Category: نور ليکوالان

تېره مياشت د خېبر پښتونخوا سرکار د نوو ورګډ کړے شوو ضلعو لپاره د يو ځانګړے ثالثي کونسل يا جرګې پۀ ځاے کولو لپاره حکم جاري کړے دے، کوم ته چې د اے. ډي. ار نوم ورکړے شوے دے. پۀ وړومبيو کښې د دې کونسل د تعارف پۀ خاطر د دې مهم سرټکي راوړو او بيا ئې تجزیه کوو.

پېژندګلو او مهم سر ټکي :

څنګه چې د نوم ADR (Alternate Dispute Resolution) نه ښکاره ده، دا د ستونزو د حل د راوستو يوه متبادل اداره ده. او داسې خپل شرایط ضوابط او لارې چارې ورته ټاکلي شوي دي. د دې نظام څو مهم خدوخال پۀ ليک کښې راولو.

1۔ جوړښت :

پۀ يوه ضلع کښې د ډويژن پۀ کچ به د دې پنځوس غړي وي. پۀ دې کښې به څلوېښت د سيمې مشران، ملکان او لس د ډپټي کمشنر د دفتر نه وي. د دوي ټاکنه به ډپټي کمشنر کوي او د دې لپاره به بې پلوه، سپېځلي او تجربه کار مشران پۀ پام کښې نيسي. د کوم غړي د مرګ يا استعفا پۀ صورت کښې به ډپټي کمشنر د يوې مياشتې دننه د بل متبادل غړي ټاکنه کوي. کۀ چرته يوه ستونزه د زنانؤ ترمېنځه وي نو بيا پۀ دغه صورت کښې به د زنانۀ خدمات هم اخستے شي. د کونسل د غړو دورانيه به درې کاله وي.

2 ۔ ثالثي کونسل او جرګه:

کله چې کومه ستونزه رامېنځ ته شي او د اسسټنټ کمشنر عدالت ته راوړلے شي نو اسټنت کمشنر به هم د ثالثي کونسل د غړو نه د مسئلې د حل لپاره جرګه ټاکي. د دې د پاره به د فريقېنو رضامندي اړينه وي.

3 ۔ پۀ غړي قدغن او استثناء:

د جرګې غړے به بې پلوه اوسېږي. کۀ چرته جانبداره شي او کومه ډله د دغه غړي شکایت ډپټي کمشنر ته وکړي نو هغه به ورته متبادل جرګه مار ټاکي. خو د جرګې غړے به کوم عدالت ته څوک نۀ شي راښکلے او داسې به هغه پۀ خپل کار کښې ډاډه او ازاد وي.

3 ۔ د کېس د حل کولو ميعاد:

جرګه به د دې خبرې پابنده وي چې حواله شوې مسئله پۀ دوه مياشتې کښې فېصله کړي. کۀ چرته پۀ دوه مياشتې کښې جرګه د کومې ستونزې د حل پۀ راويستو کښې پاتې راشي نو بيا ډپټي کمشنر ورته د يوې مياشتې پراخي ورکولې شي. اسسټنټ کمشنر د يوې جرګې د ناکامۍ پۀ صورت کښې کېس بلې جرګې ته هم استول شي.

4 ۔ د فېصلې د پاره شمېره :

د جرګې غړي به ارومرو د طاق پۀ شمېر کښې وي او د فېصلې لپاره به د اکثریت خوښه لازمي وي ۔

3 ۔ د دوه ضلعو او يا ډويژنو ستونزه:

کۀ چرته يوه ستونزه د دوه ډويژنو يا دوه ضلعو تر مېنځه وي نو پۀ دغه صورت کښې به د دواړو ډويژنو يا ضلعو نمائندګي اړينه وي. د ځنې غټو يا تکنيکي مسئلو لپاره به د متعلقه شعبې د ماهرينو خدمات هم اخستې کېدے شي ۔

3 ۔ سوره او د ميراث مسئله :

ثالثي کونسل به د ميراث نه څوک بې برخې نۀ شي ساتلے او دا رنګه به د سورې رسم هم نۀ شي پۀ ځاے کولے. ځکه چې دا به بيا د پاکستان د اساسي قانون سره پۀ تضاد کښې راځي.

فريقېن د تاوان نه ژغورل :

پۀ ذکر اعلامیه کښې پۀ دې خبره زور راوړلے شوے دے چې دا به کوشش وي چې فريقېن د تاوان نه (يعنې د چاے ډوډۍ د مالي تاوان) نه وساتلے شي ۔

. د جرګې ناکامي، ايف. ائي. ار او عدالت :

کله چې يوه جرګه د کومې ستونزې پۀ حل کښې پۀ هر ډول پاتې راشي نو بيا به د دې د پاره باقاعده ، ايف. ائي. ار درج کولے شي او وړاندې به کېس عدالت ته وړے شي.

د دې قانون نقد او تجزیه :

پۀ ښکاره ډول خو د دې قانون ډېر ښکلے مخ دے خو د خپل لړمون دننه بلها تضادات لري، کوم چې پۀ دې سيمه کښې د اېف. سي. ار يو بدل شکل دے او د واکمنو لۀ اړخه د دې خاورې د وګړو د غېر سياسي کولو او قبائيلي دور ته د بېرته ورديکه کولو يوه شعوري هڅه ده. وار پۀ وار د هر مهم شق تجزیه کوو او د نقد ائينه ورته نيسو.

1۔ اے. ډي. ار پۀ دې مخصوص سيمه کښې ولې؟

قبائيلي ايجنسيانې پۀ اساسي قانون کښې د يو باقاعده ترميم لۀ مخې پۀ خېبر پښتونخوا کښې ورګډې کړے شوي دي او د دې د ملک د نورو برخو پۀ شان يوائيني حېثيت دے. اوس نو د ټول ملک نه بدل يو قانون د دې ځاے پۀ اولس ورتپل کوم قانوني او اخلاقي جواز لري؟ او هغه هم پۀ داسې شکل کښې چې نۀ د پارليمان سره مشوره شوې ده او نۀ د مقامي اولس سره. د اخلاقياتو تقاضا خو دا ده چې نور پۀ دې خاوره د داسې تجربو نه ډډه وکړې شي او د قانون او انصاف غوښتنه ده چې کۀ چرته داسې بدلون اړين وي نو چې بيا پارليمان ته رجوع وکړے شي. د يو چا پۀ خوښه نا خوښه د لکهونو خلکو د قسمت فېصلې ډېر غټ ظلم دے چې د خېټې نه ئې ناوړه نتيجې راوتے شي.

2 ۔ د غړو ټاکنه او انصاف :

وړومبے خو دا يو ناممکن امر معلومېږي چې د ثالثي کونسل د ممبرانو ټاکنه دې اسسټنټ کمشنر وکړي او هغه دې د انصاف لمن ټينګه کړے شي. ښکاره خبره ده چې بيوروکرېسي به پۀ ټاکنه کښې داسې کسانو لۀ ترجيح ورکوي چې کردار ئې د عوامو پۀ ځاے د دوي پۀ ګټه تمامېږي. بله دا چې د جرګې ممبرانو پۀ مرۍ به د اسسټنټ کمشنر د مرضۍ چاړۀ پرته وي، ځکه چې يو؛ ټاکلي هغۀ دي، دوېم پۀ جرګه کښې اچولي هم هغۀ دي او درېم دا چې ډپټي کمشنر د کوم ممبر د لرې کولو واک هم لري. د داسې جرګې نه د انصاف طمع لرل د لېوني خوب دے.

3 ۔ پۀ جرګه کښې سرکاري ممبران :

د اېف. سي. ار پۀ جرګه کښې به د سرکار کوم غړے نۀ شو کښېناستے. خو لکه بره چې پۀ ليک مو راوستل پۀ ثالثي کونسل کښې به د ډويژن پۀ کچ پۀ پنځوسو ممبرانو کښې لس د ډپټي کمشنر د د فتر نه وي. ښکاره خبره ده چې د دغو نمائندګي به جرګه کښې هم وي. پۀ داسې حال کښې د سرکار بې پلوه او بې اثره پاتې کېدل د يوې ټوقې نه زيات څۀ نۀ دي.

4 ۔ پۀ جرګه کښې د زنانؤ ګډون :

د ذکر قانون ترمخه کله چې ستونزه د زنانؤ پۀ حواله وي نو پۀ داسې جرګه کښې به زنانه غړې هم ټاکلے شي. اوس نو کۀ مونږ د پښتنې سيمې رواياتو ته زير شو نو جرګه خو پرېږده، د کور دننه پۀ معاملاتو کښې هم څوک د زنانۀ خبرې ته غوږ نۀ ږدي. د دې مطلب دا شو چې دا جرګه به د ښځو د حقونو ساتنه ؤ نۀ کړے شي. نن صبا چې د عدالت نه زنانؤ ته کومې اسانتیاوې ترلاسه کېږي، دا به هم سر وخوري.

5۔ سوره او ميراث :

د پښتني سيمو دا يو دستور دے چې د قاتل خور د مقتول ورور يا بل کوم نزدې عزيز ته په نکاح کښې ورکولے شي. بل په پښتنو دا يو ناوړه رواج هم دے چې خور لور ته په جائيداد کښې برخه نۀ ورکوي. د اے. ډي. ار تر مخه کونسل به څوک د جائيداد نه بې برخې نۀ شي ساتلے او د سورې د رواج به هم مخ نيوے کوي. اوس نو دا څومره غټ تضاد دے چې د جرګې کوم غړے پۀ خپله خور لور لۀ پۀ جائيداد کښې برخه نۀ ورکوي، هغه به د بلې زنانه د حقونو ساتنۀ څنګه يقيني کړي؟ بله کۀ چرته فريقېن پۀ د قتل پۀ يوه مسئله کښې پۀ سوره ورکولو خپلو کښې راضي کېږي نو جرګه به څۀ کوي؟

6 ۔ فريقېن د خرچو نه بچ کول:

پۀ ذکر اعلاميه کښې ډېره ښۀ هيله ښکاره کړې شوې ده چې فريقېن به د خرچو نه بچ کولے شي. خو دا د ځان غولولو نه زيات نور څۀ حقیقت نۀ لري. د اېف. سي. ار د وخت نه روايت دے چې جرګه ممبران به د جرګې پۀ ورځ ټاکلي ځاے ته پۀ موټرو کښې راوړے شي. د هغوي لپاره به پۀ ښۀ هوټل د ګډانو او ميانو تابيا کولے شي. مازيګر به هر غړي لۀ د کور د پاره سبزي، مېوه او غوښه اخستلے شي او کور ته به پۀ موټر کښې رسولے شي. د رشوت پۀ توګه نغدې ورکول د دې خرچو نه ځان لۀ وي، کوم چې د ممبر د حېثيت او د کېس د نوعیت سره سم د زرونو نه تر لکهونو پورې وي. دا ټول تاوانونه چې به فريقېنو پۀ هغه وخت کښې کول، کله چې به ملکانو ته د پوليټيکل اېجنټ لۀ اړخه ښۀ ډېر مراعات تر لاسه کېدل، نو اوس به چې هغه مراعات هم نشته، څنګه دوي د بډو رشوت نه رامنع شي؟

