په رياستِ دير کښې د “خال” علاقه د خپلې مردم خېزۍ په اساس د توجه مرکز پاتې شوې ده ۔ په رياستي دور کښې هم او په وروستو دورونو کښې هم دا خاؤره د علمي، اصلاحي او سياسي هلو ځلو مرکز پاتې شوې ده ۔ فيرنګي سرکار هم په خپلو خفيه دستاويزاتو کښې دا خاؤره د فيرنګي ضد سازشونو آماجګاه ګڼلې ده ۔ دلته چې څومره فيرنګي ضد مبارزين پاتې شوي دي نو د هغوي هلې ځلې هم د فيرنګي سرکار لۀ خوا د ژور نظر لاندې ساتلے شوي دي ۔1 دې خاؤرې د اخون احمد بابا، ملا اردت بابا، اخون ميا نور بابا، حافط بابا، پاچا بابا، ملا بابا،

لوبه ګرمه وه او تماشبينو چغې وهلې او لاسونه يې پړقول ۔ لوبغاړے د غوائي په شا ناست ؤ، لاسونه ئې اوچت کړي و۔ غوائي په مېدان دانګونه چورلکونه وهل او په مېدان تاوېدۀ ۔ چارچاپيره پرجوشه تماشبينو لاسونه اوچت کړي و او د ګټې نارې ئې وهلې ۔ لوبه ګرمه وه لوبغاړي هم دواړه لاسونه اوچت کړي و او ګېرچاپيره د تماشبينو نه ئې داد اغيستو او د لوبې د ګټلو د اميد سينه ئې راویستې وه ۔ دې کښې د تماشبينو شور او چغې تتې شوې، چپه چوپتيا شوه ، غوائي دانګونه چورلکونه زيات کړل او لوبغاړے د غوائي د شا نه زوړند شو، د لوبغاړي پښې په

په ډېرې بخښنې سره دا خبره منم چې زۀ کوم څیړونکے یا لیکوال نۀ یم خو یو عام لوستونکے یم نو کېدے شي چې زما نظر غلط وي خو بیا هم خپل نظر ستاسو سره شریکوم ۔ د پښتنو په حقله ډېرو لیکوالانو خپل مختلف نظرونه وړاندې کړې دي څوک وائي پښتانۀ اریایان دي ، څوک وائي بني اسرائیل دي او څوک ئې یوناني نسل بولي ۔ زما په نظر دا اول دوه نظرونه صحيح دي اول دا چې پښتانۀ سوچه او په اصل نسل د اریایانو د یولسو  قبیلو نه یوه قبیله ده چې ددې یولسو قبیلو شریکه ژبه بښتو وه او د اوسېدنې ځاے ئې اریانا ویجه یعنې

د باچا لټول مسلمان عدم تشدد او راتلونکي اسلام، د ”جېفري ار هیلورسون“ لخوا لیکل شوے، د اسلام، امن او عصري سیاسي فکر د مطالعې لپاره یو مهم کتاب دے چې په 2012 کښې چاپ شوے دے ۔ د دې کتاب هڅه دا ده چې هغه پراخه نقطه نظر تر پوښتنې لاندې راولي چې اسلام په خپل ذات کښې له تاوتریخوالي، ترهګرۍ او وسله والې مبارزې سره تړاو لري  ۔ هیلورسن استدلال کوي چې د اسلام په تاریخ او الهیاتو کښې د امن، صبر، بښنې او بې تاوتریخوالي د مقاومت پیاوړي دودونه هم شته ۔ هغه د تاریخي مثالونو او فکري تحلیل له لارې هڅه کوي چې وښائي مسلمانې ټولنې

انسان چې څومره پېچيده څېز خداے پېدا کړے دومره ئې ناياب هم خو پکښې د ټولو نه نايابه څېز ژبه او د خبرې کولو صلاحيت دے ځکه چې ژبه د انسان شناخت هم دے او ورسره د ژوندي ساتلو کار هم ادا کوي ۔ دا خبره د سوچ نه خالې نۀ ده کۀ چرې انسان کښې د خبرې کولو صلاحيت نۀ وے نو ايا انسان به د خپلو خيالاتو اظهار کړې وې؟ انسان به په معاشره کښې خپل شناخت برقرار ساتلې وې؟ انسان به د قدرت دومره باريک او ژور رازونه  فاش کړي وې؟ او د ټولو نه مهم انسان به د  خپل اقا او خالق په مکالمه پوهه شوې

