Blog

صوفي صېب راته يوه ورځ ووئيل چې رشيد جانه دا کومې زمانې ته پاتې شو. ما وې صوفي صېب بيا څۀ چل شوے دے۔ دغه وخت محب الله شوق راپېښ ؤ، دفتر ته راننوت وې صوفي صېب ولې څۀ وشو اوس خو د موبائيل زمانه ده او دې ته پاتې شو کنه۔۔۔ صوفي صېب وئيل خو د دغه سرخوړلي خبره مې کوله۔ پخوا به حجرې وې او بېټکونه وو يا به پۀ جومات کښې مشران ناست وو خوږې خوږې خبرې به ئې کولې، ګپ شپ ؤ او ټوقې ټقالې به وې۔ اوس هر سړي دا سرخوړلے راخستے وي پۀ لاس کښې ئې مخامخ نيولے وي او سر ئې پرې راټيټ کړے وي. نۀ سلام، نۀ کلام بس د ځان سره به خاندي او بيا سر ښکته کړي۔ وې دا لا څۀ کوئ پرون د هغه فلاني بېټک ته ورغلم پۀ ځان ځانله کټونو خلک ناست وو او هر چا سره موبايل ؤ۔ نۀ خېر نۀ خبره هر څوک لګيا وو د ځان سره به ئې خبرې کولې۔ دا لا څۀ کوې دوه تنه لرې لرې ناست وو او د دواړو لاسو ګوتې ئې پۀ تېزه تېزه خوځېدلې۔ او يو به وې څنګه مې کړې هغه بل به چغه کړه وې اوس مې برابر کړې۔ نۀ ئې يو بل ته کتل او نۀ ئې نور څۀ وئيل۔ شوق وې مړه هغه سر خوړلے به ئې کولو کنه۔ صوفي صېب وې مړه بس هسې تشې لوبې دي. مينه، ورورولي، ادب او اداب ختم شول۔ شوق وې هم دغه ګېم يادوم کنه۔ بس اوس دغې ته کښېناستلو۔ لاړۀ د چرګانو او مړزانو جنګولو وختونه لاړل اوس هلکان پۀ موبائيل دغه ګېمونه کوي کنه۔ وې ئې يره څۀ ښۀ زمانه وه مړزان به ټول دوه منټه نۀ جنګېدل خو قيصې او تبصرې به پۀ هفتو، مياشتو او کلونو جاري وې. دغه د چرګانو جنګ به درې منټه نۀ ؤ ولې قيصې به ئې تر مودو کېدلې۔ اوس خو دغه سرخوړلے ګېم کوي. پۀ څادر کښې ئې سر پټ کړے وي يو ګوټ ته ناست وي او د ځان سره چغې وهي۔ د کرکټ سرخوړلي هم دغه حال وي۔ هر څوک ورسره چغې وهي، د خبرو نه خلک وتلے دے او پۀ حجرو او بېټکونو کښې ټي وي او رېډيو ته ناست وي۔ صوفي صېب وې ګوره کنه څنګه څنګه تبصرې او پېش ګويانې به کېدلې۔

صوفي صېب وې يره دې ته اوس کومه زمانه ووايو؛ هغه د کاڼو، ګټو او تورو زمانې لاړې نو۔۔۔ شوق ورته وې دا د سوشل ميډيا زمانه ده. ستا د رېډيو زمانه لاړله. صوفي صېب اوس به څۀ کوو۔ پۀ دې عمر کښې مونږ دغه د موبائيل ګېمونه نۀ شو زده کولے۔ صوفي صېب وې يره محب الله شوق صېب مونږ پۀ دې زمانه کښې فِټ نۀ يو۔ دا زمونږ دور نۀ دے لکه چې۔۔۔۔۔۔

زمانه راغله د سوشل ميډيا، د حجرې او بېټک زمانه لاړه ختمه شوه۔ اوس پۀ ټوېټراو فېس بک خبرونه خورېږي۔ پۀ وټس اېپ ګروپونه او ډلې جوړې دي۔ څوک پۀ انګلېند، امريکه او چين کښې ناست وي خو پۀ وټس اېپ ګروپ کښي لګيا وي ګپ شپ لګوي۔ دفتري کارونه اوس پۀ وټس اېپ چلېږي۔ خبر پۀ يوه لمحه کښې د دنيا پۀ ټولو ګوټونو کښې خور شي۔ څوک پۀ لاره روان وي چې ايله يو قدم وران واخلي نو چا ئې فوټو اخيستلے وي او پۀ فېس بک ئې خور کړے وي۔ د دې يوه فائده خو دا شوه چې پۀ ميډيا او خبرو اجاره داري ختمه شوه۔ پخوا به غټو غټو ادارو پۀ خبرونو ډېره روپۍ پېسه ګټله۔ اوس خبرونه د ويډيو پۀ ډول خوارۀ شي او هغه هم ان ايډيټيډ۔ هرڅوک هر چرته چې وي خبر شي او دا سوشل ميډيا د انقلابونو سوب شوه۔ لکه دعرب سپرنګ انقلاب چې هرڅۀ ئې وړنګېدل، حکومتونه ئې بدل شول۔

د دې سوشل ميډيا پۀ وجه رابطې اسانې شوې۔ خلک د يو بل سره پۀ مفت يا ډېر کم خرڅ رابطې کوي، د يو بل نه ځان خبروي او هر چرته رابطه ممکنه شوې ده۔ د دې نه علاوه هر قسمه معلومات، خبرونه او کتابونه پرې پۀ اسانۍ مېلاوېږي۔ طالب علمان کتابونه پۀ بيعه نۀ اخلي بلکې پۀ انټرنېټ د نړۍ ټولې لائبرېرۍ ولټوي او د خپلې خوښې معلومات راغونډ کړي۔ يو پروفېسر راته خبره کوله چې د دې ليپ ټاپ پۀ وجه ما اېم اېس سي او پي اېچ ډي وکړل او يو کتاب مې پۀ بيعه نۀ دے اخستلے او نۀ يوې لائبرېرۍ ته تلے يم۔ بس پۀ خپله کمره کښې مې پۀ نېټ ټول معلومات راغونډ کړي دي او تر پي اېچ ډي مې پوره کړو او اوس سټوډنټانو لپاره تياري هم پۀ دې کوم۔ دا خو ئې فايدې دي۔

د سوشل ميډيا فائدې نن سبا هر چا ته معلومې دي۔ لوے، واړۀ، ماشوم او زلمي هر څوک ترې نه استفاده کوي۔ ولې د دې هر څۀ سره ئې نقصانونه هم ډېر دي او هغه داسې چې پروپېګنډه پرې زر خورېږي، او ډېره پۀ تېزۍ سره يوه خبره خوره شي۔ زمونږ اولس ئې تحقيق هم نۀ کوي۔ کۀ چرته اېکسيډنټ يا څۀ بله پېښه مخې ته راشي نو څوک د چا مدد نۀ کوي سلفيانې، ويډيو ګانې جوړېږي او هر سړے موبائيل پۀ لاس مصروف وي۔ دا نۀ کوي چې پۀ پېښه کښې د ژوبلو مرسته وکړي۔ کۀ چرته اور بل شي نو څوک د اور وژلو هڅه نۀ کوي بلکې د ويډيو ګانو نه نا وزګاره وي۔ بل کۀ د چا خلاف څۀ دروغ خورول وي نو هغه زر خوارۀ شي۔ د کومې چې تداوے ډېر ګران څۀ چې ناممکن شي۔ د ډېرو خلکو کورونه ئې هم وران کړل۔ مرګونه او ژوبلې پۀ کښي وشوې۔ هغه داسې چې پۀ وادۀ ښادۍ يا غم کښي د پردو کورونو د زنانو ويډيو ګانې جوړې شي او خورې شي۔ خوروونکے د نتيجې نه بې خبره خپل کار وکړي او شوق پوره کړي. ولې د ډېرو کورونه وران شي. مرګ ژوبلې وشي۔ او داسې ډېر مثالونه مخې ته راغلل۔

اوس زمانه د سوشل ميډيا ده او د دې خپل ماهران دي۔ سياسي پارټيانې او ادارې د دې د پاره ښۀ ښۀ ماهران ګوري اوغټې غټې تنخا ګانې ورکوي چې د هغوي د مشهورتيا د پاره لارې چارې ولټوي۔ سياسي پارټيانې د خپلو مخالفو خلاف پروپېګنډې خوروي۔ د نورو د غلطو خبرونو لپاره جوابونه کوي، نوې نوې نعرې جوړوي او دښمن پرې شرموي۔

پۀ دې لړ کښې نن سبا د”فورتهـ جنرېشن” د جنګ اصطلاح هم اخيستلے کېږي او هغه صرف او يوازې د دې سوشل ميډيا سره تعلق لري۔ د صوفي صېب خبره چې څوک دا خپله نۀ کړي او ځان پرې پوهه نۀ کړې نو هغه د دې دور د پاره فټ نۀ دے۔ اوس مليان تعويذونه، استخارې او پيران پۀ کمرشل بنيادونو د سوشل ميډيا د لارې سر ته رسوي او د خلکو نه مال لوټي۔ خلک د دنيا جهان اخبارونه او مجلې پۀ نېټ لولي. حکومتونه د يو بل خلاف ټول کارونه پۀ سوشل ميډيا سر ته رسوي۔ کامياب هغه دي چې د دې پۀ هنر او استعمال ځان پوهه کړي۔

د شلمې پېړۍ پۀ دوېمه لسيزه کښې د دنيا پۀ سطح دنيا ته يوه لويه وبا راپېښه شوه چې شروع ئې د چين د يو ښار ووهان نه وشوه۔ او بيا د دنيا ګوت ګوټ ته ورسېده. د دې پۀ حقله قسما قسم شکوک او شبهات مخې ته راغلل او هغه دا چې دا وبا عيسايانو او يهوديانو د مسلمانانو د ختمولو لپاره خوره کړه خو چې کله دغې ملکونو ته ورسېده نو بيا دا شوشه خوره شوه چې دغې ملکونو کښې د سهولت له وجې د خلقو عمرونه زيات دي او دوي دغې خلقو له تنخواه يا پنشن ورکوي نو دا وبا ئې د دې لپاره راګډه کړه چې عمر رسيده خلق د مېنځ نه يوسي.