7. د کونسل غړي به څنګه بې پلوه او سپېځلي وي؟

د کونسل پۀ اعلامیه کښې د ځان غولولو پۀ غرض دا شق راوړے شوے دے چې د کونسل غړي به بې پلوه او د سپېڅلي کردار څښتن وي. خو بل پلؤ دا يو سپين حقیقت دے چې دا ټول ممبران به چونکې مقامي وي، ځکه نو دوي پۀ سيمه کښې پۀ هره ښۀ بده کښې ګډ وي. پولې پټي ئې وي، مړے ژوندے ئې وي، دوست دشمن لري، ډلې ټپلې کوي، خپل پردے لري. د قام او خېل پابندۍ وي، نو دوي څنګه بې پلوه کېدے شي؟ دا څۀ د صوابۍ،. مردان يا پېښور نه راغلے جج خو نۀ وي چې دلته ئې د چا سره ګټه تاوان شريک نۀ وي او خپلو فېصلو کښې هر رنګه ازاد وي. بل دا مشران او ملکان سل سل ځله معلوم شوي دي، چې د دوي کردار داغدار دے نو اوس به څنګه د قانون د نوم بدلېدو سره سپېځلے شي؟ . ياده دې وي چې يو نيم مشر پۀ اېف. سي. ار کښې هم د ښۀ نوم څښتن ؤ، د اېف. سي. ار نه پرته هم د مشرۍ پۀ ښو صفاتو مزين وو او داسې ترې پۀ راروان وخت کښې هم د مثالي کردار طمع کېدے شي. خو پۀ يو کس نيم به يو د تضاداتو نه ډک نظام څنګه سم روان کړے شي؟

8 ۔ د جرګې ناکامي او عدالت ته رجوع :

د دې قانون ترمخه کله چې جرګه پۀ مکمله توګه پۀ فېصله کولو کښې پاتې راشي، نو د دغه ستونزې به اېف. ائي. ار جمع کولے شي او عدالت ته به وړلے شي. د پښتنو دا نفسيات دي چې دوي د مخالف ملا لګولو لۀ تر اخري حده پورې ځي، پۀ دې تناظر کښې به هر بائيللے فريق عدالت ته ځي او داسې به د ثالثي کونسل پۀ کار او زیار اوبۀ اړوي. بل دا چې د وخت او وسائیلو به بې ځایه تاوان دوام دار وي.

9 ۔ د فريقېن رضا:

د جرګې د ټاکنې د پاره د دواړو ډلو د مرضۍ شق شامل کړے شوے دے. خو دلته هم يوه ستره پابندي شته. هغه داسې چې جرګه به هم د دغه ثالثي کونسل نۀ تابيا کېږي او فريق به ځان له د ممبر پۀ ټاکلو کښې ازاد نۀ وي. او دغه ممبران به د سرکار نه پۀ يو او بل ډول مجبور وي، ځکه نو د فريقېنو رضا به د نوم تر حده وي.

10 ۔ يو اړين سپيناوے:

يو سپيناوے کول اړين دي چې نۀ خو اے. ډي. ار د روايتي جرګې پۀ شان دے چې مشران پرې وياړ وکړي او نۀ د دې صوبې د ډي. ار. سي پۀ شان قاعدې لري. ځکه نو پۀ دغه حواله ځان پۀ حقیقت پوهه کول او د هغې سره تلل پکار دي.

نتېجې :

د اے. ډي. ار د تجزيې نه دا خبره جوتېږي چې دا د پخوانۍ قبائیلي سيمې د پرمختګ پۀ لار کښې خنډان پېدا کول دي. د دې قانون پۀ ذريعه د مقتدره طاقتونو دا يو شعوري کوشش معلومېږي چې ددې ځاے وګړي د سياسي کولو پۀ ځاے پۀ قبائيلي وندر کښې تړلي وساتل شي او داسې نۀ يوازې دا چې د دوي صلاحيتونه د خپل ناوړه غرضونو نه زار کړے شي بلکې د دوي پۀ وسيلو ناروا قبضه ټينګه او دوام داره وساتلے شي. دا هغه ” زوړ ملا او زړې تراوې” والا خبره ده او پۀ زوړ خر کته نوې شوې ده.

سفارش:

د نوؤ ضلعو د وګړو پۀ عمومي توګه او سياست مدارو او پارليماني غړو پۀ خصوصي توګه دا ذمه واري جوړېږي چې د پارليمان دننه او بهر د دې غېر منطقي او غېر ضروري قانون پر ضد ګام پورته کړي او پۀ دې حواله ځان د تاريخ پۀ پاڼو کښې داغداره پاتې نۀ کړي.

دوېم ضرورت د دې خبرې دے چې د نوو ضلعو پۀ حواله کار فقط تر تهاڼې تحصيله پورې محدود ؤ نۀ ساتلے شي بلکې د دوي د پاره د سرتاج عزيز د سفارشاتو پۀ رڼا کښې پۀ اېن. اېف. سي کښې برخه، د ټېکسونو نه استثنا، خصوصي ترقياتي پېکجونه او داسې د تعليم ، روغتیا، روزګار اسانتیاوې ورکړے شي. د دې لپاره د نوو ضلعو د موجوده پارلېماني ممبرانو ذمه واري د هر چا نه زياته او مهمه ده، ګنې تاريخ به چرې هم دوي معاف نۀ کړي.

د خدائي خدمتګار تحريک مشر او باني باچا خان هغه خوږ انسان ؤ چې هر انسان سره به ئې مینه کوله . خدائي خدمتګار تحريک کښې مشر او کشر،کارکن او د تحریک باني دواړه یو بل ته د مينې او قدر پۀ تول برابر وو، نۀ کم نۀ زیات . کۀ د تحریک کارکن بابا ته مینه او احترام ورکړے دے نو پۀ بدل کښې بابا هم دوه چنده مينه ورکړې ده.

چه مونږ ماشو مان وو نو خپله کورنۍ مو د تحریک د بنیاد پۀ شکل کښې لیدله. زما ترۀ فردوس خان (کوکو) د دیارلسو کالو پۀ عمر کښې هغه وخت زنداني شو کله چه هغه بسته پۀ لاس د سکول نه راتلو . د کلي د ډاکخانې سره خوا کښې د باچا خان جلسه وه، هغه د بابا تقریر ته ودرېدو او د باچا خان او نورو خلکو سره پولیس وچت کړو. څۀ وخت چه دوي ته هتهکړۍ واچولې شوې نو هغه د کوکو کاکا جي پۀ لاسونو کښې لوې وې او بیا بیا به د هغۀ د لاسو نه غورځېدې . اګرچې دغه وخت د هغۀ د سیاست سره هېڅ تعلق نۀ ؤ. هغه خو دغه وخت د باچا خان د خبرو نه متاثره شو او پښه نیولې شو. د انګرېز سپاهي چغه کړه چې کښېنئ. نور خلک کېناستل او کوکو کاکاجی ولاړ پاتې شو. انګرېز سپاهیانو ته دا محسوس شوه چه ګنې دغه ماشوم بغاوت وکړو، پۀ دغه وجه ئې ګرفتار کړو.

د سوچ خبره ده چه یو ماشوم پۀ اتم جماعت کښې جېل ته لاړ شي، پۀ هغۀ او د هغۀ پۀ کورنۍ به څۀ تېرېږي .

دغه وخت دغه اومه خولۀ ماشوم د ډېرو لویو لویو خلکو نه پۀ اراده مضبوط او کلک وختو . هغه چې پۀ یو نظر او وړومبي ملاقات د باچا خان پۀ مينه مست شو نو د درې شپېتو کالو عمر کښې تر اخیري سا هغه مينه هم پۀ هغه ځاے کلکه ولاړه وه .

مشرانو به وئیل چې انګرېزانو به کوکو کاکاجی ته وې “ډېر ښکلے ځوان يې، معافي وغواړه، پۀ سر مېچن مۀ ګرځوه “خو هغۀ نۀ منل، هم هغسې به ئې پۀ سر د دانو ميچن اوړوله.او دغه حال د نورو مشرانو هم ؤ. هغه پۀ باچا خان پسې دوېم خدائي خدمتګار ؤ چې د ځوانۍ اوولس نیم کلونه ( 17 کاله 6 میاشتې) ئې تحریک د پاره جېلونه خوړلي وو. لکه مچ جېل بلوچستان او سکهر جېل سنده. به ډېر بدنام او خراب جېلونه وو، دغلته هغوي څو وارې جېل خوړلے ؤ. او د پاکستان يو جېل هم داسې نۀ ؤ چرته چه هغۀ قېد نۀ وي تېر کړے .

دغه ماشوم د خپل عمر اوولس کاله شپږ میاشتې پۀ جیلونو کښې د بابا او د هغۀ نورو ډېرو ملګرو سره يو ځاے بندي خانو کښې تېر کړل او کله هم ستومانه نۀ شو .

باچا خان به د صلاح مسلات د پاره کوکو کاکاجي لۀ راتلو . دا پۀ کوکو کاکاجي د باچا خان اعتبار او اعتماد ؤ. د دغه مينې ذکر غني خان بابا د خپلې شعري مجموعې ” د پنجرې چغار” کښې د یو نظم پۀ شکل کښې هم کړے دے او کوکو ئې ستائيلے دے . د فردوس خان کوکو ورور سجاول خان کوم چې زما داجي ( پلار) ؤ، د خپل کور بسونه او جائیداد چه نیلام کېدل به او هغۀ به خپل جائیداد پۀ پېسو واپس اغستو . کله کله به د کور د کوټو دروازې پولیس بندې کړې او کاغذ به پرې ولګیدو چه دا کور سرکاري شو . د کور لوے واړۀ به خپل انګڼ کښې بې کوره ناست وو . د مشر ورور جېلونه او دکشر رور د ریاست سره دغه جهګړه هم دغسې جاري وه. خو نۀ د دوې پۀ تندي ګونجه راغلې وه او نۀ خفه وو . د خدائي خدمتګارۍ تحریک او د تحریک د کارکونکو دغه منډه هم دغسې روانه وه. باچا خان بابا د پاره زمونږ کور خپل دوېم کور ؤ او دغه زمونږ خوش قسمتي وه چه د بابا ډېر وختونه زمونږ د ماشومانو د یاد برخه پاتې دي. د کوکو کاکاجی مړینه د بابا هغه پۀ خپلو لاسو قبر ته کوزول او ژړل، پۀ قبر خطبه وئیل هم زمونږ د یاد حصه ده . دغه وخت بابا یوه خبره کړې وه چې” نن مې ګل خاورو ته وسپارلو” . د کوکو کاکاجي غم لۀ نسیم بي بي د نورو ډېرو مشرانو ښځو سره راغلې وه . پۀ هغه ورځ بېګم کلثوم سېف الله هم دعا ته راغلې وه. اګرچې دغه تصویر تت دے خو پۀ یاد کښې محفوظ دے. د ښځو اکثریت د نسیم بي بي ښائست ته حېران ؤ. چې بابا به کله مونږ کره راتلو نو مونږ به سرې جامې اغوستې او سرۀ څادرونه به مو پۀ سر کول .بابا به وئیل چې پۀ دې جینکو سبقونه ووايئ.

