او شجره و نصب» تر عنوان لاندې په فېسبوک کښې خپره شوه او خپل نظر ئې په لاندې ډول وړاندې کړی دی: پښتانۀ د ابراهیم علیه سلام د بي بي کتوره اولاده دي. پښتانۀ د حضرت یعقوب علیه سلام اولاده دي او بنی اسراییل دي. پښتانه آرین دي». 2-  بله لیکنه د خدای بخښلي بارک عاطفي څېړنه د (د شرق پاچاهان/ لرغوني پښتانه/ عبرےان تر اسلام وړاندې دوره، ۱۳۹۹ لمریز کال) تر سلیک لاندې په ۷۶۳ مخونو کې ما ته د تقریظ