کرونا کوېډ – 19: کۀ د الله لۀ طرفه راغلې ده او کۀ د يهوديانو يا عيسايانو د طرف نه راغلې ده خو د ملکونو نه ئې د کار کار مشران راغونډ کړل۔ دغه د کار سړي دغه مشران او دغه د ښودنې خلق ئې داسې ووژل چې نۀ پرې د خلقو ژړا او انګولا وشوه او د مسلمانانو خو پۀ اول اول کښې د جنازې اهتمام هم پۀ پوره توګه ونۀ شۀ۔ او پۀ اولسي لهجه کښې “د دوي هډو ښاد مراد او نۀ شۀ”.

زۀ چې کله ماشوم وم پۀ هغه وخت کښې د ننکو وبا “چيچک” راغلې وه. د يو کوره به چې جنازه لاړه او هغه به ئې دفن کولو نو د بل مړي اطلاع به دغې خلقو له لاړه چې د بل مړي لپاره دې قبر وکنستے شي۔ خو دې وبا کښې به خلقو قبر او د جنازې نه وېره نۀ کوله خو دا خو داسې وبا وه چې څوک به جنازې له هم نۀ تلل۔ او دا لا څۀ کوئ چې د مونځ لپاره هم Social distance فاصله پرېښودل ضروري شول۔ چې کله پۀ خانه کعبه بندېز ولګېدۀ او بيا د خانه کعبې نه د سپينو کونترو يو سبيل د طواف پۀ شکل کښې تاوېدۀ او پۀ ميډيا دغه منظر وښودلے شۀ نو د مسلمانانو پۀ زړۀ دا منظر چرته د قبلولو قابل ؤ۔

شاعر او اديب خو چې انسان معمولي غوندې تنزل وويني څۀ پرې ليکي او دا خو ډېره لويه الميه د وبا پۀ شکل کښې پۀ ټول انسانيت راښکته شوې وه، پۀ دې باندې به دغې طبقې خامخا ليکل کول۔ ډېره شاعرې پرې وشوه، افسانې پرې وليکلې شوې، مضامين پرې وليکلے شو۔ ان تر ويکسينو پورې پرې ليکل وشول۔ چا دا کرونا سياسي او غېر مذهبي فعل وګرځولو، چا وېکسين د دې وبا نه زيات خطرناک وګرځول او ډېر کسان پرې مړۀ هم شول. ځنو ملکونو کښې خو پۀ کښې خلک د وېکسينو د خېژولو سره پۀ حق ورسېدل۔ اوس دا پته نۀ لګي چې دا مونږ ته زمونږ د عملونو سزا مېلاوېږي خو څۀ مسئله ده چې مونږ ته راپېښه ده۔

د کرونا متعلق ليکوالانو کښې يو نوم د اياز الله ترکزي هم دے چې پۀ کرونا ئې د “قرنطين” پۀ نوم د افسانو کتاب وليکۀ او چاپ ئې هم کړو۔ د “قرنطين” پۀ نوم د افسانو پۀ دې مجموعه کښې يوولس افسانې شاملې کړې شوې دي۔ د دې مجموعې سريزه يا مقدمه سميع الدين ارمان ليکلې ده۔ پۀ کرونا د دۀ دا مقدمه ډېره بشپړه ده چې د کرونا پۀ حقله ئې پۀ کښې ډېر معلومات را يو ځاے کړي دي۔ او تر ډېره حده پورې دا نۀ معلومېږي چې دا پۀ کرونا مقاله ده که پۀ “قرنطين” مجموعه سريزه ده۔ يا چرته پۀ اخر کښې د “قرنطين” حوالې ته راجخت شوے دے۔ خو دا ده چې د کرونا پۀ حقله به دا معلومات پۀ راتلونکي وخت کښې ډېره فائده ورکړي۔ پخوا د دا قسمه ليکونو رواج نۀ ؤ نو د ډېرو اهمو اهمو واقعو معلومات ان تر زمونږ د مشرانو د پېدائش او د مړينې تاريخونه مونږ ته نۀ دي رارسېدلي خو دې ليک سره به چې تر څو دا کتاب موجود وي هغې خلقو ته هم دا معلومات پۀ پوره توګه ورسي کوم خلق چې د کرونا پۀ وخت کښې نۀ دي پېدا شوي۔

د “قرنطين” اوله افسانه د “قرنطين سنټر” پۀ نوم ده۔ د دې افسانې قيصه او پلاټ ډېر مضبوط بڼلے شوے دے. ليکوال پرې ډېره خواري کړې ده. پۀ کرونا کښې داسې ډېر کېسونه شوي دي څۀ چې پۀ دې افسانه کښې د عثمان کردار سره شوي دي۔ پۀ دې افسانه کښې وحدت تاثر جوت دے د مکان او زمان خيال پۀ کښې پۀ پوره توګه ساتلے شوے دے۔ ليکوال لوستونکے د ځان سره بيائي۔ د اياز الله وړاندينۍ افسانې د “قرنطين سنټر” سره کۀ وکتے شي نو د افسانې پۀ ډېرو توکو کښې ئې بهتري راغلې ده۔

د دې مجموعې دوېمه افسانه “لاک ډاؤن” ده چې ډېره پۀ زړۀ پورې افسانه ده۔ د دې افسانې ژبه د کردار عېن مطابق ده۔ قيصه او پلاټ ئې هم ډېر پۀ زړۀ پورې دے۔ او د افسانې پۀ تېکنيکي توکو هم تر ډېره حده برابره ده۔ ليکوال د افسانې حق پۀ ځاے راوړے دے۔ بهترينه افسانو کښې دا افسانه شمارلے کېدې شي. پۀ دې افسانه کښې چې کومه قيصه راوړلې شوې ده۔ د کرونا پۀ کېسونو کښې اکثر داسې شوي دي۔ د پوليس د بې انصافۍ ذکر هم حق به جانب دے۔ ځکه چې پۀ هره بده کښې د دغې قبيلې پېسو طرفته خيال وي او د چا پۀ زندګۍ ئې هېڅ پروا نۀ وي۔ دا لا څۀ چې د چا نه څوک مړے وکړي د هغو نه هم دوي د پېسو طلب کوي ګني نو کېس ورله دومره کمزورے کړي چې يو عدالت کښې ئې هم ګټه نۀ شي کولے۔ پۀ دې افسانه کښې ليکوال د معاشرې اصلاحي طرفته ډېره هڅه کړې ده۔

درېمه “افسانه ښار ناپرسان” پۀ نوم ده چې پۀ دې افسانه کښې د کرونا پۀ ځاے د تېلو پۀ نشت والي باندې قلم پورته شوے دے۔ يو وخت داسې هم راغلے ؤ چې حکومت تېل ارزان کړل نو پمپونو والاؤ د حکومت نۀ منل او پۀ ارزان رېټ ئې تېل نۀ خرڅول خو کله چې تېل ګران شي بيا پمپونو والا د حکومت مني او د کمولو ارډر د حکومت ولې نۀ شي منلے کېدے۔ دا ځکه چې کله “تېل ګران شي نو پمپونو والو سره چې کوم تېل پۀ کم قيمت کښې رارسېدلې وي هغه دوي پۀ ګران قيمت بدلوي او چې ارزان شول بيا ئې پۀ ارزان قيمت خلقو د ورکولو تاب نۀ ؤ۔ پۀ دې ښار ناپرسان افسانه کښې دا قيصه بيان شوې ده خو پۀ اخره کښې ئې کرونا ته راتاؤ کړې ده۔ نو ځکه ئې “قرنطين” مجموعه کښې شامله کړې ده۔ د دې افسانې قيصه او پلاټ ښۀ دي۔

پۀ قرنطين مجموعه کښې يوه افسانه د “موقع پرست” پۀ نوم هم شامله ده۔ دا قيصه د ډاکټر اقبال خالد پۀ باره کښې ده چې دا د هسپتال سينئير پروفېسر پاتې شوے ؤ۔ دۀ پۀ خپل سروس کښې پرائيوېت کلينک نۀ ؤ کړے او د خپل ځان لپاره ئې هم پرائيوېټ هسپتال نۀ خوښولو او پۀ سرکاري هسپتال کښې د بې غرضۍ پۀ مرګ مري۔ د دۀ د کرونا ټېسټ هم خپل زوے ليکي او بل څوک ډاکټر ترې نه نۀ خبرېږي او بيا جعلي ټېسټ دا زوے ئې پۀ لېبارټرۍ واله تياره وي چې څنګه يو ډاکټر خپل پلار سره دا قسمه حرکت يا رويه کوي خو د فتنې پۀ دې دور کښې داسې قيصه راوړل هم کېدے شي۔ پۀ کرونا کښې دا قسمه ډېرې معاملې شوي هم دي خو دا کېس پۀ کښې ځکه بدل دے چې د ډاکټر او بيا د پلار سره او بيا دغه کوونکے هم ډاکټر دے يعنې مسيحا دے۔ او پلار ئې هم ډاکټر ؤ۔

“بند تابوت” د دې مجموعې بله افسانه ده۔ پۀ دې افسانه کښې سسپنس هم پۀ ډېره ښۀ طريقه ځاے کړے شوے دے۔ پلاټ او قيصه ئې هم زبردست دي او د انسان پرې د ښې افسانې سود هم کېدے شي۔ داسې يو ځاے نيم کښې ژبه کۀ ګډه وډه وي، وي به خو زياتره ښکلې ژبه راوړلې شوې ده۔ دې ته مونږ معياري افسانه وئيلے شو.