د باچا خان د کورنۍ سره د مينې دغه تسلسل د ولي خان او بیا د بیګم نسیم ولی خان پورې را رسیدلے ؤ. دغه وخت مونږ د پېغلتوب پۀ غاړه وو. ماته یاد دي چه نسیم بي بي به څۀ وخت پس یو ځل خامخا زمونږ کره راتله . د هغې چې به هر څومره کارونه وو هغه به ئې ختمول خو زمونږ کور له به ئې ځان رارسولو.

دغه وخت به هغه یو ليډره نۀ وه. یوه عامه ښځه چې زما د مور او د مشرې اماجي کومه چه د کوکو کاکاجی کونډه وه او زمونږ پپو سره پۀ ګپ شپ کښې لګیا وه . کله خندا کله مستي. یوه ښکلې سره سپينه ښځه. چې د ملخوزو او پېشتري پۀ ساګ او د شوملو پۀ لاوڼ او د جوارو پۀ ډوډۍ مئينه وه.

دا راتګ هغه وخت لا ډېر زیات شو چې کله د بهټو صېب پۀ دور کښې د پي اېن اے د تحریک پۀ دوران کښې کرنل علي ګوهر صېب انډر ګراونډ لاړو . کرنل صېب د بشري ګوهر بي بي پلار ؤ. ډېر فعاله کارکونکے او نر سړے ؤ . دغه دوران کښې چې پولیس به هغۀ پسې لکه د لېونو ګرځېدل، هغه مونږ کره دېره ؤ.

د ورځې پټ او د ماښام تروږمۍ کښې به ازاد ؤ، د کلي غر ته به اکثر زما ماما اجمل خان، زما کشر ترۀ بابو کاکا جي او امان خان کاکا سره چې د کرنل صېب سره د تحریک ملګري وو، راتلۀ او د کلي غر ته به پۀ تیارۀ کښې ګرځيدو له تلل، هلته به ئې خپل لیدل کتل نورو کسانو سره کول او د سباني پروګرام منصوبه بندي به ئې کوله . دغه وخت د دوي پوره یو ټيم ورک ؤ. د هر چا پۀ برخه خپل خپل کارونه وو، دغه وخت کښې د پار ټۍ د پاره د نسیم بي بي مثال د یوې ګورې ونې ؤ چې خوارۀ وارۀ ټول ملګري ئې پۀ تار پئيلي وو.

زما مور ته به نسیم بي بي وړه مامي او د کوکو کاکاجی ښځې ته به ئې چاچي وئيل. یوه ورځ بي بي دکرنل علی ګوهر صېب لیدو ته راغلې وه . زما مور پۀ تبخي د جوارو ډوډۍ اچولې وه، نسیم بي بي د انغري پۀ غاړه پۀ پېړۍ ناسته وه او د انغري هور ته به ئې يو يو کڼکے اچولو، مور مې ورته وې بېګم کټ ته شه زۀ پخوم نو ګرمه درکوم. بي بي وخندل ” نه وړې مامي تاته ګورم چې ته دې ډوډۍ سره داسې څۀ کوې چې دا دومره خوږه وي ” او پۀ خندا شوه. بیا ئې فرمائش وکړو چې” مامي نن به راته ساګ پۀ شلم (د سوچه غوړو نه وتے ځګ) کښې پخوې ښه”

زما مور شلم کښې پۀ تبخي ساګ وریت کړو، پۀ دغه ورځ د بي بي خور زبېده بي بي هم د بي بي سره وه.

دا وختونه د ښکلي یادونو یوه لویه خزانه ده .

د بهټو صېب خلاف پۀ تحریک کښې ماته یاد دي چې د صوابۍ نه د ښځو ډک بسونه پېښور ته تلل . دغه بې شمېره بسونه وو، هر بس د پينځو شپږو سړو پۀ کنټرول کښې ؤ، دغه د ښځو جلوس ؤ چې د پېښور پۀ مرکز کښې کېدو واله ؤ. مونږه ماشومان وو، د جلسې نه یو ورځ مخکښې نسیم بي بي مونږ کره وه او پۀ دې خبره ئې زور ورکولو چه ښځې پۀ ګڼ تعداد کښې راشئ. چې بي بي رخصت شوه نو پلار او وروڼو مو وئيل چې جينکۍ به نۀ ځي، پۀ دې خبره کرنل علي ګوهر صېب زما پلار ته غصه شو چې “خان کاکا جی دا خو ډېرې جینکۍ دي، ستاسو کور خو وړومبۍ پوړۍ ده، کۀ تاسو جينکۍ منع کوئ نو بیا د نورو به څۀ کېږي؟

بس پۀ دې فېصله ده چې لوے واړۀ به ټول ځئ!

پۀ دغه ورځ د نجو بابا د کور ښځې او جینکۍ. د منیر خان بابا د کور ښځې او زمونږ د کور د ښځو ټولو تګ ؤ.

کور پۀ کور هلکان ګرځېدل او ښځې ئې ګاډو له راویستې. د ښځو او جینکو نه ګاډي ډک شول او دغه رنګ د باجا عجب خان کاکا د کور او کلي ښځې او جينکۍ، د ټوپۍ ښځې، د زېدې د عزیز خان کاکا د کور ښځې، د مېنۍ او ټولې صوابۍ نه بې شمېره بسونه جمع شول.

د ګاډو یو بهیر وو. زما نیا سره زما د ماما ډېر غم ؤ . د صوابۍ چېل ئې پۀ سر اېښے ؤ او پۀ زور زور ئې کليمې تر سره کولې.او چغه به ئې وهله ” یه اجمل خانه د ځان خيال ساته ” او ما ما جي به د خندا شین شو . ښځو ورپورې خندل چې مور درباندې وېرېږی.

زما یوې تندار خپل ځوے کلک ځان سره کښېنولے ؤ . دغه تندار وروستو زما خواخې شوه. مونږ خو سېل ته خوشحاله وو، د ښار د ليدو پۀ خوشحالۍ کښې راته دا پته نۀ وه چې ښار کښې به څۀ کېږي؟

د سرو جهنډو. د سرو جامو یو سېلاب ؤ. د هر اړخه د باچا خان او ولي خان زنده باد چغې سورې وې. يو جوش، يوه ولوله او عجبه نظاره وه. مونږ پۀ دغه غوغا کښې ښار ته ورسېدو. د ښځو جمع د مشر غلام بلور کره وه . د هغۀ پۀ کور کښې بېګم نسیم ولي خان د بلور خاندان ښځو او د یاسمين، ګلالۍ بي بي او نور ګڼ شمېر ښځو د جلوس هرکلے وکړو .

ښځې د بسونو راکوزې شوې . هر اړخ ته د صوابۍ د چېلونو پسرلے ؤ. بي بي ډېره خو شحاله وه.

دغه وخت امینه بي بي ، د عبد الخالق خان مردان ښځه او د ځاے ځاے نه ښځې جمع وې. ښځې د نسیم بي بي پۀ قیادت کښې جلسه ګاه ته روانې شوې . سرخپوش پۀ خپل مخصوص لباس کښې پۀ حفاظت مامور وو. جلسه شروع شوه، نسیم بي بي پۀ سټېج ولاړه وه او داسې تقرير ئې کولو چې سړي ورته ګوته پۀ خولۀ وو. دغه د تحریک د ښځو یادګاري جلوس وو چې پۀ جلسه کښې بدل شو.

زما یاد شي هغې وئيل ” تاسو به څۀ وکړئ؟

د تحریک مشر ولي خان تاسو جېل ته کړو، د هغۀ ټول ملګري تاسو پرېنه ښودل نو کۀ زمونږ سړي نن د تورو تمبو شاته دي مونږ ښځې جنګ ته راوتې يو او دا جنګ به تر هغې جاري وي چه تر څو زمونږ اخیرے سړے د زندان نه نۀ وي راوتے” . بي بي تور څادر پۀ سر کړے ؤ. او د هغې د وېنا مطابق تقریبا پېغلو هم تور څادرونه پۀ سر کړي وو.

نسیم بي بي لا تقرير کولو چې د انسو ګېس ګولۍ پۀ فضا کښې پۀ خلاصېدو شروع شوې . اسمان د لوګو تور شو. د دغې نه مخکښې د نسیم بي بي نه پولیس چا پېره شو.

د هغې اخيري خبره چې هغې پۀ ډېر جوش سره کړې وه اوس هم زما غوږونو کښې ده ” اے د صوابۍ غېرتي وروڼو خوېندو بچو او لوڼو! نن راوتې يئ د باچا خان بابا د فلسفې د خورولو او کامیابولو د پاره. دوي مونږ بندي کوي پرېږدي مو نه نو وعده وکړئ چې دا جنګ به جاري ساتئ. ولی خان به تاسو ګټئ. ما به تاسو ګټئ ” دا د صوابۍ پۀ اولس د هغې د یقین اظهار ؤ چې کۀ هر څۀ وشي خو د صوابۍ سرخپوش به نۀ وروستو کېږي.

او دغه کښې خلکو د زنده باد چغو باندې اسمان ښکته راکوز کړو. او د پولیس د شېلنګ د وجې ماشومان ښځې او سړي چنګ ونګ شو. د محشر مېدان ؤ، څوک د يو بل نه خبر نۀ وو، نفسا نفسي وه. دغه غوبل کښې ښځو د چېلونو او لوپټو نه پلسکي وشوکول او د اوبو لامدۀ به ئې خپلو سړو ته ورکول چه هغوي د انسو ګېس د اثر نه بچ شي.

پۀ دغه ورځ زما مشره خور چې د کوکو کاکاجي پۀ زوي نعیم خان وادۀ وه سره د دوه برغيزو لوڼو چې د اووۀ اتو میاشتو وې خندانه او شاندانه هم پۀ جلوس کښې د مور او زما د مور پۀ غېږو کښې د ګېس نه سترګې مښلې او پۀ ژړا وې.

هر څوک د انسو ګیس نه د بچ کېدو د پاره پۀ منډه وو . مونږ هم يو اړخ ته ور منډې کړې ښځې او سړي غصه وو. چې څۀ ئې مخې ته راتلل هغه ئې ماتول. پۀ دغه منډو ترړو کښې مونږ زمونږ د کلي د بره مانېرۍ هلک محمود سره پۀ منډو د مهمان خانې مخې ته ورسېدو. محمود ډېر سرګرم کارکن ؤ، هره جلسه جلوس کښې به مخکښې ؤ. دغه وخت د هغۀ د سر نه وينې بهېدې، هغه پۀ ګولۍ پۀ سر لګېدلے ؤ، ډېرې ښځې او ډېر سړي زخمیان شوي وو. د مهمان خانې د جلوس قیادت د کوکو کاکاجي ښځې زما مشرې تندار چې بي بي به ورته چاچي وئيل، کولو . هغې چغه کړه “ډانګونه وچت کړئ چې د مهمان خانې يو ګاډے درنه روغ پاتې نۀ شي.” او ښځې پۀ ګاډو اخته شوې او د ګاډو شيشې تس نس لاړې.