نن چې زما مخې ته کوم کتاب پروت دے، دا یوازې د یو شخصیت د ژوند لیک نۀ دے، بلکې د پښتنو د معاصر سیاسي، ټولنیز او فکري تاریخ یوه مهمه برخه په خپلو پاڼو کښې رانغاړو ۔ دا کتاب د هغه انسان د ژوند، مبارزې اؤ فکر هينداره ده چې خپل ټول ژوند ئې د باچا خان بابا د عدم تشدد،خدمت، ورورولۍ اؤ انسان دوستۍ د فلسفې له پاره وقف کړے ؤ ۔ دغه شخصیت ارواښاد سید عاشق شاه باچا صاحب دے ـ زۀ دلته د باچا صاحب د رسمي پېژندګلو یا د هغوي د پېدائش او وفات نېټې د زندانونو قیصو نه تېرېږم ځکه چې دا هر څۀ

دوه شعرونه، لنډه تشریح خوشحال خټک (1613ء، 1689ء) د پښتون تاریخ هغه ستر نوم دے چې په علمي او ادبي حواله ئې ثاني په پښتنۀ خاوره څۀ چې په نړیوال ادب کښې هم په ګرانه مېلایږي ـ د ګڼو خوبیو مالک د دې ستر شخصیت په هره حواله پوهې او دور اندېشۍ ته لوستونکي ګوته په غاښ پاتې کېږي، خو نن د نورو اړخونو نه پرته د هغۀ په یو داسې اړخ نظر وړاندې کووم چې لوستونکي به حېرانه کړي او د خوشحال د مشاهدې داد به ورکړي چې د درې، درې نیم سوه کاله پخوا کړې خبرې ئې اوس هم سمې ثابتیږي ـ ما پرې مفصل لیکل کړې، خو

ارتقاء تر ټولو مخکښې مونږ ته د تنوع قدر کول راښائي ځکه چې دا زمونږ پام دې خبرې ته را اړوي چې د هر ساه لرونکي جسماني ځانګړتیا، عادتونه، (او تر یوه حده رویه، د فکر انداز، ترجيحات) او تر دې چې کمزوري په حقیقت کښې د میلیونونو کلونو د هغو حالاتو نتيجه ده چې د دغه ساه لرونکي پلرونه/نیکونه ترې تېر شوي دي ۔ رنګ، قد، نسل یا شکل او صورت کښې توپیر د کومې لوړوالي یا ټیټوالي نښه نۀ ده، بلکې دا په مختلفو چاپیریالونو کښې د ژوند د بقاﺀ مختلفو حکمت عمليو عکس دے ۔ دا ټکے انسان دې ته هڅوي چې له نورو د قضاوت کولو

د تاریخ  په اوږدو کښې جګړې، قتلونه، فتوحات، غلامي، استعماري قبضې او د زورورو له خوا د کمزورو محکومول رښتیا هم شوي دي خو یوازې دا چې یو ظلم په تاریخ کښې شوے دا دلیل نۀ شي کېداے چې هغه ظلم طبیعي، اړین، سم او د انسان د پرمختګ لپاره حتمي و ۔ د تاریخ د یوې پېښې تشریح او د هغې جواز دوه بېل شیان دي ۔ مونږ کولے شو وڅېړو چې یوه امپراتوري ولې پیاوړې شوه، کوم اقتصادي او پوځي عوامل ئې لرل او ولې ئې په نورو واک وموندۀ خو د دې عواملو پېژندل د هغې ظلمونه نۀ شي سپینولے ۔ همدا  قوي دي، نو حق لري  فکر تر ټولو لویه ستونزه ده ۔ کۀ د زورور بریا د هغه د حقانیت ثبوت

زما خبره ډېره ساده ده ۔ کۀ څوک د ”عوامي نېشنل ګوند“ تاریخ وګوري، د دې ګوند سیاست، بیانیه او منشور مطالعه کړي، نو دا به ورته معلومه شي چې دې ګوند تل د استعماري سوچ او د پښتنو د حقونو د غصب په ضد سیاست کړے دے ۔ زمونږ مشرانو تل مزاحمت کړے دے، هغه کۀ د پارليمان دننه و او کۀ د پارلمان نه بهر زمونږ د سیاست اصل د قوم د حقونو خبره ده، نۀ د څوکیو سیاست ۔ کۀ زمونږ استازي په پارليمان کښې ناست وي، هلته هم د پښتنو د حقونو خبره کوي، او که د پارلمان نه بهر وي، هلته هم د خپل قوم