“ساه بندي” د “قرنطين” مجموعې بله افسانه ده۔ د دې افسانې باره کښې چي څومره صفت وشي کم دے۔ د دې ښکلا پۀ اختصار کښې، پۀ زبردست پلاټ کښې، پۀ زړۀ پورې قيصه کښې پۀ ښکلي او دلفرېب سسپنس کښې او د کردار مطابق پۀ سپېځلې ژبه کښې دے۔ ډېره ښۀ افسانه ده، بې ځايه ډائيلاک پۀ کښې نشته۔ بل دا چې دا افسانه هم لکه د شروع د افسانو خاص پۀ کرونا ده۔ پۀ دې افسانه کښې اصلاحي ټچ هم بهرپور دے۔

“مجرم” افسانه هم پۀ دغې مجموعه کښې شامله ده۔ د کرونا د وجې چې دې معاشرې ته څۀ پېښ شوي دي د هغې جلک پۀ کښې ښکاره دے۔ پۀ اول کښې پۀ دې افسانه کښې پۀ حکومت نېغ پۀ نېغه ټکونه شوي دي او بيا پۀ مېنځ او اخره کښې پۀ معاشره باندې ټکونه شوي دي۔ ډېره دړدېدلې قيصه پۀ دې افسانه کښې بيان شوې ده۔ د اياز الله پۀ دې افسانه کښې هم د ګوتې کېښودو ځاے داسې پۀ ډاګه نشته۔ البته د دې افسانې د نوم سره اختلاف کېدے شي ځکه چې مجرم کۀ يو تن وړه ګناه وکړي او کۀ غټه، مجرم خو دے او کۀ وکتے شي پۀ معاشره کښې داسې تن نشته چې د مجرم پۀ زمره کښې به نۀ راځي۔ لۀ دې کبله پۀ معاشره کښې اوس مجرم ټکے ډېر عام شوے دے۔ لۀ دې کبله د دې پۀ ځاے پکار وه چې ليکوال يو ښۀ دړدېدلے نوم ورله خوښ کړے وے ۔ نور زما پۀ خيال دا افسانه هم پۀ ښو افسانو کښې مونږ شمېرلے شو۔

“جهنډا” د دې مجموعې افسانه خو د موضوع برخلاف ده خو د خان اِزم خلاف ډېر ښۀ کوشش دے۔ او دا هم د مدينې د رياست يوه داسې شخړه رابرڅېره شوې ده چې خانان دا قسمه ظلمونه کوي. پۀ دې افسانه کښې د دغې بل کېنډيډېټ هډو کردار نۀ دے لوبولے ځکه ئې هغۀ له هم څۀ Reaction پکار ؤ او چې د خان جواب ئې نۀ شۀ کولے نو بيا څله ودرېدۀ۔ دا هم پۀ زرۀ پورې افسانه ده۔

“جهانونه”هم د قرنطين مجموعې پۀ حصه کښې يوه داسې افسانه ده چې د روايت نه پۀ کښې ډډه شوې ده۔ بلکل پۀ جُدا انداز کښې ده۔ او بلکل دغه رنګTreatment هم دې کرونا سره او هم دې اولس سره شوے دے۔ اولس لکه چې اولس نۀ، انسان نۀ، ادم نۀ څۀ داسې بلا جوړه شوې ده چې نۀ دۀ ځان پېژندۀ او نۀ دے بل چا پېژندۀ۔ کۀ دۀ خلق پېژندل ولې د دۀ احساس چا سره نۀ ؤ۔ ډاکټر پۀ دۀ لوبې وکړې، د پوليس پۀ نظر کښې دے انسان څۀ چې هېڅ هم نۀ راتلو۔ پلار د زوي نه وېزاره، زوے د پلار نه وېزاره، د خان غريب پۀ خيال کښې نۀ راتلو او د غريب پۀ سمجھ کښې خان، بس يو الغاؤ تلغاؤ جوړ ؤ ان تر دې چي روح نه خپله باډي ورکه وه۔ البته چې د دې افسانې نوم جهانونه نۀ وے بلکې د روح او د باډۍ تر مېنځه څۀ وے ډېر چک به ئې اچولے ؤ۔

“اکسيجن” افسانه هم پۀ اخر کښې د کرونا کردار مخې ته راوړي۔ غربت ځانله پۀ هر ماحول او محفل کښې ځاے پېدا کړے دے۔ کومو خلقو ته چې د خوشحاله کورنۍ نوم ورکړے شوے دے هلته هم د غربت ځاے برقرار دے، او بيا چې غربت سره کرونا او د هغې د بيمارۍ نه زياته برخه د رويې اخستې ده نو اکسيجن افسانې له موقعه پۀ لاس ورکړې ده۔ دا افسانه هم پۀ کړۀ وړۀ پوره ده، مونږ ئې پۀ ښو افسانو کښې شمارلې شو۔

“وېکسين” افسانه هم پۀ دې مجموعه کښې شمار ده۔ پۀ “وېکسين” افسانه کښې د پلار کردار د روايتي پښتون مسلمان دے چې لور ئې د يورپي ذهنيت او د جديد علم سره څنګ پۀ څنګ ده۔ پۀ افسانې اول کښې د افغانستان د خاورې اثر جوت دے، پۀ مېنځ کښې چې کله د ماماګانو خبرې سره دا قيصه پاکستان ته راشي، پۀ اخر کښې دا قيصه بيا افغانستان ته لاړه شي۔ پۀ اختتام کښې دا قيصه يورپ ته لاړه شي۔ چې کله يوه لور وائي چې “ستا لالا پۀ حق نۀ دے رسېدلے، هغۀ خود کشي کړې ده” دا د هغې د خپل پلار پۀ حقله دا ريمارکس دي، ژبه هم نيمه د افغانستان د خاورې غمازي کوي، نيمه د دې ځاے۔ نومونه ټول د افغانستان دي۔ خو بيا هم پۀ دې افسانه کښې يو مېسج پروت دے۔ او بيا کرونا سره ئې جوت تعلق هم دے۔

“نوے ژوند” د قرنطين مجموعې اخري افسانه ده۔ دا هم د کرونا پۀ حقله ده پۀ دې افسانه کښې پۀ اول وار باندې بحث شوے دے۔ پۀ دې بېکاره رواج باندې دغسې ډېرې جوړې زړې شوي دي، او هغه د وادۀ نه پس د بال بچ د راوړلو قابل نۀ دي پاتې شوې او د ډېرو وادۀ پۀ اول وار کښې د ټول عمر لپاره پاتې شوے هم دے۔ خو دا رواج اوس زمونږ پۀ علاقه کښې تقريباً ختم شوے دے او پۀ کومه خاوره چې اوس هم خال خال پاتې دے هغه چرته لرې پۀ غرونو کښې دے، خو افسانه نګار د ضرورت لپاره بيا هم دا موضوع راوړې ده۔

د يوې دوه افسانو نه علاوه د “قرنطين” مجموعې ټولې افسانې د اعلي معيار دي۔ هغه هم د ابتدائي مرحلې مطابق ډېرې ښې دي۔ چې انسان کوشش کوي اخر پۀ خپل مقصد کښې کامياب شي. د دې مجموعې د لوست نه پس دا انداز وشوه چې ايازالله ترکزے يو ښۀ افسانه نګار شۀ او چې د دۀ دا کوشش جاري وي نو دے به د ترقي يافته ژبو د افسانه نګارانو پۀ شان پۀ ښو افسانه نګارانو کښې شامل شي۔ د ژبې پۀ حقله چې يوه خبره مې پۀ زړۀ ده هغه دا چي يو ليکوال هله د حېثيت خاوند جوړېږي چې د هغۀ الفاظ خلک وپېژني، دا د دۀ اسلوب جوړ شي او هغه خلک وپېژني چې د لوست سره د هغۀ د الفاظو چناؤ او د اسلوب نه ورته ورنزدې شي او د هغۀ د فنپارې پۀ لوست د ليکوال اګاهي کېږي چې پۀ فنپاره ئې نوم هم نۀ وي هله دا ليکوال پۀ عوامو کښې ځان له ځاے پېدا کولے شي ځکه چې ورک علي خان بابا د خپل اسلوب او د لب لهجې او الفاظو د چناؤ پۀ وجه پۀ اشنغر کښې مېشته شۀ ګنې دې خو د خټکو پۀ خاوره اباد شوے ؤ اوس پۀ دې افسانو کښې شځينه پۀ خټکو، بنوڅو او جنوبي اضلاع کښې وئيلي شي او دلته زنانه۔ دغسې ډېر ټکي د افغانستان د خلقو پهچان دے او ډېرو ټکو وئيلو کښې زمونږ پهچان دے۔

يوه مياشت وړاندې د ۲۰۱۲م کال د دسمبر پۀ ۱۹مه نېټه د قبائيلي ضلعو او د صوبې پۀ نيمه برخه کښې بلدياتي انتخابات وشول، پۀ باجوړ، مهمند او خېبر کښې د بلدياتي انتخاباتو انتخابات پۀ دې کښې تاريخي وو چې دا انتخابات پۀ اول ځل ترسره شول. د تحصيل چئيرمېن حلقه پۀ ځنې سيمو کښې د دوه يا درې صوبائي حلقو نه لويه وه او درېمه دا چې اکثره امېدوارانو ته دا هم نۀ وه معلومه چې مونږ به څۀ جوړېږو خو دا چې څۀ رنګه جمهوري او سياسي فعاليت ته هر څوک ډېر پرجوش وو۔ نارينه، ښځې، ځوانان او بوډاګان، ماشومان ټول پۀ دې خوښ وو چې د خپلې سيمې د سياسي او جمهوري نظام برخه شي او د خپلو سيمه ايزو ستونزو د حل لپاره واک او توان ولري.

پۀ دې کښې شک نشته چې د صوبائي او قومي اسمبلۍ پۀ شان د بلدياتي ادارو انتخابات د اساسي قانون يوه اړتيا ده، خو لۀ بده مرغه زمونږ ټولو سياسي ګوندونو پۀ خپلو جمهوري دورو کښې دې ته جدي پام نۀ دے کړے. پۀ پايله کښې، پۀ سيمه ايزه کچه بنسټونه د محلي ستونزو د حل کولو لپاره ځواکمن نۀ شي. او د دوي تسلسل ساتل کېدے شي، او نۀ هم د دې بنسټونو د سياسي نرسري پۀ توګه پۀ کارولو سره سياسي مشرتابه رامېنځته کېدے شي. د قبائيلي اولس خوشبختي ده چې پۀ تېرو درې نېمو کلونو کښې ئې پۀ درې بېلو انتخاباتو (قومي اسمبلۍ، صوبائي اسمبلۍ او بلدياتي حکومت) کښې برخه اخستې او د ډيموکراسۍ پۀ وده کښې ئې خپل بشپړ رول لوبولے دے. دا بايد پۀ ياد وساتل شي چې د موجوده ملي او صوبايي حکومت د ټولو نا اهليو او مشکلاتو باوجود د قبائيلي ضلعو څخه د پښتونخوا اسمبلۍ منتخب غړي د خپلو سيمو د ستونزو پۀ روښانولو کښې مهم رول لوبوي، د نثار مومند، ميرکلام وزير، شفيق شېر او بصيرت بي بي د حکومت لۀ غړو پرته د هر چا پۀ مخ کښې دي. کۀ څۀ هم د قبائيلي اولس ستونزې چې لۀ اويا کلونو راهسې له بشري حقونو، اساسي قانون او قانون څخه بې برخې دي، داسې نۀ دي چې پۀ دوه درې کلونو کښې ئې حل کړے شي، د ټولو جمهوري ادارو تسلسل برقرار ساتل شوے او دوي ته واک ورکړل شوے دے. د اساسي قانون او قانون سره سم او د خپلو اساسي موخو لپاره به استعمال شي.