ماښام پورې دغه غوبل جاري ؤ،،، د ښار پۀ لارو او کوڅو کښې جګړه وه. ماته یاد دي چې زما د بل ترۀ ښځه چې د هغې سابندي وه.

او د انسو ګېس شېلنګ د هغې طبیعت ډېر خراب کړے ؤ. هغه او داسې نورې ډېرې ښځې پۀ ځان نۀ وې، کۀ ورته غصه وه نو پۀ دې چه د هغوي د منځ نه ئې د هغوي ليډره نسیم ولي خان وچته کړې وه. دغه دور چې ورته د سړو وار خطا شوے ؤ، د بیګم نسیم ولي خان پۀ جذبه او د ليډر شپ د خوبیو لۀ کبله ډېر پۀ کامیابۍ تر سره شوے ؤ..

زه چې اوس خیال کوم نو د باچا خان نه واخله د هغه تر ملګرو پورې، بیا د ولي خان سیاست او د بېګم نسیم وختونه د سیاست پۀ تاریخ کښې پۀ پاڼه رقم شوي دي. زه یا زما غوندې ډېرې ښځې او سړي چې د هغه وختونو د یادونو سره تړلي دي، دغه یادونه به د هغوي د ژوند یو اهم او ژوندے باب وي.

روستو هر څوک پۀ خپلو خپلو لارو روان شو. جونه واده شوې، مشرانې مړې شوې او د سیاست رنګ بدل شو. خو دغه د تاریخ يو ځانګړے باب دے چې د بېګم نسیم ولي خان د بهادرۍ، د هغې د سیاست د ابتدا او د ښځې پۀ حېثیت ځان لۀ خپل مقام موندل د ډېر ویاړ او زیار خبره ده. هغې چې تور څادر پۀ سر کړو نو هغه د پښتنو جونو فېشن جوړ شو. هغه پۀ پښتنه ټولنه کښې د پښتنو ښځو يو وچت غږ ؤ. هغې پښتنو ښځو ته د سیاست لارې خلاصې کړې وې او دغه د هغې خپله فېصله وه چې هغه مېدان ته راووځي او اواز وچت کړي.

دغه داسې کارنامه وه چه هغه ئې پۀ تاريخ کښې د ليډرانو پۀ صف کښې ودروله. زما هغې سره اخيري ملاقات پۀ وزیر اعلي هاوس پېښور کښې پۀ اتم مارچ د ښځو يو پروګرام کښې شوے ؤ. دغه پروګرام “د لاس ګل” کړے ؤ، د کوم تنظيم چې معراج همایون بي بي چئير پرسن ده( معراج همایون بي بي د بېګم نسیم ولي خان کلاس فېلو وه، پۀ دولسم کښې پۀ جناح کالج کښې. دغه وخت بي بي واده شوې وه خو خپل تعلیم ئې جاري ساتلے ؤ. ) چرته چه هغې ته اېوارډ ورکولے شو، بیا بوډۍ شوې وه او پۀ صحت خرابه وه خو چې خپله پېژند ګلو مې ورسره وکړه نو یاد ئې شول، څو ځله ئې زما د مور، چاچي او د نورو ښځو تپوسونه وکړل او پۀ مخ ئې ښکل کړم. دا ئې ووئیل چې ” ستاسو د کورنۍ قربانۍ او مينې ته سلام کوم ” د یوې ښځې پۀ حېثیت او د یوې لیکونکې او سیاسي مبارزې پۀ حېثیت زۀ هغې ته او د هغې جدوجهد ته د قدر پۀ نظر ګورم.

الله دې اوبخښي. پۀ ګور ئې نور شه.

د ځوانانو هم يقين دے او د خان ملګرو ته هم ښکاره ده چې دا ملک ټول اپوټه پروت دے. د ځوانانو هم دا خوب دے او د خان هم دا وېژن دے چې دا ملک به هله پۀ هوا الوځي چې پۀ دې ملک کښې هائي اېجوکېشن يعنې اعلٰي تعليم ترڅو ښۀ شوے نۀ وي او يقيناً چې داسې د دې ملک د هرکس خيال هم دے. د خان پۀ نظر د اعلٰي تعليم به هله ښۀ کېږي کله چې د دې پۀ وچته څوکۍ د خان کس ناست وي او هر هغه کس کوم چې د خان کس نۀ وي نو هغه د خان د وېژن سره سمون نۀ خوري. او کوم کس چې د خان نۀ وي پۀ هغۀ د ملک هرقسمه وچته څوکۍ باندې ناسته ناروا ده، يعنې ايمانداري او قابليت د خان پۀ نظر څۀ معنٰي نۀ لري او ځوانان بيا هم د خان پۀ تشو چغو تيندکونه خوري. د خان پۀ نظر اعلٰي تعليم د ملک د الوت د پاره لازمي دے او پۀ وچته څوکۍ ناست کس شاهد خاقان عباسي کښېنولے دے نو د هغۀ قلمي کول يو جهاد ګڼي نو د ارډيننس پۀ توره ئې څپلۍ کول ورته ډېر اسان کار ښکاري. نو د هائير تعليم چيئرمېن ډاکټر طارق بنوري چې پۀ ځان پوهېدو نو لکه د فارمي چرګوټي بيا حلال پروت ؤ. د ذبح کولو پۀ وخت د خان نيت دا ؤ چې دا زما کس نۀ دے. اوس زۀ د خپل وېژن مطابق کس راوستل غواړم. د ډاکټر بنوري تقرري د قابليت پۀ بنياد شوې وه او لمن ئې هم د هرقسمه ګند نه پاکه وه نو د کور تلو نه مخکښې د سندهـ هائي کورټ پۀ دروازه د انصاف د غوښتنې د پاره ودرېدو. د ډاکټر بنوري صاحب تقرري د قاعدې مطابق پۀ محفوظه څوکۍ وه نو پۀ دې وجه د ارډيننس جاري کولو نه علاوه وزيراعظم سره بله لار نۀ وه چې د ارډيننس پۀ ذريعه د دې څوکۍ وخت د څلورو کالو نه کم کړي او دوه کاله ئې وټاکي.

دغه شان چې د وزير اعظم وېژن ته د راوي اربن ډولپمنټ چئيرمېن د لارې نه خنډ شو نو دا ترکيب هم هلته استعمال شوے ؤ خو بيا وروستو پته ولګېده چې معامله د وزيراعظم دوېژن سره دسمون د برابرۍ نۀ ده بلکې د خان نه د راغونډ مافيا د پاره دغه ارډيننس د کهل جا سم سم والا پۀ مانند ؤ. دلته هم هغه لوبه ښکاره شوه کومه چې د راوي اربن ډويلپمنټ د چئيرمېن د څوکۍ نه اخوا کېدو نه پس ښکاره شوې وه. راځئ چې دا هم وګورو چې ډاکټر بنوري څوک دے، څۀ قابليت لري او کۀ نه لکه د تورۍ توت ته ختلے ؤ چې د وزيراعظم د وېژن سره ئې سمون نۀ خوړولو. ډاکټر بنوري صاحب د هارورډ پوهنتون نه پۀ معاشياتوکښې پي اېچ ډي کړې ده. د ملک د مختلفو تهنک ټېنک سره ئې تړون پاتې شوے دے. د ٩٠ پۀ لسيزه کښې پۀ پاکستان کښې د سسټېنبل ډوېلپمنټ ډويژن ډائرېکټر هم پاتې شوے دے او د امريکې د پوهنتون يوټا پروفېسرهم پاتې شوے دے. پۀ قابليت کښې خود ډاکټر طارق بنوري هېڅ شک نشته. پۀ وېژن خو د ډاکټر بنوري څۀ بحث نۀ دے پکار ځکه چې عمران خان وائي چې د زما بنده نۀ دے. دا خو خامخا کتل پکار دي چې ډاکټر بنوري د ملک اعلٰي تعليم ته نقصان رسولو او کۀ مخکښې ئې بوتلو. کۀ مخې ته ئې بوتلو نوبيا خو د دۀ او د خان صېب خبره کښې څۀ فرق نۀ ؤ. محض پۀ دې بنسټ څوک د ملک د يوې ادارې د وچتې څوکۍ نه د بدنيتۍ پۀ بنياد لرل کول چې دا زما کس نۀ دے. دا د ملک سره يوناروا ظلم دے. کۀ د ډاکټر بنوري لمن صفا نۀ وه نو نېغ پۀ نېغه عدالت ته تلو پۀ ځاے به ښۀ پۀ خوشحالۍ کورکښې ناست ؤ چې هسې نه د احتساب پۀ نوم راپسې جورې و نۀ نښلي.