تشدد د دليل او مکالمې لاره نيسي او عدم تشدد دليل او مکالمې ته لاره ورکوي ۔ تشدد د بې صبرو خلقو کار وي او عدم تشدد د صبر او زغم نوم دے ۔ تشدد لنډ مهاله وي او عدم تشدد د مسلسل جدوجهد نوم دے ۔ تشدد کۀ هر څومره اوږد هم شي خو نتيجه ئې بيا هم په عدم تشدد تماميږي ۔ د باچا خان د عدم تشدد په تصور ډېر تنقيدونه هم شوي دي ۔ خو زۀ وايم چې په ځانګړي ډول هم او په اجتماعي ډول هم د تشدد او عدم تشدد خپل خپل وخت تناظر او موقع وي او د باچا خان د عدم تشدد 

نه نه اصل مسئله د لانګ مارچ نۀ ده ۔ پۀ مېډيا او سياسي مېدان کښې به لويه مسئله خامخا لانګ مارچ ګڼلې کېږي خو اصل تنازعه د لانګ مارچ نه بلکې د دهشت ګردۍ ده ۔د لانګ مارچ معامله خامخا ګرما ګرما ښودلې کېږي خو د دهشت ګردۍ پۀ مسئله هم د څۀ ورځو نه پټ پنا څۀ روان دي د کومې د ادراک او احساس سياسيانو ته بېخي نۀ کېږې ۔ لانګ مارچ د يو څو ورځو ايونټ دے چې تېر به شي او هېر به شي خو دهشت ګردي دا وخت مکمل د سر درد ګرځېدلې ده ۔د مرکزي سياسيانو د پاره دا ايشو کېدېشي بس يوه

د پښتون افغان وطن جغرافيائي موقعيت ددې وسائل او معاشي ارزښت کۀ يو اړخ ته ځان ته د نړيوال طاقتونو پام راګرځولے دے نو بل خوا ددغه طاقتونو د اهدافو پوره کولو لپاره ددې قام او اولسونو اجتماعي جهالت او ناپوهۍ دغه کار نور هم اسان کړے دے ۔ خان زمان کاکړ وائي چې جنګونه د جهالت د خېټې نه زيږي، جهالت په جنګونو کښې طوالت پېدا کوي ۔ نن هم په يويشتمه پيړۍ کښې د بر وطن په جينکو د تعليم دروازې بندې دي، په هره دوېمه ورځ پاکستان هلته هوائي بريدونه کوي  ۔ د جديد سائنس او ټيکنالوژۍ په دور کښې مونږ د خپلې ټولنې د نیمې نه

ارمان! چې له ستړيوالې مړاوے شوے ؤ، د سترګو په پټۍ تړلو سره  ئې د څو ساعتونو سفر تېر کړے ؤ ۔ په دواړو خواو کښې ناستو دوو ناپېژندګلو سړو ته  ئې وکتل او په ستړي او اندېښمن غږ ئې ترېنه تپوس وکړو ۔ کله چې هلته ورسېږم، سترګې به مې خلاصې کړئ؟ دواړه غټ جسامتونه، غټې ګېډې او اوږدې ږیرې یې لرلې ۔ دواړو سپین قمیص پرتوګ اغوستې و۔ یو په سر پټکۍ ایښې ؤ، او د بل اوږده په تېلو غوړ شوي ویښتان ئې تر اوږو راځوړند و ۔ پټکي لرونکي اووئیل! ستا منزل نزدې دیے بس لږ نور انتظار وکړه ۔ ارمان په یو تور لینډ کروزر

څرګنده خزانه دَ محترم ساجد محمد شائق صاحب دَ نثر کتاب دے چې پۀ مختلفو موضوعاتو پۀ کښې ډېرې ګټورې خبرې شوې دی اؤ يقينًا چې دا کتاب پښتو ادب کښې يوه ډېره ګټوره اضافه ده ـ دا کتاب پۀ وړومبی ځل پۀ جون دوه زره پينځلسم (۲۰۱۵) اؤ دويم ځل پۀ اګست دوه زره نولّسم (۲۰۱۹) کښې چاپ شوے دے – دا کتاب پۀ نهۀ (۹) بابونو وېشلے شوے دے . وړومبے باب پښتو املا ، دويم باب رموز ، اوقاف ، ليک نخښې ، دريم باب علمِ قافيه ، څلورم باب شعری اصناف ، پينځم باب نثری اصناف ، شپږم باب فصاحت و بلاغت ، اووم باب تنقيد