تر هغه ځايه چې د نوو انضمام شوو اولسواليو د کليدي مسئلو خبره ده، د روغتيائي او تعليمي ادارو کېفيت او پۀ بشپړه توګه فعاله کول تر ټولو لويه مسئله ده چې د اړوندو ادارو پۀ ګډون ټول ټاکل شوي غړي بايد پۀ خپله پرېکړه وکړي. يوه برخه ولوبوي. خو د ادارې او ټولو منتخبو غړو پۀ ګډون لۀ دولتي چارواکو څخه هم غوښتنه کېږي، چې د نورو ادارو د کار کوونکو د څارنې لپاره ضرور ده، خو لۀ واک څخه تېرے هېڅکله مثبته پايله نۀ شي ورکولې. لۀ همدې امله دولتي چارواکي او ټاکل شوي غړي اړ دي چې خپل واکونه د قانون پۀ چوکاټ کښې وکاروي او د قانون له مخې اجازه ورکړي.

د تعليم او صحت نه علاوه پۀ قبائيلي ضلعو کښې د بجلۍ بندښت، ځنې کوڅې، د پاکو اوبو نشتوالي پۀ لړ کښې پۀ سر کښې دي۔ کوم چې بايد د دې نوي ټاکل شوي محلي ارګانونو غړو لپاره د لومړيتوبونو پۀ سر کښې وي.

خو پۀ بلدياتي انتخاباتو کښې د حکومت پۀ ضد د اپوزيشن اکثريت ګټلي دي. پۀ پايله کښې د حکومت د غړو هيلې لۀ خاورو سره خاورې شوې او وېره ده چې حکومت به د سيمه ايزو حکومتونو د شنډولو لپاره لۀ هر ډول تاکتيک څخه ډډه ونۀ کړي. له همدې امله لۀ ټاکنو څخه د يوې مياشتې پۀ تېرېدو سره لا هم د منتخبو غړو د لوړې مراسم نۀ دي ترسره شوي، دوي غواړي پۀ داسې حال کښې چې د مارچ پۀ مياشت کښې اعلان شوے دے پۀ صليب کښې ځوړند کړي. کۀ حکومت دا کار وکړي، نو دا به نۀ يوازې د نوي ټاکل شوي غړو سره ناوړه ګټه پورته کړي، بلکې دا به د غريبانو روحيه هم کمزورې کړي. لۀ همدې امله حکومت ته عاجل اړتيا ده چې لۀ دولتي ادارو څخه د نوو ټاکل شوو غړو د واکونو د انتقال لپاره اقدام وکړي. تر څو د نوو منتخبو غړو پۀ ګډون د قبائيلي اولس سياسي او جمهوري روحيه ټينګه شي.

تر هغه ځايه چې پۀ ضم شوو اولسواليو کښې پاتې ستونزې شتون لري. د ځمکو اسناد تر ټولو مهمه مسئله ده، لوستونکي بايد پوهه شي چې پۀ پخوانۍ فاټا کښې د ځمکو او جائيدادونو پۀ اړه هېڅ سند شتون نۀ لري. حتي ځمکه پۀ خام کاغذ يا ډېري سټېمپ پېپر باندې اخستل شوې او پلورل شوې. پۀ دې سربېره پۀ دې ټوله سيمه کښې د ګډو يا ګډو ځمکو تصور لا هم د ټول پاکستان پۀ پرتله ډېر دے، يعنې غرونه، دښتې، سيندونه او داسې غېرې کرل شوې ځمکې اوس هم د وړو او لويو قومونو پۀ ګډه ملکيت دي. حکومت ته پکار ده چې د سيمه ايزو کارپوهانو پۀ مشوره يو با صلاحيته کميسيون جوړ کړي چې د دغو عامو ځمکو د وېش لپاره عملي پلان جوړ کړي او د رسمي ثبت برخه ئې جوړه کړي. او دا بايد ژر تر ژره پلي شي ځکه چې لۀ ادغام وروسته پۀ دې اولسواليو کښې د ځمکې پۀ سر شخړې پېل شوي چې د هرې ورځې پۀ تېرېدو سره زياتېږي.

دا هم مهمه ده چې د پوليسو د سيسټم موثريت پۀ تدريجي خو پۀ چټکۍ سره لوړ شي.

پۀ ټولنیزو رسنيو، ميډيا او پۀ سياسي، ادبي غونډو کښې دا اصطلاح تکرارېږي چې “باچا خاني پکار ده”، خو څنګه پکار ده؟ څۀ کول پکار دي او د څۀ نه ډډه کول دي؟

د نړۍ پوهان پۀ عامه توګه او د دې سیمې څېړنکار پۀ خاصه توګه خان عبدالغفار خان المعروف باچاخان يو زيرک سیاستوال، لوے ټولنیز مصلح، عمل کوونکے عالم او ريښتونے لارښود ګڼي او پکار هم ده، خو زما پۀ ذاتي نظر باچاخان د ذکر شويو او يو شمېر نورو صفتونو سره سره يو مظلوم شخصيت هم دے. کوم چې د نړيوال کچ د مبارزينو او مصلحينو پۀ وړومبي قطار کښې ولاړ دے، خو مونږ د نوموړي کردار پۀ لنډ تنګ چوکاټ کښې د ځايولو کوشش کوو او داسې پۀ ځان پسې پۀ خپله د رڼا دروازې تړو. او لۀ بده مرغه د هغۀ فکر او زيار ته د وقتي ګټې تاوان پۀ ائينه کښې ګورو.

اوس راځو‌ دې پله چې باچا خاني پکار ده نو څۀ کول پکار دي؟ پۀ دې حواله د باچا خانۍ څو جوت رنګونه ذکر کوو. وړومبے عدم تشدد؛ زما پۀ خيال د پخوا پۀ نسبت اوس دې خبرې ته زياته اړتيا ده چې عدم تشدد دې د خپل حقيقي روح سره سم یقیني کړے شي. ځکه چې نن د پرون پۀ مقابله کښې پښتنو ته د عدم تشدد د فلسفې د خپلولو ضرورت د هر چا نه زيات او مهم دے. بله دا چې دا د پښتونولۍ د مهمو قدرونو سره زيات نزديکت هم لري. ځکه چې کۀ ننواتے دے، جلب دے، امان دے، کۀ بدرګه ده او کۀ جرګه مرکه ده، پښتون پۀ هره حواله د عدم تشدد د بېرغ وچتوونکے پکار دے. باچاخان پۀ داسې حال کښې د عدم تشدد نظريه خپلوي او عملي کوي چې يو خوا د پښتنو خپل ټولنيز ژوند د تشدد او انتقام‌ پۀ پنجو کښې ګېر وي نو بل خوا د پېرنګي جبر ته ټينګېدل څۀ اسان نۀ وي خو دا ملنګ انسان پۀ تش لاس خو پۀ پولادي حوصله د دوي د واکمنۍ بنيادونه ولړزوي او اخر ئې د دې پاکې خاورې نه پۀ تېښته مجبور کړي.

د باچا خانۍ دوېم ښکاره قدر د علم ارزښت دے. دا خبره باچاخان د ازاد اسلاميه سکولونو پۀ جوړولو، د پښتون مجلې پۀ خپرولو او د ادبي غونډو پۀ تابيا کولو سره پۀ عملي توګه ثابته کړې ده چې تعليم او شعور د يو قام د بقا او پرمختګ لپاره څومره اړين دي. کله چې هغه د ازاد اسلاميه سکول بنسټ ږدي نو د خپل زوي سره د يو کوچوان ماشوم هم پۀ دغه مکتب کښې کښېنوي. هغه پۀ ستره خانۍ کښې د يو استاد پۀ حېث ماشومانو ته پۀ سکول کښې تعليم ورکوي او ورسره خپل ملګري هم دې ته ګماروي.

د باچا خانۍ بل سپېځلے رنګ د کار او زيار دے، ځکه چې سياسي خپلواکي د اقتصادي خوشحالۍ نه پرته نۀ راځي. کوم قامونه چې پۀ اقتصادي لحاظ پاتې او د نړيوالو مالي ادارو پۀ اثر کښې دي، د هغوي سياسي پرېکړې هم د دغه طاقتونو پۀ خوښه ترسره کېږي. ښاغلي باچاخان ته د دې خبرې پۀ ځاے ادراک ؤ، ځکه د کسب ګر د عزت نفس ساتلو پۀ خاطر پۀ خپلو لاسو جامې جوړوي. هغه د مزدور د جذبې لوړې ساتلو او احساس ګډولو د پاره پۀ بازار کښې ګوړه خرڅوي. ګر چې پۀ باطن کښی د دنيا دارۍ نه دومره بېزاره دے چې ټول عمر پۀ جامو کښې جېب نۀ جوړوي.

د باچا خانۍ سياسي پلو لا روڼ او د ستائلو دے. هغه داسې چې پۀ دې کښې د قامي شعور سره پۀ تش لاس خو د خپلو اقدارو پۀ چوکاټ کښې د حقونو د لاس ته راوړنې لپاره مبارزه کول دي. او پۀ هر رنګه نرمو ګرمو حالاتو کښې پۀ استقامت سره ودرېدل دي. باچاخان دا پۀ قول او فعل سره ثابته کړه، چې غاصب کۀ هر څومره زورور وي خو قامي زور ته نۀ شي ټېنګېدے. خو شرط ورله استقامت او پۀ خپلو صلاحیتونو باور لرل دي.

د باچاخان يو ځانګړتياوې دا ده چې کۀ يو پلو د هند د ازادي خوښو مبارزينو د سر تاج دے، لکه ګاندهي جي چې د يو طالب علم پۀ جواب کښې وئيلي وو “چې زۀ ستاسو لار ښود يم او دا يعنې باچاخان زما رهبر او لارښود دے”، نو بل خوا ورته د دېوبند زرګونه عالمان د “رئيس الاحرار” خطاب ورکوي. دا يو ډېر ځانګړے مثال دے چې د دومره بېلابېلو او جدا جدا مکتبه فکر خلک پۀ يو سړي راټول شي. د دې مطلب دا چې خپل مرام‌ دی پۀ نطر کښې ونيول شي او د بې ځایه ښکرو اړامولو نه دې څنډه وشي. يعنې پۀ زور دې د دښمنانو د پېدا کولو کوشش ونۀ شي بلکې دوستان دې لا زيات کړے شي.