ډاکټر بنوري نېغ پۀ نېغه د دې ارډيننس ډرامې الزام پۀ ډاکټر عطاء الرحمان پورې کړو. ډاکټر بنوري وائي چې پۀ کراچۍ کښې درې ريسرچ ادارې دي چې د هغې تعلق د ډاکټرعطاء الرحمان سره دے. مونږ ته د پرائم منسټر دفتر نه چيټۍ راغلې وه چې د پپو نه قلار شئ يعنې د کارکردګۍ حساب کتاب مۀ کوئ او دې سنټرو ته پنګه جاري ساتئ. ډاکټر بنوري وائي چې اوس مونږ پۀ توک فېصلې نۀ کوو بلکې هرڅۀ پۀ يوه قاعده طريوه چلوو. مخکښې هائيرايجوکېشن د يو جاګېر پۀ شان چلېده. هېڅ قسمه قاعده نۀ وه. سنټرو او پوهنتونو ته به پنګه د کمېشن پۀ کۍ کوکۍ چلېده. چيئرمېن به يو باچا ؤ. د پوهنتون د کارکردګۍ اود پنګې د غوښتنو منزل کښې څۀ سمون نۀ ؤ، مونږ دا غوښتل چې دا هرڅۀ د اصولو ماتحت کړو. د پنګې فېصلې دکارکردګۍ پۀ بنياد کړو. د کمېشن اختيارات د صفر برابر کړو. دې وخت کښې پۀ ملک کښې د ١٢٠ نه زيات پوهنتونونه او د ٣٠ پورې ريسرچ مرکزونه دي. دوي ته کالنۍ پنګه د هائير ايجوکېشن د طرفه ٦٥ اربه روپۍ ورکولې کېږي. چې دومره پېسه د ملک خزانې نه ځي نو حساب خو به منل لازم وي. خو ريسرچ انسټي ټيوټ اف کراچۍ، ريسرچ انسټي ټيوټ اف سائنس اينډ ټيکنالوژي او ډاکټر پنجواني انسټي ټيوټ سنټر فارماليکيولرميډيسن اېنډ ډرګ اف ريسرچ دې احتساب ته تيار نۀ دي. د دې ټولو ادارو تعلق د عطاء الرحمان سره دے. اګر چې ډاکټر صېب ئې د ملکيت نه انکار کوي خو بيا هم د دې ادارو د سرپرست اعلٰي د حېثيت نه انکار نۀ کوي. خو ډاکټر بنوري وائي چې سرپرستي خو د قانون د سېوري لاندې وي بلکې دا خو قبضه ګيري ده. زمونږ دا غوښتنه ده چې پۀ کوم بنياد دا ادارې د هائير ايجوکېشن کمېشن ٤٠ ارب روپۍ اخستي دي نو چې دومره پېسې اخلي نو پۀ دې خو ړوند هم پوهېږي چې حساب خو به مني او خپله توره به قوم ته ښائي چې تر اوسه ئې څۀ کړي دي. تش پۀ دې خونۀ کېږي چې پرائم منسټرافس دې رقعې را لېږي چې د پپونه قلار شئ او د وزيراعظم دا وېنا څۀ جواز لري چې دا زما کس نۀ دے نو پۀ دې وجه د ارډيننس پۀ توره حلالوو. بنوري صېب ته يو څو زړې پروژې د نالج اکانومي پۀ نامه د لږ پالش نه پس وړاندې شوې نو کمېشن پۀ خپله منفي ريمارکس ورکړل چې د هغې پروژو د دې ريمارکس پۀ وجه منظوري ګرانه شوه اګر چې پنګه ورکول دکمېشن د طرفه نۀ وه خو ريمارکس ورکول د دوي ذمه واري وه نو پرائم منسټر صېب د دفتر نه دناراضګۍ رقعه بيا مخې ته راغله چې داسې به هم نۀ کوئ. دا پروژې اګر چې د عطاالرحمان پۀ نوم نۀ وې بلکې دا د هغۀ د دوستانو پۀ نومونو وې خو روح روان ئې ډاکټر صېب ؤ. د دې نه علاوه پۀ ډاکټر بنوري دا هم دباؤ ؤ چې د پبلک پرائيوېټ پارټنرشپ پۀ نامه پروژې شروع کړي. پۀ دې پروژو کښې د پوهنتون ځمکې پۀ بډه کولو خطره وه نو ډاکټر بنوري دا نظريه هم پۀ ځمکه ښخه کړه. پۀ دې سلسله کښې پۀ ډاکټر بنوري د پوهنتون د وائس چانسلرانو د طرفه هم دباؤ ؤ چې داسې و نۀ کړي. د دې نه علاوه چې د ملک انګرېزي اخبارات وګورئ نو ډاکټر عطاالرحمان د کالمونو يوه لړۍ شروع کړې ده چې پۀ ملک کښې دې تعليمي هنګامي حالات نافذ کړے شي. د موصوف دا هم وېنا ده چې ما پۀ دې سلسله کښې وزيراعظم تيار کړے دے بلکې موصوف دا هم وائي چې I have the ears of the PM نو څوک چې داسې دعويٰ کوي نو د دې مطلب دا دے چې جناب پۀ دې طريقه د تعليمي اېمرجنسي جوړول غواړي. او اېمرجنسي حالاتو کښې حساب څوک کوي. کۀ حساب کتاب وي بيا خو ورته اېمرجنسي هم نۀ شو وئيلے.

پۀ ملک کښې څو کاله مخکښې نه د پي اېچ ډي نظام د ملک دننه شروع دے خو چې خلقو ته ګورې دومره وچت سندونه ورسره دي چې مخې ته ئې ورته کېدې نو سړے حېران شي خو چې پۀ شعبه کښې ترې تپوس کوې نوبيا سدهوم ته شين وي. چونکې پۀ ملک کښې د پي اېچ ډي پۀ مد کښې څۀ معيار نۀ چلېږي، پۀ پټو سترګو تګ دے چې کومې پي اېچ ډي شوې دي نو دماغ تش د بوسو بوساړې دي. بهر هېوادونه ورته ګيا هم نۀ اچوي. ډاکټر بنوري د پي اېچ ډي معيارونه پۀ ارتقائي طريقه ښۀ کول شروع کړي دي او د ادارو نه به وړومبے احتساب بيا پنګه ورکول وي. دا خو د دې د پاره دي چې پي اېچ ډي تش پۀ نوم پي اېچ ډي نۀ وي. پکار خو دا وه چې ډاکټرعطا الرحمان ئې لاس مضبوط کړے وے، اپوټه ئې پرې دا الزام لګولے چې د دوي راتلو سره پۀ ملک کښې د پي اېچ ډي نظام کمزورے شوے دے چې څوک د سره پي اېچ ډي کوي نه. عطاء الرحمان وائي چې د دې نه مخکښې ملک کښې د پي اېچ ډي کسانو سالانه تعداد يوولس زره ته رسېدلے ؤ. او اوس دوه زرو ته راغلے دے. خو ډاکټر بنوري وائي چې دا دروغ دي چې مخکښې يوولس زره ؤ بلکې موجوده دوه زره تعداد د ملک پۀ تاريخ کښې د ټولونه لوړ تعداد دے. يقيناً چې دې ځاے کښې يو تشويشناک سوال دا پېدا کېږي چې پۀ ملک کښې دا حقيقت چاته ښکاره نۀ وي چې پۀ ملک کښې پۀ کال کښې څومره پي اېچ ډي کېږي نو بيا خو ١٩٤٧ز نه راپۀ دېخوا خو ټوله ډېټا چې هغه د هرڅۀ باره کښې ده ټوله تش بکواس دے. هغه دې د ملک تاريخ ولې نۀ وي. اوس خو يقيناً چې د ملک عدالت ته هم دا پکار دي چې د ډاکټر بنوري دا ټولې دعوېٰ د حقائق پۀ بنياد وګوري او لکه د پرائم منسټر دفتر د رقعې پۀ شان فېصله و نۀ کړي چې د پپونه قلار شئ ګنې کورته ځه.

مې نظر د سترګو تت شو

هم منظر د سترګو تت شو

دا چې نمر د غرۀ پناه شو

دا مې غر د ستوګو پټ شو

يو داسې منظر چې پۀ کښې د پښتون د سوکالۍ څۀ ډېر خوبونه ليدلے شول، يو داسې منظر چې د پښتون داختر مياشت وه، يو داسې منظر چې واقعي چې د پښتون د بدلون هيله او روڼ شګون ؤ خو د بده مرغه هم دغه منظر چرته خړه کښې پناه شو. د پښتون ګرځېدونکي ستوري خپل محور خطا کړو. زۀ د هغۀ منظر خبره کوم چا چې د خوشحال بابا، غني خان، اجمل بابا او داسې پرمختګه شاعرانو ژباړنه کوله او ورسره ئې يو نوے سباون راګرځولو.

زۀ د “امام منظر” خبره کوم چې د خوشحال بابا مزار پۀ شا د چشمې اوسېدونکے دے، د خوشحال بابا د مشر ورور جمال خان خټک (فقيربابا) پۀ ديارلسمه پېړۍ کښې نمسے دے. د خټې نه انقلابي شاعر، پرمختګ خوښے او ازاد خياله دے، د دوي پۀ (جينزٌ) نسل کښې شاعري، ازادي او پښتونولي وغېره اغږلې شوې ده. او هم دې نسل ټول عمر د پښتون د سوکالۍ د پاره قربانۍ ورکړې دي او مخالفت ئې هم پښتون کړے دے. هم پۀ دې لړکښې امام منظر، منظر ته راغے، خپل صلاحيت ئې د پښتون د لارې سمولو ته سم کړو چې ناڅاپه پرې الپن ( چې د پښتون او د پښتو خلاف کارکوي) راغے او مذهب ئې بهانه کړو او چل ئې پښتوته ؤ او چال کښې کامياب شو او منظر ئې پته نشته چې څۀ څۀ کړو، منظر ئې غدار کړو، ګناهګار کړو وغېره وغېره.

مونږ سره پۀ تاريخ کښې چې څومره د وچتې پايې ترقي پسند شاعران دي لکه خوشحال بابا، پيرروښان او راځه راځه د ازادۍ تحريک غړي لکه فضل محمود مخفي،عبدالاکبرخان اکبر، شاد محمد مېږے، غني خان، قلندر مومند او اجمل بابا وغېره. امام منظر د دغه مکتب شاعر دے، يو ځانګړے اسلوب لري خو پۀ زړۀ ورتيا کښې پۀ قد يو زره د دې ټولو نه لوړ دے. ځکه پۀ نظر شو. پۀ ګوته کېدو ئې يوه وجه دا هم ده چې ډېر شته من نۀ ؤ.

امام منظر پښتون قام ته يو نوے زلمے، پرمختګ شاعر راغے او خپل کلامونو کښې د پښتون د ذهني ازادۍ زېري ورکوي او ډېره سپينه وېنا کوي او داسې وېنا چې قام راويښوي او دلته د رښتياؤ دښمنان ډېر دي.

دلته رښتيا مۀ وايه کافر به شې

دلته چې ست رنګې يې ګلزار به يې

د منظر صېب وېنا دالپن د پاره يو اغزے جوړ شو. د جنرل ضياء نه پس بالخصوص چې کوم تاوژن بادونه را الوتي دي هغې پښتون ستي پتي کړو، خو الپن ئې ډېر ډاډګير کړو.

دلته خو داسې هوا ده چې يو جاهل، شرپسند راپاڅي او يو لوے شاعر، موسيقار، سائنسدان، مفکر او دانشور ته ډېر پۀ ډاډ لاس وراچوي او دجهل، خبر او دهشت ګردۍ پۀ حق کښې سينه پۀ جار ډبوي او مونږ ټول ورته پۀ غړو سترګو ګورو۔ کۀ يو دښمن زما مخالفت کوي خو خېر دے. دا پۀ کښې راځي خو د افسوس خبره دا ده چې هم پښتون د غېرو سره مل شي او ځان ته (پښتون ته) لنګتۍ اچوي. او نن سبا خو يو داسې اينټى پښتون حکومت دے چې پښتو خو بېخي کافره کړه. خو د پښتون مثال به دهغۀ چېندخې وي چې د خامار اخري خوراک پاتې شو. نن هغه پښتون چې پنجاب کښې به ترې چا سر نۀ شو ړکولے او اوس … اوس چې زۀ خپل کورته هم ځم نو تور بخنو چپلکو واله راته ډېر پۀ سپکه لهجه کښې وائي(( کارډ دکها دو))! دا هرڅۀ چا وکړل؟. دا هم دې ملا او پي ټي ائي وکړل ۔

زمونږ د پښتون ځانته خپله پارټي، ضابطه، ثقافت وغېره ؤ او ملا د اسلام پۀ بهانه او پي ټي ائي د پاکستان پۀ بهانه پښتون ګډ وډ کړو.

امام منظر جنګ د ځان د پاره نۀ کوي. زما او ستا دپاره ئې کوي، خپله خو هغه قرباني ورکوي، د سرنه سخته قرباني د لوګې ده، هغه دومره قرباني ورکوي چې پکار ده چې مونږ پښتانۀ ورته ډاډ ورکړو. ډاډ څۀ چې مونږ ئې الټه سپک کړو او مخالفت ئې کوو. مخالف ته خو وده ورکوو او چې سبا مو لکه دسوات طالبانو پۀ کور راشي نو بيا به اوبۀ د ورخه تېرې وي. د منظر داډګيرنه د منظر ذات پورې محدوده نۀ ده. د پښتون قام پرمختګ راز پۀ کښې پروت دے.