نن د تېمور د کور مخې ته په لوے ډاګ کښې د خوشحالۍ جشن شروع و ۔ چاپېره  پرېرې لګېدلې وې ۔ او د هر غریب په مخ د رڼاګانو زرزرې پلوشې لکه د پېغلو په ګډېدو وې ۔ یو بل له مبارکۍ ورکولې شوې شېرینۍ هم وېشلې شوې پړق پړوق و دېګونه هم باندې و ۔ داسې ښکارېده چې په دې کلي کښې دا د غریب او درېدلي اولس وړومبےجشن وي ۔ او په پاړژنو شونډو د خنداګانو اولنے سپرلے وي ۔ دا ځکه چې د دې کلي اولس په اول ځل سیاسي ګټه کړې وه ۔ او تېمور د ضلعي کونسل ممبر جوړ شوے ؤ ۔ غټو خانانو

د پښتو ادب په ادبي تحريکونو کښې خوشحال خان خټک او د هغۀ کورنۍادبي تحريک د “زرين دور” په نوم ياد شوے دے ۔ دا هغه  دور دے چې پکې نۀ يواځې د پښتو ادب تکميل وموندو بلکې د پښتون کلتور کړو وړو د انځور هره کرښه را برسېره شوه او د پښتو تهذيب مکمله څېره په نظر راغله ۔ د پښتو ادب دا زرين دور چې د خوشحال خان خټک د ادبي تحريک په نتيجه کښې رامنځته شو، په خپل شاليد کښې د پښتو ادب يوه لويه ذخيره لري ۔ د دې کورنۍ اديبانو او شاعرانو د خپل ذهانت په بنسټ پښتو ادب کښې ګڼ شمېر تخليقات کړي دي

چې کله اسټريا او هنګري په سربيا باندي1914  کښې جنګ مسلط کړو، نو سمدستي د هغوي اتحاديانو هم په جنګ کښې ګډون وکړلو۔  په 28 جون 1914 باندې د انقلابي  ډلې ” ينګ بوسنيا ” يو غړے ،ارچ ډيوک فرانز فرډينينډ قتل کړو۔ ارچ ډيوک  د اسټريا، هنګري  تخت  راروان وارث ؤ ۔ او يو څو کاله  مخکښې ئې  بوسنيا او هرزيګونيا ئې په  خپل سلطنت کښي ګډ کړي و۔ ينګ بوسنيا مقصد په  دې منطقه کښي د اسټريا او  هنګري  زور ختمول و۔ د يې ډلې د سرب  قام  پرستو په کومک سره وسله  حاصله کړې وه ۔  کله چې اسټريا او هنګري ته ده دې تعلق پته ولګېدله 

د پښتونخوا ښکلاګانې  يواځې پۀ  غرونو, سيندونو , درو , مېدانونو  کښې نۀ دي نغښتي، بلکې پۀ هغو رسمونو رواجونو کښې هم شته چې د مينې، ورورولۍ او خپلولۍ پېغام ئې نسل پۀ نسل منتقل کړے دے ۔ ځنې رسمونه رواجونه پۀ کښې داسې وو چې وس ختم شوي دي ، د ختم شوي  رواجونو دلته مختصر ذکر شوے دے  ۔ پۀ مړي  پسې خېرات د ټولو نه اولنے  رواج هغه ؤ کله چې  به څوک وفات شولو نو په هغې پسې به ئې فورا د خېرات دپاره د څاروي بندوبست کولو ځنې خلق به د مړي د قبر د کښنستلو دپاره هدېرې ته تلل ولې ځنې خلق به پۀ

  افضل خان خټک پۀ تاریخ مرصع کښې د خوشحال خان خټک د نسب او کورنۍ مفصل بیان کړے دے ۔ له دې څخه څرګندېږي چې خوشحال خان د خپلې زمانې د یو ستر قبیلوي مشر پۀ توګه ډېره لویه کورنۍ لرله ۔ افضل خان خټک د هغۀ د وروڼو، د مېندو د قومونو،د ځامنو او د هغوي د ترتیب ذکر کړے او دا ئې هم ښودلي چې خوشحال خان ته ټول  56 نارینه اولادونه الله ورکړي و ۔ 32 زامن تر پلار وروستو ژوندي پاتې شوي او د هغۀ سوریتي (وارثان) ګڼل شوي، پۀ داسې حال کښې چې 24 زامن په ماشومتوب کښې وفات شوي دي ۔ دغه شان د ګڼو لوڼو