بله دا چې دا نوموړے د چا پۀ شان “راځئ چې پرې ورځئ” نعرې نۀ وهي بلکې کله چې افغانستان ته د هلال احمر کارمندان لېږلے کېږي، نو خپل زوے غني خان د بهر نه پۀ داسې حال کښې راغواړي چې زده کړې ئې نيمګړې پاتې کېږي خو باچاخان ئې د نورو زلمو سره د هلال احمر د ډلې برخه جوړوي. يعنې د ممبر نه زيات پۀ مېدان باور لري. او دا د کوم تحريک پۀ ګټه د تمامولو د ټولو نه اړين ضرورت دے چې مشر دې پۀ سر کښې روان وي.

اوس راځو دې له چې کۀ څوک باچاخان د ټولنې د رغولو پۀ ځاے يواځې د ووټ پورې محدود ساتي نو دا هم د نوموړي د روح سره زياتے دے او کۀ بل پلو څوک د سياسي مخالفت پۀ ټس کښې د باچاخان پۀ حواله د تاريخي حقيقتونو نه سترګې پټوي، نو د دې مطلب د رڼا دروازې پۀ خپله پۀ ځان پسې تړل دي.

ضرورت د دې خبرې دے چې پۀ عدم تشدد خپلولو، شعور رڼولو، زيار ايستلو او سياسي فکر عام کولو سره دې باچاخاني د خپل حقيقي روح مطابق خپله کړې شي، چې داسې پۀ وسیلو شتمن خو خوار اولس د نړۍ د نورو قامونو سره سيال شي.

خوشحال خان خټک د خټکو د تري ښاخ د مشهورې خانوادې د درېم سرخېل شهباز خان پهٔ کالهٔ کښې پهٔ جون ۶۱۱۳ میلادي کښې وزېږېدهٔ چې د هجري کلېنډر د ربیع الثاني ۱۰۲۲ ھ سره سمون خوري. پهٔ دغه وخت هند او کابل د مغولي کورواکۍ د درېم شهنشاه جهانګیر د تسلط او ګرګس لاندې وو.

شېرشاه سوري چې همایون د ډیلي د تخت نه کوز کړو نو پهٔ خپله پینځۀ کلنه واکمنۍ کښې ئې ډېر ترقیاتي کارونه کړې وو چې یو پۀ کښې د کلکتې نه تر کابله د لوے سړک تعمیر هم شامل ؤ. د اکبر مغل شهنشاه پهٔ وخت کښې به حریت پسندو یوسفزیو او نورو قبیلو پهٔ دغه لویه لار د اټک نه لوېدیځ اړخ ته سرکاري کانواے، سامان اوړونکي کاروانونه او ریاستي قافلې شوکولې او د حکومتي رټ او حکم منلو بهٔ ئې سرغړونه کوله. د سرکشۍ او حکم عدولۍ دې عمل مغولي واکمنو ته ډېر سرخوږے جوړ کړے ؤ. د پېښور دوراندېش مغولي حاکم دا شېطاني سازش جوړ کړو چې اوسپنه پهٔ اوسپنه ووهي او پښتون پۀ پښتون پرېباسي چې خپلې ګټې پرې هم وڅاري او د پښتنو طاقت پهٔ خپلمېنځي شخړو کښې ضایع کړي. چې کله اکبر باچا پهٔ کال ۱۵۸۱ میلادي کښې د کابل د تګ د سفر پهٔ لړ کښې اټک تهٔ راورسېدو نو د پېښور حاکم د خوشحال خټک غر نیکه او د خټکو د هغه وخت سردار اکوړ خان اکبر باچا ته پېش کړو. د هغه د مېړانې او د قبیلې د طاقت ئې ورته ستائنې وکړې او باچا ئې پهٔ دې اماده کړو چې ملک اکوړ خان ته د نوښار نه تر اټکه د شېرشاهي سړک د څارنې ذمه واري ورکړي. اکبر باچا ملک اکوړ خان ته پۀ کال ۱۵۸۱ م کښې د لوے لارې ( شېرشاهي سړک) د ساتنې ذمه واري ورکړه او پهٔ منصبدارۍ ئې هم وګمارلو. هغۀ ته ئې د اټک پهٔ پاټک د سفري محصول د ټولونې اختیار او د نوښار نه تر اټکه جاګیر هم وبخښلو. د شاطر او چالاک مغولي واکدارو پهٔ لوے سړک د واک د قائمولو او د یوسفزیو او خټکو تر مېنځ د قبیلوي بدۍ د راولاړولو سازش عملي شۀ. ملک اکوړ خان دلته د سراے اکوړي پهٔ نامه یو کلے اباد کړو. د دې نه وړاندې خټک د سوېلي وزیرستان د شوال غر پهٔ لمن کښې د بنو نه پهٔ غربي اړخ اوسېدل. دوي شپږ سوه کاله اګاهو د بنو موجوده ضلعې ته کډه وکړه، او د هغه ځاے نه د کوهاټ شمال مشرق کښې پهٔ چوترې، ټیري، لاچۍ، کربوغې او شکردرې کښې مېشتۀ شول. خټک وروستو د کابل د سیند تر سوېلي غاړې، چراټ، چپري، ډاک اسماعیل خېل، زېړې او تر خېراباده خوارۀ شوي وو. د ملک اکوړ خان د منصبدارۍ نه پس هغۀ سراے اکوړے خپل ځاے ناستے جوړ کړو۔

د دغه وخت نه د پښتنو دوه طاقتورې د خټکو او یوسفزیو مندڼو قبیلې یو بل ته کېوتلې او مغولو به ئې ننداره کوله. د اکوړ خان نه پس د هغه زوے یحیٰ خان، بیا د هغۀ زوې شهباز خان پرله پسې د مغولو پهٔ دغه منصب وګمارلے شول. د یوسفزیو او خټکو تر مېنځ څو جنګونه ونښتل چې پهٔ یو جنګ کښې د خوشحال خان خټک نوموړے پلار شهباز خان د یوسفزیو مندڼو سره د بلړ کندې پهٔ غاړه پهٔ کال ۴۱- ۱۶۴۰مرګونې ژوبل شه او پینځۀ ورځې پس د زخمونو نه مړ شو. خوشحال خان او د هغۀ اس هم پهٔ دې جنګ کښې زخمي شوے ؤ۔ د پلار د مړینې نه وروستو زلمے خوشحال خان خټک د اوویشت نیم کالو پهٔ عمر کښې د خپلې قبیلې سردار وټاکلے شۀ. مغل شهنشاه شاهجهان باچا د خوشحال خان سرداري ومنله او هغۀ ته ئې منصبداري هم ورکړه. خوشحال خان خټک ته د مغولو منصبداري پهٔ وراثت کښې راورسېده او د هغۀ د پاره دا منصب ټینګول لازم وو ځکه چې دا د هغۀ د نیکونو راسې راروان وراثت ؤ او د نورو قبیلو خصوصاً یوسفزیو(مند ڼو) او د بولاق څانګې خټکو سره د هغۀ د مشرانو د وخت نه داسې خانداني شخړې او بدۍ جوړې شوې وې چې د سرکاري منصب نه بغېر به خوشحال خان ته پهٔ خپل خانداني وقار خوندي ساتلو کښې مشکلات پېښېدے شول۔

شاه جهان باچا خپل ناخلفه زوي اورنګ زیب پهٔ ۱۶۵۸م کښې پهٔ ناجوړه وجود د اګرې پهٔ قلا کښې قېد کړو. خپل ورور مراد بخش ئې هم بندي کړو. خپلو دوه نورو وروڼو شجاع او دارا شکوه ته ئې ماتې ورکړه او وروستو ئې د عالمانو نه د هغوي د اعدام کولو فتوه واخیسته او دواړه ئې د تورې نه تېرباسل. اورنګ زېب عالمګیر پهٔ جولائۍ ۱۶۵۸م کښې پهٔ مغولي تخت کښېناستو او د وروڼو سره د اقتدار پهٔ جګړه کښې خوشحال خان خټک د هغۀ پلوي او مرستیال ؤ.

د اورنګ زیب عالمګیر د تخت نشینۍ پهٔ څلورم کال ( ۱۶۶۲م ) د کابل صوبه دار مهابت خان لرې کړو او د هغۀ پهٔ ځاے ئې امیر خان خوافي د کابل صوبه دار وټاکلو څوک چې د یو سازشي ذهن خاوند ؤ. امیرخان خوافي د خوشحال کړهٔ وړهٔ ته د شک پهٔ نظر کتل. هغۀ د اورنګزیب عالمګیر د مسند نشینۍ پهٔ شپږم کال پهٔ ۱۶۶۴م د اورنګ زېب باچا سره ملاقات وکړو او هغۀ ته ئې دا پهٔ غوږو کښې کېښوده چې تر څو ځنې جاګیر لرونکي، منصب داران، ځمکه وال او ذمه واران ونۀ نیولے شي نو د راهداریو د باج او محصول معاملات سمېدے نه شي. امیر خان خوافي پهٔ دغه بهانه د اورنګزېب باچا نه د دست درازۍ اجازت واخیست. قراین دا وائي چې د سازش دا تنسته امیرخان خوافي د پېښور د خپل حاکم مرزا عبدالرحیم سره پهٔ شریکه وه چې مهمه نخښه ئې خوشحال خان خټک ؤ. امیرخان خوافي چې بېرته خپلې صوبې ته راغے نو خوشحال خان ئې د ملاقات پهٔ بهانه پېښور ته د خپل نایب حاکم مرزا عبدالرحیم ځاے ته راوغوښتو. خوشحال خان چې پېښور ته ورغے نو د صوبه دار سید امیر خوافي پهٔ حکم سرکاري سپاهیانو هغه ګرفتار کړو او پښو ته ئې ورله درنې زولنۍ واچولې۔