چرته چې انسانيت، خدمت خلق يا د پښتون د ودانۍ خبره راغلې، هلته کښې الپنانو د مذهب پۀ نوم يو دېوال جوړ شوے دے. دې وخت ماته ضرورت د امن او د پوهې دے، د شر او فساد نۀ! مذهب خو زما مسئله نۀ ده. زما مسئلې خو څۀ نور نور څۀ دي، زما مسئله خو پوهه او امن دے، زما مسئله خو د جهل ده، زما مسئله د خپلو وسائيلو حقوق غوښتل دي او چې مونږ د حق غوښتنه کوو نو زر غداران او کافران شو او څوک چې پښتانۀ دانشوران او پوهان ختموي نو مجاهدين شول.

کۀ حق غواړم نو غدار يم

کۀ خونخوار يم نو ستا يار يم

زۀ د خپل کور پۀ درشل کښې

دخپل سېوري منت دار يم

مونږ ته څېړنه پکار ده چې د مسئلې حل را ووځي. زمونږ مسئله دا ده چې پښتون ولې وروستو پاتې دے؟ پۀ څېړنه کښې اول د مسئلې پېژندګلو ده، يعنې مسئله څۀ ده؟ ما چې خپله کومه څېړنه کړې ده نو هغه دا ده چې د پښتون د زوال نخښه بنياد پرستي يا مذهبي لېونتوب دے او هم دغه يوه نقطه ده، اوس کۀ مونږ هر چرته ګورو نو پښتون هم پۀ دغه نقطه وهلے شوے دے. مثلاً کۀ زۀ چرته د پښتو د ژبې تاريخ بيانوم او زۀ ئې (ژبپوهه) پۀ رڼا کښې ثابتول غواړم چې پښتو ژبه د يونانۍ نه څومره زړه ده؟ زر به پۀ کښې الپن را ودانګي چې عربي وړومبۍ ژبه ده! بيا خو نۀ ريسرچ کارکوي، نۀ منطق او نۀ دليل، کۀ زۀ وايم چې زما نصاب کښې لږ رښتيا پکار دي. د پښتنو اتلانو سوانح عمري پکار ده. ځکه چې د غېرو نه ئې راته کتاب ډک کړے دے. تر دې پورې چې د قوم د پرمختګ راز ثقافت کښې دے! د ثقافت ښے لاس موسيقي ده. او ګس لاس ادب؛ او د قوم نه چې ثقافت لرې کړے شو نو قوم غلام يا ورک شو. خو ايا دا خبره زۀ نصاب ته راوستے شم؟ زر نوش چې پۀ دروزه کوم ساز وهلو هغه پۀ ټوله دنيا کښې يو مثال دے. چا هغه شان نۀ شو غږولے. د منير سرحدي غوندې سرينده لا چا تراوسه و نۀ وهله، خو ايا دا خبرې زۀ نصاب ته راوستے شم؟ رفيق شينواري باندې ما روغ کتاب وليکلو. د موسيقۍ يومثال دے…. ايا پۀ سلېبس کښې زۀ د هغۀ باره کښې يو جمله ليکلے شم؟ نه! غټه ګناه ده…زما پښتو ووهلې شوه. مونږ چې پۀ لغت څېړنه کوو نو يو يو ټکي پسې تر مودو مودو ګرځو، نو د څېړنې ډېرکتابونه ختمولو نه پس مونږ دا وکړل چې دا ټکے د کومې ژبې نه دے، ژبې ته څنګه راغلے دے؟ او راشه دلته وګورو! يو جټ جاهل به راپاڅي او چپوټي ته به يو څنډ ورکړي او پۀ ډېره لنډه به ئې ختمه کړي چې ((دنيا کښې لويه ژبه عربي ده، اوښ ته پۀ کښې سل نومونه دي)) خبره ختمه!

زما مسئله هم دا ده. نصاب يا بنياد پرست ما د خپلې مسئلې پۀ نورو ګډو وډو سرکړي او غرق مې کړي او مونږه ئې پره کوو، د خپله لاسه د خپل کور واګې غېرو ته ورکړو، خاوره، محنت او ګټه زما او پۀ لاس د پردي.

د خوشحال بابا نه واخلې تر غني خان، اجمل بابا، قلندر مومند، سائل صېب، منظر صېب وغېره جنګ هم پۀ دغه مسئله دے. خو مونږه ئې ړاندۀ کاڼۀ کړي يو، زما د پاره چې څوک قرباني ورکوي هم هغه پسې جنګ ته راپاڅم او د غېرو سره مل شم. دلته ملا راپاڅي او يو پښتون دانشور کافر کوي او د قاتل، جابر او دهشت ګرد مرسته کوي.

هم دغه کار د امام منظر سره وشو. چې دومره کم عمرۍ کښې ئې کومې پايې ته ځان ورسولو. د پښتو پوزه او پېژندګلو ده، لوے سفر ورته پاتې دے، ډېر ډېر اميدونه ترې لرو. اوس د پېريانو يو مل راپاڅي او پۀ يو وېنا ئې کافرکوي. ځکه چې د جنت دوزخ سند لرونکے دے. او مونږ د عدم تشدد مکتب واله چپ پاتې شو.

زۀ د يوې پوښتنې حق لرم ( حق خو نۀ لرم خو…) چې اخر ترکومه به مونږ سره داسې کېږي؟ ټول عمر به داسې يو ايا عدم تشدد فلسفه را واخلو او کۀ د خوشحال بابا؟

هم پۀ دې حقله مونږ (( پښتوڅېړنيز ټولنه) غونډه را غواړو او د ملګرو شاعرانو، پوهانو، ليکوالانو وغېره نه مشورې اخلو او بيا کښېنو چې څۀ لار را وباسو.کوم چې پۀ پښتو او انسانيت مئين تنان دي. کۀ د باچاخان د مسلک دي،کۀ د خوشحال خان او کۀ د پير روښان د مسلک دي، هرکله راشئ او يوه لار جوړه کړئ ګنې بس لاړو بې لارې شو او ورک شو.

پۀ قوت کښې يو مزرے وم

د ملا پۀ قومه ګېر شوم

پۀ همت کښې يو مېږے وم

اوس جولا پۀ لومه ګېر شوم

د مۍ نهمه نېټه د ډاکټر خان صاحب د شهادت ورځ ده. “پښتون” پۀ دغه حواله د محترم امجد شهزاد دا خصوصي ليکنه خپلو لوستونکو ته يو ځل بيا وړاندې کوي.

“ډاکټر خان صاحب ووژلے شو، د قاتل خنجر زمونږ نه د ازادۍ د جنګ يو بل تکړه سپاهي وتروړلو، خو پۀ دې خنجر يو عمر خوړلے سړے نۀ دے وهلے شوے، دا د پاکستان په سينه ګوزار دے، پۀ دې خنجر زمونږ د جمهوريت قتل شوے دے، د نېکۍ، سادګۍ او خلوص قتل شوے دے، د ورورولۍ او انسانيت قتل شوے دے”.

د ډاکټر خان صاحب پۀ شهادت دا د سېد سبط حسن هغه الفاظ دي چې د هفت روزه “لېل و نهار” لاهور د اتوار ١١ مۍ ١٩٥٨ د ګڼې پۀ اداريه کښې ئې ليکلي دي.

ډاکټر خان صاحب ١٨٨٣ کښې د چارسدې په اتمانزو کښې د خان بهرام خان په کور کښې پېدا شو، ځنې دانشورانو د دۀ نوم عبدالجبار ليکلے دے چې صحيح نۀ دے، د دۀ اصل نوم هم خان صاحب ؤ، په دې حقله د دۀ نمسے ا جمل خان وائي:

“چې د هغۀ اصل نوم خان صاحب ؤ، په غلطۍ سره په ځينو برطانوي دستاوېزاتو او د ځنو ليکوالو په ليکونو کښې عبدالجبار ليکلے شوے دے. داسې نومونه زمونږ په خاندان کښې د وړاندې نه هم موجود وو، لکه زما د يو مشر نيکۀ نوم شاه صاحب ؤ، ما پۀ ذاتي توګه د ډاکټر خان صاحب د زوي سعدالله خان او عبدالغفار خان نه دا خبره تصديق کړې ده”.

د ډاکټر خان صاحب خورئے پروفېسر جهانزېب نياز هم دا خبره پۀ وثوق سره کوي چې د هغۀ خپل نوم خان صاحب ؤ او پۀ ثبوت کښې د هغۀ پاسپورټ هم وړاندې کوي.

هغه خپل وړومبنے تعليم د اېډورډز مېموريل هائي سکول پېښور نه وکړو او ١٩٠٥ کښې ئې مېټرک پاس کړو، بيا د بمبۍ پۀ ګرېنډ مېډيکل کالج کښې داخل شو. د مېډيکل ډګري اېم . آر. سي اېس ئې د سېنټ تهامسن هسپتال او مېډيکل سکول لندن نه وکړه.

د ډاکټر خان صاحب وړومبے وادۀ د چارسدې د امباډېر کلي کښې شوے ؤ او د کورودانې نوم ئې خورشيده ؤ چې د دې نه ئې درې زامن او يوه لُور وه، دوېم وادۀ ئې د لندن د استوګنې په دوران کښې د يوې سکاټش ښځې “مېري” سره کړے ؤ. د پروفېسر نصير الدين طالب د وېنا مطابق د ډاکټر خان صاحب دغې دوېمې ښځې سره يوه لُور هم راغلې وه چې هغه ئې د اولني عيسائي خاوند نه وه. د دې نه د ډاکټر صاحب صرف يو ځوے شوے وۀ چې نوم ئې جان وۀ.

ډاکټر خان صاحب د مېډيکل کولو نه پس برټش مېډيکل سروس کښې ملازمت شروع کړو او د وړومبي عالمي جنګ پۀ دوران کښې ئې پۀ فرانس کښې خپل فرائض ترسره کړل او چې کله هندوستان ته واپس شو نو انډين مېډيکل سروس ته لاړو چې ډېر وخت ئې ملازمت جاري ونۀ ساتلے شو او په ١٩٢١ء کښې ئې استعفٰي ورکړه. د ملازمت نه د مستعفي کېدلو وجه ئې دا وښودله چې د برټش ارمي يونټ د وزيرستان د قبائلو خلاف مهم له روان ؤ او دے ورسره هم لېږلے شو چې دۀ دا صحيح ونۀ ګڼله، د دې نه وروستو ډاکټر خان صاحب د پېښور پۀ قصه خانۍ بازار کښې خپل پرائيوېټ پرېکټس شروع کړو.