لکه څنګه چې پۀ انساني DNA کښې بيالوجيکل ياداښتونه  خوندي پراتۀ وي، هم دغه شان پۀ بېلا بېلو کلتورونوکښې هم خپله ټولنيزه DNA موجود وي  کومه  چې د مخصوصو ياداښتونو حافظه خوندي لري  ۔ د مشهور فرانسيسي مفکر ”پيري بورديو“  مطابق  ”  ټولنيز او کلتوري  روايات  د يو نسل نه بل نسل ته منتقل کېږي او د خلقو پۀ  غور، فکر او  عمل  کولوکښې جذب  کېږي ۔“ هم دا وجه ده چې نظريات  او فکرونه  د يو نسل  نه دوېم ته اودوېم نه  چې درېم  نسل ته منتقل شي نو د عقيدې  رنګ  اختيار کړي ۔ د خداے تصور هم  د  زرګونو کلونو د ارتقائي  عمل نه  راتېر شوے دے  نو د

دا د بنيادم فطرت دے چې کله دې د دنيا د کارونو نه ستړے شي نو بيا دې چرته ځان فطرې ښکلا رنګونو ته اوباسي او د خپل زړۀ او ذهن هوا پرې لږه بدلوي دا ځل چې څنګ د ګرمۍ چهټيانې اوشوې نو زۀ هم خپل کلي دير ته په چکر راوتم ځکه چې د مردان هاړ ګرمۍ بيا سم چيچل شروع کړې وۀ هسې خو هوښياران نه وائي چې هاړ دننه، پشکال په ونه ، بادرو په غنه، بس هم دغه وجه وه چې يو څو ورځو له د دير غرونو ته راغلم او دا مې ځان سره پخه اراده کړې وه که خېر وي‌ نو‌ دا ځل

د نوي کندي اعوان محله کښې پۀ 11-12-1971 خدائي خدمتګار حبيب ګل کره درېم زوے پېدا شو چې نامه ئې ورباندې دلاور خان کېښوده ۔دې ماشوم وړومبۍ زده کړې د مولانا محمد اسلام المعروف کابل استاجي نه ترسره کړې او دغسې د لسم جماعته پورې سبق ئې د ګورنمنټ هائي سکول ترخه نه حاصل کړو۔ هر کله چې کورنۍ ئې خدائي خدمتګاره وه نو د طالب علمۍ د وختو نه د ضياالحق د امريت پۀ ضد باندې ئې د عوامي نېشنل پارټۍ د سيوري لاندې پۀ اېم ار ډي تحريک کښې برخه ولرله او هم پۀ دغه ټس کښې ئې د قېد او بند سختې برداشت کړې کومې سره چې

سېد علي شاه ميا د سوات د ګل ورينې سيمي د يوې غريبې کورنۍ سره تعلق لرلو۔ ځنې هغه انسان چې پۀ خپل مرګ باندې هم ځان امر کړي پۀ کومو کښې چې د سېدعلي شاه ميا نامه هم راځي ۔ سېدعلي شاه ميا لسم جماعته پورې زده کړې پۀ خپل کلي کښې وکړې او د روزۍ د پاره ئې د ائيرکنډيشن، فريج، فريزر او داسې نورو اعلاتو د مستري توب هنر زده کړو چې هم دغه ئې د رزق وسيله وه ۔ د غرونو سره مينه ئې د ډېر ماشومتوب نه وه چې د  خپل کلي علاقو سره نزدې غرونو لکه نوبيني بابا غر، مانپيتۍ غر، سُور کمر او

کله چې جنرل پروېز مشرف د سياسي قوتونو مخې ته نور خپل امري نظام مخ پۀ وړاندې نۀ شو بوتلې نو پۀ مزه مزه ئې خپله کمبله راټولو شروع کړه ۔ پۀ دې مينځ کښې مزاحمتونه شوي دي، ګرفتارۍ، ټاچرسيلونه او نورې سختۍ سياسيانو خوړلي دي خو د جمهوريت د بحالېدو د پاره ئې هره يوه هڅه کړې ده ۔ پۀ دې مينځ کښې د سياسي ګوندونو تر مينځه پۀ پۀ 2006ء کښې پۀ لندن کښې يوه ناسته وشوه چې د (چارټر اف ډيموکراسي يعنې ميثاق جمهوريت ) د پاره ټولو سياسيانو پۀ شريکه يوه لوظنامه ساين کړه۔  د دغه لوظنامې مختصر ټکي همدا وو چې : پۀ مستقبل پۀ