خوشحال بابا پهٔ پېښور کښې دوه میاشتې بندي وساتلے شۀ او بیا هندوستان ته د مغولو سپاهیانو پهٔ پہره کښې داسې تړلے ولېږلے شۀ چې د سراے اکوړي خلق پهٔ شاهي سړک د دۀ لیدو ته ولاړ وو. خوشحال بابا خپلې قبیلې ته د شورش او جګړې د ممانعت پېغام لېږلے ؤ. پهٔ خېراباد کښې د خوشحال بابا د کورنۍ او قبیلې ډېر خلق ولاړ وو خو د خوشحال بابا د امن د پېغام پهٔ وجه د شورش او څۀ نښتې نه بغېر خوشحال بابا د اباسین نه پورې باسلے شو او اټک ته ورسولے شۀ. خوشال بابا پړاؤ پهٔ پړاؤ ډيلي او بیا د رنتهمبور قلا ته ورسولے شۀ او تر څلورو کالو هلته د مغولو پهٔ زندان کښې بندي پاتې شۀ. خوشال بابا د خپلې ګرفتارۍ نېټه پهٔ یو شعر کښې داسې ښودلې دہ؛

زۀ چې د «غفد» پهٔ کال بندي د اورنګزېب شوم

کور او خېلخانه مې پۀ کښې ډېره وه بې دمه

د خوشال بابا ګرفتاري، هند ته پهٔ لوے سړک پهٔ سرکاري بدرګه کښې تړلي لاسونه بوتلل او د رنتهمبور د قلا قېد و بند د خوشال بابا ننګیال زړۀ ته د عزت نفس داسې درانهٔ ګوزارونه ورکړل چې د هغۀ پښتني ننګ ئې راوپارولو او د خوشال بابا د مغولي منصبدار چېپټر (پړک) ئې ټپ کړو. د افغان ننګیال یو داسې دور طلوع شو چې وروستو ئې د قامولۍ د فکر وړانګې خورې کړې۔ د رنتھمبور پۀ عقوبت خانه کښې خوشال بابا د قامي احساساتو لاندې د پښتنې خاورې د وږمو او د پښتنو پېغلو د زلفو د خوشبو ارمانونه کړي دي، لکه چې وئیلې ئې وو؛

پښتنې جونه دې زلفې باد ته نیسي

چې شمال ئې بوي راوړي تر رنتهمبوره

پهٔ تاریخ کښې ډېر داسې موړونه راغلي دي چې د اتلانو د ژوند موخې ئې redefine کړي دي. د خوشحال د عزت نفس ګوزار د منصبدار خوشال پهٔ ځاے د پښتنو ننګیال خوشاحل پښتنو له پهٔ لاس ورکړو چې د پښتنو پهٔ برخلیک کښې ئې نوے باب رقم کړو او پښتنو ته ئې یو قامي اتل ورکړو چې د پښتني غېرت چغه ئې داسې ووهله؛

د افغان پهٔ ننګ مې وتړله توره

ننګیالے د زمانې خوشحال خټک یم

خوشال بابا د مغولو سره پهٔ دوستۍ او راستۍ کښې لۀ حده تېروتے ؤ او هغۀ دا ګمان نۀ شو کولے چې مغول بهٔ د هغۀ او د هغۀ د خېلخانې داسې تذ لیل او سپکاوے وکړي. هغۀ د مغولي استعمار یو داسې کرکژن او ناولے مخ ولیده چې د هغۀ زړه ئې د قهر، غصې او د انتقام د جذبې نه ډک کړو. هغۀ پهٔ زندان کښې دا ژمنه وکړه؛

پس له بنده دے دا عزم د خوشحال د خاطر جذم

یا نیولے مخ مکې ته یا مغولو سره رزم

یا یو کُنج د غرهٔ نیولے لمونځ روژه د لوستو بزم

تاریخ کۀ پهٔ پښتنو پهٔ بېلا بېل وختونو کښې جبرونه کړي دي نو دې تارخ پښتنو ته ود یعتونه او ورکړې هم کړي دي. خوشال بابا کۀ د مغولو د جفا ګوزار پهٔ ځیګر نهٔ وے خوړلے نو ټول عمر بهٔ ئې لکه د پلار، نیکۀ او غُر نیکۀ د مغولو پهٔ نوکرۍ او منصبدارۍ کښې ګمنام تېر شوے ؤ. د عزت نفس دغه ګوزار د مغول د ګټو ساتونکي منصبدار نه یو بې مثاله پښتون هیرو جوړ کړو چې نۀ صرف خپل پلار نیکونه ئې عالم ته ښکاره کړل بلکې د پښتنو پهٔ تاریخ کښې ئې د پښتونولۍ او قامي غورځنګ یو نوے باب رقم کړو. د پښتنو پهٔ تاریخ کښې دغه شان د قدرت پېرزوئینې مونږه ډېرې وینو چې د پښتنو د تاریخ مخه ئې بدله کړې ده. پښتنو ته د خوشال خان خټک پۀ شان د ننګیال ورکولو نه باید د دوه نورو مهمو خدائي ورکړو ذکر وکړم. د ایراني شهنشاه نادرشاه افشار پهٔ خپل کېمپ کښې د خپلو محافظو له لاسه وژنې د پښتنو د پاره دا نېکمرغي راوړه چې د جرنېل احمد خان سدوزے نه ئې د پښتنو مشر او د پښتنو بابا احمد شاه دراني جوړ کړو چې بیا د پښتون وطن بنسټګر شو ګنې د نادرشاه پهٔ بې شمېره جرنېلانو کښې به د یو جرنېل پهٔ څېر د تاریخ د ملبې لاندې ښخ شوے ؤ۔ د تاریخ بل لوے ودیعت د باچاخان بابا پهٔ صورت کښې پښتنو وموندهٔ چې کله هغۀ ته د پېرنګي پهٔ فوځ کښې د کمېشن لۀ لارې افسري تر لاسه شوه خو د یو انګرېز فوجي افسر د لاسه د یو پښتون افسر بې عزتي او تذلیل ئې ولیدۀ نو فوځ ته د تلو نه انکاري شۀ او پښتنو ته د غر هومره یو کرشماتي اتل تر لاسه شو.

خوشال بابا د مغولو د تسلط نه ازاد د پښتنو د پاره د ازادۍ او خپلواکۍ مفکوره خپله کړه. هغۀ دا بیانیه پهٔ ډېر صراحت سره پهٔ خپله شاعرۍ کښې تکرار کړه چې د مغولو د ځنګون لاندې پښتانه د عزت او وقار ژوند نه شي تېرولے. دغه نادره عقیده او دغه سپېځلے فکر د “پښتون نېشنلزم“ ؤٔ چې د خوشحال بابا پۀ شان جینئیس پرې پوهه ؤ.

دا نادره عقیده لکه زما ده

لا عجب کهٔ بل پېدا هسې افغان شي

د نیشنلزم بېل بېل شکلونه او تعریفونه دي. خوشال بابا چې د نېشنلزم د کومې مفکورې سرخېل دے هغه ”نژادي- اتنیکي“ قامولي ده چې پهٔ پولیټیکل سائینس کښې ورته Ethno- Nationalism“ وائي. د نوموړي استاد حبیب الله رفیع صېب (خداے دې روغ صحت ورکړي) په ټکو کښې اتنیکي قام د انسانانو یو اتنیکي جوړښت دے چې د یو پلار نه را بېلیږي، بیا د وینې د رګ او د پایڅې د رګ له لارې پخېږي، ډېریږي، لوئیږي او قوم ترې جوړېږي۔ دا یو طبعي، فطري او خدائي جوړښت دے چې انسانان ئې پالي، ساتي او تسلسل ورکوي. نو قام پهٔ دې معنیٰ نۀ د پانګې ( سرمايه) مولود دے او نه ئې هم د جوړښت بنسټونه پهٔ قومي ریاست، د صنعت پهٔ ترقۍ، د تګ راتګ د وسیلو پهٔ ترقۍ، د مارکیټونو پهٔ درلودلواو پهٔ ادبي او ثقافتي سرګرمیو ولاړ دے بلکې قومونه خدائي پېداوار دے چې د ژبې او وېنې پهٔ رشته سره تړلے وي او کۀ نور څهٔ وکړي او کۀ نه، دا قدرتي تړون دوي د یو قام پهٔ حیثیت سره تړلي ساتي. پهٔ دې اساس “قام” یوه اجتماعي پدیده ده او کله ئې چې څېړو نو هغه به د وګړپوهنې پهٔ کچ مېچ څېړو نۀ د سیاست پوهنې پهٔ کچ. مونږ پهٔ افغانستان کښې “قوم” هغه انساني تشکیل ته وایو چې یو نژاد، یوه وینه او یوه ژبه لري۔ او “ملت“ بیا د هغو قومونو مجموعه بولو چې بېلا بېلې ژبې، خټه، او نژادونه لري خو پهٔ یو واحد جغرافیائي ماحول (ھېواد) کښې ژوند کوي۔ ګډ تاریخ، ګډې ګټې او ګډ کلتور لري”۔(حبیب الله رفیع – د ملي او قومي جوړښت بنسټونه).

یو اتنیکي قام د وخت سره خالص نه شي پاتې کېدے او د تاریخ پهٔ اوږدو کښې نور خلق پۀ کښې ګډېږي چې د دوي ژبه، کلتور، تاریخ – جغرافیه ، ګټه او تاوان شریک شي نو دا بیا پهٔ اتنیکي – کلتور ethno- culture ) قام کښې بد لېږي چې نن سبا یې پهٔ دنیا کښې ډېرې بېلګې شته.