١٩٢٧ کښې چې د سرحد خلافت کمېټۍ کابل ته کوم طبي وفد استولو نو د هغې مشري د ډاکټر خان صاحب پۀ برخه شوه خو دې وفد ته سرکار پاسپورټونه ورنۀ کړل او دغسې دوي د کابل نه پاتې کړے شول. هم د دغه زمانې نه ډاکټر خان صاحب عملي سياست ته راووتلو او پۀ خدائي خدمتګار تحريک کښې شامل شو. ١٩٣٠ کښې د قصه خانۍ پۀ خونړۍ واقعه کښې ډاکټر صاحب د زخميانو د علاج دپاره ډېرې هلې ځلې وکړې او بيا ١٩٣٢ کښې د سول نافرمانۍ تحريک کښې باچا خان، ډاکټر خان صاحب او د دوي د خاندان نور ډېر خلق ګرفتار کړے شو او د سختو تکليفونو سره مخ کړے شول. دا د ډاکټر خان صاحب وړومبے قېد ؤ. ١٩٣٤ کښې د جېله راووتو خو د پښتونخوا او پنجاب صوبې نه وشړلے شو نو واردها ته لاړو. ١٩٣٥ کښې د انډين نېشنل کانګرس له پلېټ فارم نه د مرکزي اسمبلۍ ممبر منتخب کړے شو او پۀ پنجاب او پښتونخوا د دۀ د راتګ پابندي هم ختمه کړې شوه. ١٩٣٦ کښې خدائي خدمتګار د صوبائي اسمبلۍ اکثر سيټونه وګټل خو د دوي اکثر ممبران پۀ جېلونو کښې وو.

باچا خان ليکي چې سرجارج کننګم د قاعدې قانون بر خلاف د خدائي خدمتګارو پۀ ځاے سر صاحبزاده عبدالقيوم خان ته د وزارت جوړولو دعوت ورکړو او هغۀ حکومت جوړ کړو. دے پۀ خپله علاقه کښې فېل شوے ؤ. عبدالعزيز خان ترې سيټ ګټلے ؤ، د هزارې نه د پېرنګيانو پۀ مرسته کامياب شوے ؤ.

خو د فرضي اتحاد او پېرنګيانو پۀ مرسته جوړ کړے شوے دغه حکومت ډېر ونۀ چلېدو.پۀ ٣ ستمبر ١٩٣٦ کښې ډاکټر خان صاحب د هغۀ خلاف د عدم اعتماد تحريک وړاندې کړو چې کامياب شو او دغه شان پۀ اتفاق سره ډاکټر خان صاحب وزير اعلٰي منتخب شو.

هغه د خاکسار نوجوانان، بهارت سبها او نورو سياسي ډلو نه پابندي پورته کړه او سياسي قېديان ئې پرېښودل. پۀ ٧ نومبر ١٩٣٩ دې وزارت د جنګ خلاف قرارداد منظور کړو او مستعفي شو. د ستمبر ١٩٤٢ پورې پښتونخوا کښې ګورنر راج نافذ ؤ او چې د سول نافرمانۍ د تحريک پۀ شروع کېدو د کانګرس مشران ګرفتار کړے شو نو مسلم ليګ بيا خپل وزارت جوړ کړو چې د ٨ مارچ ١٩٤٥ پورې برقرار ؤ. دوي پسې يو ځل بيا د ډاکټر خان صاحب پۀ مشرۍ کښې د خدائي خدمتګار ممبرانو د کانګرس وزارت جوړ کړو چې باچا خان پرې رضا نۀ ؤ. د باچا خان موقف دا ؤ چې د حکومت سره پوره پوره اختيار نۀ وي او پۀ خپلو کارونو او پالېسيو کښې با اختياره نۀ وي نو د داسې حکومت نه حکومت نۀ کول ډېر ښۀ دي. د ١٩٤٦ پۀ انتخاباتو کښې يو ځل بيا خدائي خدمتګار تحريک اکثريت ترلاسه کړو او د ډاکټر خان صاحب پۀ مشرۍ کښې وزرات جوړ کړے شو خو د پاکستان جوړېدو نه سمدستي پس ګورنر جنرل مسټر جناح د دې وزارت ماتولو غېر اخلاقي او غېر ائيني حکم ورکړو او د قيوم خان قيوم خاني قائمه شوه. ډاکټر خان صاحب نظر بند کړے شو، د بابړې خونړۍ پېښه وشوه. ١٩٥٤ کښې ډاکټر صاحب د نظر بندۍ د قېده خلاص شو.

 ١٩٥٥ کښې چې کله د ون يونټ ناوړه منصوبه عملي کېده نو د يوې منصوبې لاندې د وزارت اعلٰي دپاره ډاکټر خان صاحب غوره کړے شو، خان عبدالولي خان ليکي چې “د ون يونټ د خفيه دستاويزاتو د منصوبې متعلق چې کله دا فېصله وشوه چې پنجاب دې لا في الحال خاموشه، غلے او يو خوا ته پرېوځي نو د حکومتي ماڼو د سازشونو استاذانو دا فېصله وکړله چې تجويز خو دا دے چې اول سر کښې دې وزيراعلٰي د وړو صوبو نه واخستے شي نو فېصله ئې پۀ ډاکټر خان صاحب وکړه” (باچا خان او خدائي خدمتګاري ٣٤١ مخ)

خان عبدالولي خان وړاندې ليکي چې “يو يونټ خو د وړو صوبو پۀ خلاف يو جوړ سازش ؤ او د پنجاب او د مهاجرو د نوکرشاهۍ (فوجي او سول دواړو) د طرفه د ملک د ټولو صوبو پۀ خلاف د هغوي د همه حقوقو د غصب کولو منصوبه وه نو د دې مشري ډاکټر خان صاحب پۀ کومه نظريه قبوله کړه؟” ( باچا خان او خدائي خدمتګاري ٣٤٢ مخ)

د ډاکټر خان صاحب شهادت له د پاکستان اسټبلېشمنټ او مېډيا ډېر ساده رنګ ورکړو او د هغۀ د قتل محرکات ئې ډېر عام غوندې وګڼل.

وائي چې د مۍ په نهم تاريخ ١٩٥٨ د جمعې په ورځ سحر د خپل زوي سعدالله خان (ډپټي سکرټري محکمه ابپاشي) پۀ بنګله (١٦ رېک مېن روډ لاهور) پۀ برامده کښې ګرځېدو راګرځېدو يو سړے چې عطاء محمد نومېدو او د ميانوالي اوسېدونکے ؤ، د بنګلې احاطې ته رادننه شو، دغه سړے دوه کاله وړاندې بهاولپور کښې پټواري ؤ خو د ځنو وجوهاتو له کبله د نوکرۍ نه ويستلے شوے ؤ، دغه سړي د ډاکټر صاحب سره پۀ څۀ خبره بحث وکړو، بيا واپس ګېټ پله روان شو او سمدستي ئې د هغه ځاے نه واپس رامنډه کړه او پۀ ډاکټر صاحب ئې د چاړې ګوزارونه شروع کړل. ډاکټر صاحب پۀ زخمي حالت کښې د هغۀ تعاقب وکړو خو پۀ دغه دوران کښې د خواوشا خلق راجمع شوي وو چې پکښې د لاهور اېس اېس پي هم شامل ؤ، سړے پۀ موقعه ګرفتار کړے شو، ډاکټر خان صاحب د ګېټ خوا ته بېهوشه شو، دے فوراً مېو هسپتال ته ورسولے شو خو د طبي امداد نه وړاندې هغۀ ساه ورکړې وه. وروستو خپل کلي اتمانزو کښې د خپل کور پۀ انګڼ کښې خاورو ته وسپارلے شو.

 خان عبدالولي خان د ډاکټر خان صاحب د شهادت وجه د هغۀ سياسي تېروتنې او ذمه وار ئې د پنجاب سول او فوځي بېوروکرېسي ګڼي.

استفاده:

1. زما ژوند او جدوجهد- باچا خان (سافټ کاپي، باچا خان ټرسټ ٤٠٩ مخ.
2. هفت روزه “لېل و نهار” لاهور- اداريه جلد ٨ اتوار ١١ مۍ ١٩٥٨.
3. باچا خان او خدائي خدمتګاري دوېم جلد- خان عبدالولي خان.
4. Celebrities of NWFP Vol. I & II edited by: Dr Parvez Khan Toru

Dr. Fazal-ur- Rahim Marwat Pakistan study Center University of Peshawar NWFP

1. Doctor Khan Sahib by Pr. Fakhr-ul-Islam

(6) د امجد شهزاد، مشتاق مجروح او احسان الله د پروفېسر جهانزېب نياز سره “نيازمېنه” چارسده کښې ملاقات (فروري ٢٠٠٩)

باچا خان ريسرچ سنټر کښې ارباب همايون سره شوي يو پروګرام کښې پروفېسر نصير الدين طالب دا خبره کړې وه او مونږ سره په ريکارډ موجوده ده.

سيدرحمت الله چې مشهور پۀ چمني وکيل ؤ پۀ کال ١٩٤٨ز کښې د خدائي خدمتګار عبدالحق کره ئې سترګې غړولې وې. د دۀ د نيکۀ نوم حسن الدين ؤ کوم چې د چارسدې ترنګزو اوسېدونکے ؤ او کله چې فخر افغان باچاخان پۀ ١٩٢١ز پۀ اتمانزو کښې د تنظيم بنياد کېښودلو نو د هشنغر د ټولو اوسېدونکو پۀ شان دوي هم د فخر افغان پۀ دغه قافله کښې شامل شو او د جرګې هرې غونډې او جلسې ته به ئې ځان رسولو او وروستو چې پۀ کال ١٩٢٩ز باچاخان د عدم تشدد د فلسفې لاندې باقاعده د “خدائي خدمتګارتحريک” بنسټ کېښودلو نو د دوي د کورنۍ ټولو ځوانانو پۀ دغه تنظيم کښې پۀ باقاعده توګه شموليت وکړو.

د رحمت الله چمني د پلار پۀ ترنګزو کښې خپل جائيداد ؤ او پۀ هغې ئې چا سره زړۀ بداوے راغلو نو د هغې پۀ وجه د بابړې د سيد محمد نبى باچا او سيد شېرين باچا پۀ وېنا بابړې کلي ته پۀ کډه باندې راغلل او دلته اباد شول. پۀ بابړه کښې عبدالحق صاحب د مخکښې نه د دارو درملو او حکمت کارکولو . کله چې دوي بابړې ته راغلل نو دلته کښې ئې بل وادۀ وکړو. عبدالحق له الله تعالي پينځۀ ځامن او درې لوڼه ورکړې وې. چې پۀ دې کښې رحمت الله چمنے پۀ څلورم نمبر ؤ.

رحمت الله چمني بنيادي تعليم پۀ ترنګزو کښې حاصل کړو او بيا ئې پۀ ګورنمنټ سکول چارسده کښې داخله واخسته چې ورسره پۀ جماعت کښې مشهور شاعر او اديب ډاکټر محمداعظم اعظم يوځاے سبق وئيلو. ډاکټر محمد اعظم اعظم هم د دغه وخت نه د دوي يو خاص ملګرے جوړ شواو بيا دواړو يوځاے پۀ اسلاميه کالج او پېښور پوهنتون کښې سبق وئيلے دے او ملګرتيا ئې تر دمرګ پورې قائم وه. خو چونکې د دوي کورنۍ د شروع نه پۀ خدائي خدمتګارۍ کښې روانه وه او رحمت الله ته پېدائشي د پښتنو دا تحريک د نورو څيزونو پۀ رنګ پۀ وراثت کښې ملاو شوے ؤ نو د دوي سياسي تربيت هم پۀ دغه ډول کېدو او کله چې دوي اسلاميه کالج ته ورسېدل نو هلته د دوي دغه جوهر پۀ صحيح توګه رابرڅېره شول. پۀ دغه ورځو کښې باچاخان د “ون يونټ” او ايوب خان د مارشل لاء خلاف د تحريک چلولو نو رحمت الله چمني او ډاکټر محمد اعظم اعظم پۀ اسلاميه کالج کښې پۀ ځوان کهول کښې د خپل قام او د وطن پۀ مفاد کښې د بېدارۍ پېدا کولو تحريک شروع کړلو.