خوشحال بابا د قامولۍ د فکر د زور نه خبر ؤ او دا ئې غوښتل چې دا اودۀ پښتانۀ د غفلت د خوب نه راویښ کړي، تس نس پرګنې د قامولۍ پهٔ اپیل د خپل زوړ عظمت پهٔ خاطر یو موټے کړي او د ښکېلاکګر دښمن خلاف ئې استعمال کړي. پهٔ خپله شاعرۍ کښې خوشال بابا دغه قامي نظریې له قوي ژبه ورکړې ده؛

بله هېڅ لیدلے نۀ شي پهٔ دا مېنځ کښې

یامغول لۀ مېنځه ورک یا پښتون خوار

پښتانهٔ چې نور څهٔ فکر کا نا پوھ دي

بې له تورې خلاصے نشته پهٔ بل کار

تر مغولو پښتانۀ پهٔ توره ښهٔ دي

کۀ پهٔ پوهه پښتانه وے څۀ هوښیار

خوشال بابا د مغولي استبداد نه د ازادۍ د پاره د پښتنو پهٔ یو سنګر او یو مېدان راغونډېدل ډېر اړین او بنیادي کار وګاڼهٔ. د بند څخه د راخلاصېدو نه پس هغۀ ملا وتړله او د پښتنو پهٔ پرګنو وګرځېده، چې پهٔ پښتنو کښې د یووالي شعور رابېدار کړي او هغوي د ځان سره د مغولي اشغالګر خلاف ودروي. د خپلو دغو دورو ذکر ئې پهٔ خپله شاعرۍ کښې ډېر کړے دے…

پهٔ لاچۍ پهٔ چونتره وګرځېدلم اوس مې ګشت د افریدیو پهٔ مېدان شي

لکه باز پهٔ یو غرهٔ ګرځي او بل ګوري ——- بیا نظر زما د سوات پهٔ کوهستان شي

او بيا دا چې:

تیراه مې ولید راغلم تر سواته

پښتون مې ولید دا لوے لوے ذا ته

عقل همت مې د چا ؤ نه لید

پهٔ بېرته راغلم ناست یم ملا ما ته

خوشال بابا وړومبے پښتون فلاسفر، مبارز او هیرو دے چې د قبیلوي پېژنګلو پهٔ ځاے ئې د پښتون/افغان قام د اجتماعي هوډ او ملي سرنوشت خبره وکړه. پښتنو کښې د غلامۍ د جغ نه د خلاصون او ورپسې د قامي وجود د جوړښت د پاره د مربوطې قامي بېدارۍ او شعور راپارولو داسې خوځښت مخکښې پهٔ نظر نۀ راځي. د خوشحال بابا نه وړاندې پښتنو واکمنو د خپلو واکمنیو او شتمنیو ژغورنه د قبیلو او ټبرو پهٔ نوم کوله. لکه غوریانو، لودهیانو، غلجیانو وغېره دغه قبیلوي نسخه د محدود مفاد د پاره پهٔ کار راوستې ده خو نور د پښتنو اجتماعي اړخونه ئې پهٔ نظر کښې نۀ نیول. یوازې بهلول لودي او شېرشاه سوري پهٔ پردۍ خاوره د خپل قدرت ټینګولو پهٔ خاطر د خپل پلرني ټاټوبي روه د پښتنو سره اړیکې نیولې۔ بھلول لودي چې کله د ډیلي پهٔ سریر ناست ؤ نو د جونپور واکمن محمود د ډیلي محاصره وکړه. بهلول لودي د خپل دولت امیران صلاح له راوغوښتل او ورته ئې ووئیل “هند یو ارت او سمسور ملک دے، دلته چې څومره باچاهان موجود دي هغوي ټول ستر ټبر ته منسوب نهٔ دي. زۀ پهٔ خپل هېواد ( پښتونخوا/ روہ) کښې لوے ټبر (قام) لرم چې پهٔ زړورتیا او مېړانه کښې ډېر نوموړي دي. پهٔ خپل هېواد کښې ئې ژوند پهٔ تنګسیا کښې تیرېږي. کۀ هند ته راشي دوي به د تنګسیا نه وژغورل شي او ما سره به دا مرسته وکړي چې مټې به مې قوي شي، پهٔ دښمنانو باندې به بریالے شم او د هند لویه ټاپو وزمه به مې پهٔ لاس کښې راشي“۔

بھلول لودي د خپلو امیرانو سره د مشورې نه پس د روه د پښتنو سردارانو او مشرانو ته خطونه واستول او د روه پښتانه لکه د مېږو هند ته وکوچېدل چې بهلول لودهي ورله هلته جاګیرونه او نوکرۍ ورکړې او ډېر پۀ کښې هلته مېشتۀ شول او د پښتنو باچاهانو مټې پرې مضبوطې شوې خو د خپل وطن نه وشوکېدل. د ستر بهلول لودي پهٔ دور کښې شېر شاه سوري نیکۀ ابراهیم د خپل زوي حسن خان (چې د شېر شاه پلار ؤ) هند ته وکوچېدۀ او هلته شتمند او صاحبِ اقتدار شول. د بهلول لودي غوندې شېرشاه سوري هم د پښتنو پهٔ مټو واکمني اخیستې وه. شېر شاه به د واړه پښتنو پرګنو نه هغه پښتانهٔ ځوانان هند ته راغوښتل چې دلته به بې جاګیره او بې روزګاره وو. هغه چې د ډیلي د تخت مالک شۀ نو چې څوک به لاړل نو د هغۀ به ئې دروند هرکلے کولو. هغۀ به دا وئیل چې “دا ستاسو زما سره د هند پهٔ دولت کښې برخه ده، هرکال راځئ او دا د ځان سره اوړئ“۔ شېرشاه سوري خو دا ارمان هم څرګند کړے ؤ چې د روه ټول پښتانهٔ پهٔ هند کښې اباد کړم، جاګیرونه او منصبونه ورکړم چې ورځ ئې ښۀ شي او زما ملاتړ هم جوړ شي. یو پښتون تبصره نګار دا شکر وباسي چې ښۀ ده د شېرشاه سوري ارمان نۀ دے پوره شوے ګنې نن به ئې د روهېلکنډ او پټنه د پښتنو پۀ شان خپله ژبه او شناخت بائيللے ؤ۔

خوشحال خان خټک هم د بهلول او شېرشاه نه inspire ؤ، ځکه خو پهٔ خپلو شعرونو کښې هغوي ستائي؛

د بهلول او د شېر شاه خبرې اورم

چې پهٔ هند کښې پښتانۀ وو بادشاهان

شپږ اوۀ پېړۍ ئې هسې بادشاهي وه

چې پهٔ دوي پورې درست خلق وو حېران

خوشال بابا د پښتنو پهٔ خپله خاوره او خپل پښتني ټاټوبي د پښتنو خپلواکي غوښته. هغۀ د جذباتي قبیلوي نعرې پهٔ ځاے د شعوري پښتون نېشنلزم پلار ؤ چې د خوش قسمتۍ نه یو زورور شاعر هم ؤ. د هغۀ شاعري د هغۀ د قامي بیانيې میډیا وه. د خوشحال بابا نېشنلزم پهٔ نژاد ، جغرافیه، او ژبه اډانه لرله. هغه چې خپلو ځامنو ته د دستار د سړي کوم خصوصیا ت پهٔ دستار نامه کښې ښودلي دي، د پښتون وطن د مشرتابې لپاره دغه کړهٔ وړهٔ، خویونه او هنرونه ډېر اړین دي . د خوشال د دستار سړے د مېکاؤلي د مطلق العنان پرنس ( The Prince ) نه زیات جمهوري، انسان دوسته او د سړیتوب پهٔ لوړ مقام ولاړ دے۔

د خوشال بابا د «پښتون وطن» جغرافیه او حدود هغۀ پهٔ خپلو شعرونو کښې څرګند کړي دي. هغه د پښتون ټاټوبي (پښتون ریاست) نشان دهي داسې کوي؛

درست پښتون لۀ کندهاره تر اټکه

سره یو د ننګ پهٔ کار پټ و اشکار

پهٔ یوه ژبه وئیل سره پښتو کړو

ولې نهٔ شو د یو بله خبردار

د هغۀ مبارزه د پښتون د ښهٔ سرنوشت د پاره ده. پهٔ دې وجه د هغۀ بیانیه د یوې قبیلې د پاره نۀ ده بلکې د هغۀ ټارګټ اومخاطب ټول پښتون قام دے۔ خوشال بابا کله د ستائش نه کار اخلي او کله ورته پېغورونه ااو بد رد هم وائي. خوشحال بابا پښتنو ته د ملي وقار، قومي غېرت، ننګ و ناموس، هویت، حمیت، د مېړانې د احساس راپارولو او د ځان سره د ودرولو د پاره حماسي شاعري کارولې ده. پهٔ هغوي ګرځېد لے دے چې پښتانهٔ پهٔ اتفاق پهٔ یو ټغر راغونډ کړي او د هغوي اجتماعي قوت د مغولي استعمار خلاف استعمال کړي؛

چې مغول وته مې وتړله توره

درست پښتون مې و عالم وته ښکاره کړ

اتفاق پهٔ پښتانۀ کښې پېدا نۀ شو

ګڼه ما بهٔ د مغول ګرېوان پاره کړ

د خوشال بابا د نېشنلزم بل توکې پښتو ژبه ده. پښتو کۀ د زرګونو کالو زړه ژبه ده خو هغه هومره پرمخ تللې نۀ ده څومره چې د پښتو ژبې همځولې نورې ژبې پر مخ تللې دي. متاسفانه د تاریخ پهٔ اوږدو کښې پښتانۀ د پښتنو پهٔ مټو واکمنان پاتې شوي دي خو خپله ژبه پښتو ئې واکمنه کړې نۀ ده. پښتنو بادشاهانو خپله ژبه پهٔ خپلو دربارونو کښې نۀ ده پرېښودې۔ د بهلول لودي پهٔ دور کښې خو د بادشاهي جومات شاهي امام مولا قادن د جمعې پهٔ تقریر کښې پهٔ داسې حال کښې پهٔ پښتو ژبې پورې پچموزې وکړې، چې پښتون باچا بهلول لودي ورته مخامخ پهٔ صف کښې ناست ؤ او د نورو خلقو سره باچا سلامت هم د پښتو ژبې پهٔ ظریفانه تذ لیل خاندل. پښتنو بادشاهان د ژبې د شناخت پهٔ اهمیت بې خبره وو ځکه خو د روهیلکنډ او پټنې پښتنو خپله ژبه بائیله او د هندیانو پهٔ سمندر کښې جذب شول.

خوشال بابا شاید د دغه ژبني بې حسۍ پهٔ تناظر کښې خپل دا مشهور شعر وئیلے ؤ چې ؛

کهٔ تازي ژبه هر ګوره ښۀ ده

فارسي هم ډېره پهٔ خوند خوږه ده

چا ئې پلو لۀ مخه وا نۀ خيستو

پښتو لا هغسې بکره پرته ده

پښتو د پښتنو د مزاحمتي تحریکونو پهٔ جریان کښې البته وده کړې ده. پښتو د روښاني نهضت، د خوشحال خان د غورځنګ او د باچاخان پهٔ خدائي خد متګار تحریک کښې پرمختګ کړے دے۔ خوشال بابا پښتو ژبه د پښتنو د قامي شناخت یوه جوته نخښه ګڼله. د پښتو ترقي د پښتني قامي شعور پهٔ وده کښې د کلیدي کردار حامله ده. پښتو ژبه هغۀ د پښتنو د اجتماعیت او ګډ هویت ذریعه ګڼله. خوشال بابا پهٔ دې د تشویش اظهار کړے دے چې د یوې پښتو ژبې ویونکي پښتانۀ د یو بل نه بېګانه، وېزار او غېر مربوط ولې دي؟

پهٔ یوه ژبه وئیل سره پښتو کړو

ولې نهٔ شو لهٔ یو بله خبردار

خوشال بابا د خپلو سیاسي، قامي، جنګي او کورنۍ شخړو باوجود د پښتو پیاوړتیا ته ډېره پاملرنه کړې وه. هغۀ پهٔ خپله پهٔ دې ویاړ کولو چې پښتو ژبه ئې د سيالو ژبو پهٔ کتار کښې ودروله. پهٔ هغه وخت کښې پارسي پرمخ تللې ژبه وه او د پارسۍ ادب و شاعري پهٔ خپل عروج باندې وه. خوشال بابا ډېر پهٔ فخر خپله د پښتو شاعري د پارسۍ د شاعرۍ همسره او برابر ګڼله. پهٔ دې یو څو شعرونو کښې د پښتو ژبې پهٔ پرمختګ کښې د خپلې ونډې ویاړ څرګندوي، لږ ورته ځېر شئ؛

کهٔ د نظم، کۀ د نثر، کۀ د خط دے

پهٔ پښتو ژبه مې حق دے بې حسابه

نهٔ پخوا پکښې کتاب ؤ نهٔ ئې خط ؤٔ

دا دے ما پکښې تصنیف کړل څو کتابه

——————-

ما خوشحال چې پهٔ پښتو شعر اغاز کړو

د پښتو ژبه به اوس پهٔ اب و تاب شي

———————

پهٔ پښتو ژبه چې ما علم بلند کړو

د خبرو ملک مې فتح پهٔ سمند کړو

پهٔ پارسۍ ژبه مې هم ژبه ګویا ده

پهٔ پښتو ژبه مې خلق بهره مند کړو

———————-

پارسي شعر مې هم زده سلیقه لرم د دواړو

پښتو شعر مې خوښ کړو هر څوک خپل ګڼي ښاغلي

پهٔ رمز پهٔ مضمون پهٔ نزاکت هم پهٔ تشبیه کښې

پښتو وئیل مې عېن تر پارسۍ دي رسولي

خوشال بابا یوجینئیس، بلند قامته خو بد مرغه پښتون اتل ؤ، د ھغۀ د وړومبي دور (کله چې هغه د مغلو منصبدار ؤ) سورے د هغۀ پهٔ دوېم حریت پسند دور ھم پرېواتهٔ. پښتانۀ هغۀ سره ؤ نه درېدل. پهٔ دې ننګیال باندې خپلې خېلخانې هم ننګ ونکړو بلکې خپل زوي بهرام ئې د مغولو پهٔ حرص کښې د سر دښمن وګرځېدۀ. خوشال بابا یو حېران کُن پښتون نېشنلسټ ؤ، چې د پښتون وطن د غرونو او سیندونو ښائست، د پښتو ژبې او حتیٰ د پښتنو جونو حُسن سره ئې بې کچه ډېره مینه لرله. د پښتنو نه ئې پهٔ سوخت کښې ګېلې هم کړې دي. د ګیلو نه ورتېر تر بدو ردو رسېدلے دے۔ د پښتون قام پهٔ جهل، ناپوهۍ، بې حسۍ، بې اتفاقۍ، مفاد پالنې، اقا پرستۍ، حرص، لالچ، بې ننګۍ او بې وفایۍ باندې ئې هجوګانې او غندنې لیکلې دي؛

مغول بې قدره پښتون بې ننګه

توبه لۀ تورې توبه لۀ جنګه

تسبیح پهٔ لاس کښې پهٔ نظام پور کښې

ناست پهٔ مسجد کښې جمدر تر څنګه

——————-

پښتانۀ لکه مګس ورباندې ګرځي

ورته ايښے و مغول د حلوا تال دے

نورې واړه تکیې تار پهٔ تار خورې شوې

اوس پهٔ مېنځ کښې یو کرم د ذوالجلا ل دے

——————

پُښتانهٔ پهٔ عقل پوهه څهٔ ناقص دي

کوټه سپي د قصابانو د جوس دي

بادشاهي ئې د مغول پهٔ زرو بائیله

د مغول د منصبونو پهٔ هوس دي

اوښ له بارسره پهٔ خپل کور کښې ورغلے

پهٔ اولجه د اوښ د غاړې د جرس دي

—————-

ځنې څهٔ لوے دعوې لرم پهٔ زړۀ کښې

ولې څهٔ کړم چې پښتون واړه بې ننګ دے

خو طالع راسرہ ھسې مد د نهٔ کا

ګڼه تېر مې تر فریده نه فرهنګ دے

——————

د بې ننګو پښتنو لۀ غمه ما

لوئي پرېښوه ونیوله کمه ما

هغه ملا مې چې پهٔ هوډ سره لوے غر ؤ

پهٔ ناکام کړه و مغول ته خمه ما

پهٔ هغو لویو خبرو شرمسار یم

چې هر چا وته ايستے له فمه ما

————

یوازې یو راسخ پښتون نېشنلسټ خوشال بابا پهٔ بې کسۍ او بې ارزۍ کښې د خپل قام نه زړۀ ستړے او دلګیر تلے نهٔ دے۔ د پښتنو لۀ خوا دا ټرېجډي یوازې خوشال بابا سره نۀ ده شوے۔ صرف خوشحال بابا نۀ دے چې مونږ نه ګيله مند تلے دے، صرف خوشحال بابا نۀ دے چې مونږ پۀ زړۀ سورے سورے رخصت کړے دے بلکې د پښتنو د قامولۍ د درې واړو شعوري او فکري تحریکونو اتلان د پښتنو جور و جفا زپلي دي. د پیر روښان خلاف مغولو د مذهب ازموده وسله استعمال کړه او د الحاد پهٔ تور ئې د پښتنو پهٔ زور لۀ مخې لرې کړو. د پیر روښان زوے او خلیفه شېخ عمر یوسفزیو د اخون دروېزه پهٔ لمسه وواژۀ او د هغوي ښځې ئې وینزې کړې۔ د پیرروښان کونډه ئې یو ډم ته پهٔ نکاح کړه. د درېم پښتون قامي شعوري تحریک سرخېل فخر افغان او د پښتنو لوے محسن باچاخان هم لۀ خپل قامه زړۀ ستړے او ارمانی لاړ دے.

باچاخان د خپلو تکلیفونو باوجود د خپل قام نه د هغوي د هردرۍ او بې وفایۍ چرته پۀ خولۀ هم ګیله نۀ ده کړې۔

خو یو ځل چې بشیر بلور شهید د بابا سره د کټ لنګې ته ناست ؤ نو د باچاخان نه ئې پوښتنه وکړه چې بابا! بیا به چرې څوک ستا پۀ شان پښتنو ته راشي؟ “باچاخان وړومبې غلې ؤ او بیا ئې ووئيل چې ما ته معلومه نۀ ده چې څوک به بیا پښتنو ته راشي او کۀ نه؟ خو کۀ هغه زما نه تپوس وکړو نو زۀ به ورته وایم چې مۀ ځه! پُښتانۀ د خپلو خېر خواهانو پۀ قدر نۀ پوهېږي”.

د خوشحال خان د ژوند اخري لس کاله د غمونواو کړاوونو زمانه وه. د وفادارو ملګرو جدائي، کورني مصیبتونه، د پښتنو بې پروائي، د پښتنو بې وفائی، بې اتفاقي او حرص او د خپل زوي بهرام ناخوالو د خوشحال بابا ژوند تریخ کړے ؤ. یو زړۀ ماتې بوډا پښتون سالار پهٔ خپل اس (سیلۍ) سور د پښتنو او خېلخانې نه لرې د حسن خېلو اپریدیو پهٔ جنوب کښې د موسیٰ درې سیمې ته نزدې د ډمبره پهٔ غر کښې پناه واخیسته. دا غېرتي پښتون ډېره موده ژوندے پاتې نۀ شو. څو ورځې پس ئې د ډمبرې پهٔ غر کښې مړے وموندے شو، پهٔ داسې حال کښې چې هېڅ خپل خپلوان ورسره نۀ وو، البته د خپل اس

“سیلۍ” لاش ورسره خوا کښې پروت ؤ. پهٔ ۱۹ فرورۍ 1689 د خان علیں مکان جسد د اپریدیو د سیمې نه راوړے شو او پهٔ اکوړي برې ایسوړي کښې د لوے سړک نه لرې خاورو ته وسپارلے شو، دومره لرې چې د مغولو سوارو د اسونو د سمونو دوړه ئې قبر ته نۀ رسېده. د هغۀ پهٔ مرګ د هغۀ مشر زوي اشرف خان هجري (چې هغه هم پۀ بند کښې ؤ) یوه زړه غوڅوونکې مرثیه وئیلې وه، چې څو شعرونه ئې پهٔ دروند او غمژن زړهٔ لاندې لیکم؛

یعنی نن هغه امام د ننګیالو

پهٔ ډ نبره غریب لاړ ډکه ئې خوا ده

مسافر شۀ هغه شېر د جبالونو

چې زهره ځنې اوبۀ د اورنګ شاه ده

نهٔ ئې زویه پرې حاضر نۀ براد ر ؤ

ساه ئې قبضه د غمونو پهٔ صحرا ده

نهٔ ئې مخ د خپلو ولیده پهٔ سترګو

نهٔ ئې کړې چا پهٔ رنځ کښې دلاسا ده

یا ئې رب پهٔ حال خبر یا زۀ پوهېږم

چې د خپلو ئې لید لے څهٔ جفا ده

مرور لهٔ خلقو لاړ دے را به نهٔ شي

ستا پهٔ باب ئې دعا کړې د هدا ده

نور به سترګې پهٔ مخ وا د ښادۍ نهٔ کا

که پهٔ دۀ د هجري مینه پهٔ رښتیا ده

حوالاجات:

۱. خوشحال خان خټک — دوست محمد خان کامل مومند (پښتو ژباړه: محقق عبداللطیف طالبي)

۲۔ اباسین مجله . خوشحال خان خټک نمبر ( نومبر – دسمبر ۲۰۰۸)

۳۔ Khushal Khan Khattak— The Pioneer of Afghan Nationalism by Prof. Dr Fazlur Rahim Marwat

۴. د ملي او قومي جوړښت بنسټونه —- استاد حبیب الله رفیع