چونکې رحمت الله چمنے يو ډېر ښه مقرر ؤ او ډېر ښکلے او پۀ جوش سره به ئې تقرير کولو. دوي د پاکستان، افغانستان، ايران او ترکي ملکونو د هلکانو پۀ منځ کښې شوي تقريري مقابله کښې هم برخه اخستې وه او وړومبنے انعام ئې ترلاسه کړے ؤ. او دهغې وجه دا وه چې دوي به ډېر مدلل او جوش سره تقرير کولو او پۀ اورېدونکو باندې به د دوي تقرير دومره اثر پرېښودلو چې چا به هم د دوي تقرير واورېدلو نو بيا بيا به ئې پۀ اورېدو پسې سرګردانه وو.

پۀ اسلاميه کالج پېښورکښې د دوي د دغې تقرير او ستړې پۀ نتيجه کښې د طالب علمانو پۀ وړومبي ځل يوتنظيم جوړ شولو او د دغې تنظيم وړمبنے صدر هم رحمت الله چمنے غوره کړے شو. دا پۀ شروع کښې يو غېر سياسي تنظيم ؤ او بيا وخت تېرېدو سره سره دغه تنظيم ملي مشر اسفنديارولي خان او د هغوي نورو ملګرو پۀ پښتون سټوډنټس فېډريشن کښې بدل کړلو کوم چې ترننه پورې قائم دے.

د کالج نه وروستو دوي پۀ پېښور پوهنتون کښې داخله واخسته او د دغه ځاے نه د بي اے کولونه پس ئې پۀ اېل اېل بي کښې داخله واخستله او د وکالت ډګري ئې ترلاسه کړه. د سبق پۀ دوران کښې دوي سياسي هلې ځلې هم جاري وساتلې او د نېشنل عوامي پارټۍ، نېشنل ډيموکرېټک پارټۍ هرې جلسې او غونډې ته ئې ځان رسولے دے.

د ډګرۍ اخستونه وروستو حيات محمد خان شېرپاؤ کوم چې د دې صوبې ګورنر ؤ دوي ته د مجسټرېټ يا اسسټنټ کمشنر جوړولو لالچ هم ورکړے ؤ خو دوي ورته انکار وکړو او ورته ئې پۀ ډاګه ووئيل چې مړ به شم خو د پښتنو د جرګې نه به ځان بهر نۀ کړم. پۀ دغه ورځوکښې حيات محمد خان شېرپاؤ د پيپلزپارټۍ بنياد پۀ دې صوبه کښې مضبوطول غوښتل خو د چمني صاحب د خپل قام او وطن سره بې لوثه مينه ئې پۀ دغه رشوت باندې هم پۀ بيعه وانۀ خستې شوه.

د چمني صاحب چې کوم ذاتي دفتر ؤ هغه د چارسدې د عوامي نېشنل ګوند دفتر هم دوي ټاکلے ؤ او د پارټۍ چې کومې هلې ځلې وې هغه به د دغې دفتر نه کېدې او د دوي پۀ دغه دفتر کښې هر وخت د پارټۍ د مشرانو او کارکنانو رش به ؤ.

کله چې به هم چرته جلسه وه نو چمني صاحب به هغې کښې ګډون کولو او چې د تقرير موقع به ورته ورکړې شوه نو رهبر تحريک خان عبدالولي خان به د دوي تقرير ډېر پۀ غور سره اورېدلو. د تقرير نه وروستو چې به کله موقع ملاو شوله نو د دوي خوبۍ او خامۍ به ورته خان عبدالولي خان د دوي پۀ وېنا پۀ ګوته کولې او ډېرې ګټورې مشورې بۀ ئې دوي ته هم ورکولې چې د هغې له وجې به دوي بيا د خپل ځان اصلاح کوله.

د چمني صاحب د ډاکټر محمد اعظم اعظم يو نظم ډېر خوښ ؤ او تقريباً پۀ هريو تقرير کښې به ئې د هغه نظم شعرونه ضرور وئيل چې څۀ دا رنګ ؤ.

اوښکو ته مې ووئيل چې لږې ودرېږئ

هسې نه رسوا مې پټه مينه شي

اوښکو راته ووئيل چې مونږ سپينې يو

پرېږده چې نن دا خبره سپينه شي

دوي ډېر ځله جېل هم تېر کړے دے او د جېل سختۍ او تکليفونه ئې پۀ روڼ تندي تېرکړې وې. پۀ وړومبي ځل د کالج پۀ وخت کښې جېل ته بوتلے شوے ؤ چې د ايوب خان د مارشل لاء وخت ؤ او بيا وروستو د يحيٰي خان او ذوالفقارعلي بهټو پۀ وختونوکښې هم ئې جېل تېر کړے ؤ .

کله چې جنرل ضياء د بلدياتو انتخابات وکړل نو رحمت الله هم د تحصيل کونسل ممبر جوړشو. د تحصيل چارسده د بلديې چېئرمېن محمد عزيزجوړ شو کوم چې د خدائي خدمتګار سالارانځرګل زوے ؤ او ډېر تکړه خدائي خدمتګار ؤ، هغوي پۀ خپله د سکول سبق نه ؤ وئيلے نو د دفتر ليک او لوست ټولې معاملې به ورله چمني صاحب سمبالولې او هغوي ته به ئې ډېرې ګټورې مشورې هم ورکولې. او هم دغه برکت ؤ چې کله بيا د پارټۍ پۀ حکم دې ټولو ممبرانو د خپلو عهدونه استعفاګانې ورکړې او د چارسدې پۀ تاريخ کښې پۀ وړومبي او اخري ځل دوي د٨٠ زرو روپو فنډ د لګښت او ټولو خرچو نه علاوه پۀ اکاونټ کښې نغد پرېښودلے ؤ کوم چې د چئيرمېن عزيز او د دوي د چمني پۀ رنګ د ايماندارو ملګرو د ايماندارۍ او امانتدارۍ او د فخر افغان باچاخان د تحريک خدائي خدمتګار د تعليماتو غټه نخښه ده.

د دوي کشر ورور مولانا سيد محمد ګوهرشاه صاحب کوم چې د جمعيت العلماء پۀ ټکټ باندې دوه ځله د قامي اسمبلۍ ممبر جوړ شوے دے او دوي سره ئې د وينې د رشتې باوجود سياسي اختلاف لرلو. مولانا صېب پۀ خپل کور او حجره کومه چې د ټولو وروڼو مشترکه حجره ده، د جمعيت العلماء جهڼدا لګولې وه کله چې د چمني صاحب د مشر زوي عبېدالله وادۀ ؤ نو چمني صاحب د دغه حجرې نه بهر کټ اچولے ؤ او ناست ؤ او کوم مېلمانۀ چې به وادۀ له راتلل نو دوي به ورته هم دغلته ستړي مۀ شي او پۀ مخه ښۀ کول او چې چا به ترې پوښتنه وکړه نو وبه ئې وئيل چې ترڅو چې دا جهنډا پۀ دغه حجره باندې ولاړه وي نو زۀ هېڅ کله هم دغلته قدم اېښودو ته تيار نۀ يم.

دا د دوي خپلې پارټۍ سره د مينې او عقيدت لوے ثبوت دے چې تر د مرګه پورې چمني صاحب دغه حجرې ته دننه قدم نۀ ؤ اېښودلے او پۀ خپل اصولو او نظريه باندې کلک ولاړ ؤ.

د هغوي پۀ نزدې ملګرو کښې سيد مختيارعلي باچا، ډاکټر محمد اعظم اعظم او فضل قيوم شامل دي. چمني صاحب به خپله ذاتي ډائري هم ليکله خو د ٢٠١٠ز د خونړي سېلاب کښې د وي دکور د عام استعمال څيزونو سره سره دغه قيمتي او د دوي ژوند اهم واقعات دغه سېلاب کښې د دوي نه ضائع شوي دي.

د چمني صاحب پۀ خپل کور کښې او د کورنه بهر خپلو بچو خپلوانو او دوستانو سره رويه همېشه نرمه او دوستانه ساتلې وه. او هم دغه وجه ده چې د دوي بچو ته به هرقسم مسئله راغلې ده نو دوي د يو ډېر نزدې دوست پۀ رنګ باندې خپل پلار سره شريکه کړې ده.

د دوي دوه ځامن او درې لوڼه دي کوم چې ماشاء الله پۀ خپل خپل کور کښې اباد او خوشحاله دي او خپل خپل بچي لري.

پۀ ١٤ فروري ٢٠١٠ز باندې چمنے صاحب پۀ خپل کور کښې دننه ناست ؤ او خپل کوروالو سره ئې ګپ شپ لګولو چې ناګهانه ورباندې د زړۀ دوره راغله او ترڅو چې بچو هسپتال ته رسولو نودوي خپل روح خپل حقيقي مالک ته پۀ حواله کړے ؤ او دغه رنګ د فخرافغان بابا دا غېرتي او بې لوثه پېروکار زمونږ نه جدا شولو او بيا وروستو خپله پلرنۍ هديره کښې خاوروته وسپارلے شو. الله پاک دې ورله د هغه جهان خوشحالۍ نصيب کړي. امين

راوي : سيد سلېمان شاه او سيد عبېدشاه بابړه.

قيصه/قيصۍ چې د انسان د کلتوري او سماجي ژوند د شروع کېدو سره پۀ وجود کښې راغلې ده او د ډېر ارتقايي سفر نه پس د افسانې غېږې ته لوېدلې ده نو داسې معلومېږي چې د دې غېږې پۀ خوږو لا مړه نۀ ده او دا ګمان بۀ هم بې ځايه نۀ وي چې کېدے شي هم دلته خپل ټول ژوند تېر کړي او هډو چرته لۀ دې غېږې لاړه نۀ شي ځکه د قيصې د پاره دا غېږه دومره خوږه او حقيقت پسنده ده چې چرته ئې هم د نومونو او تاريخونو نه پرته ورته دروغ نۀ دي وئيلي، شايد چې همدا وجه وي چې قيصې د افسانې پۀ غېږ کښې د مينې هره ادا هم وليده او ډېره ونازېده هم.

قيصه پۀ هر ماحول، هره ژبه او هره جغرافيه کښې شتون لري خو ولې پښتانۀ د وړوکوالي نه نيا نيکۀ د قيصې سره دومره اشنا کړي دي چې دوي د قيصې پۀ افاديت دومره پوهه دي شايد چې بل څوک پرې دومره پوهه وي . دا بېله خبره ده چې لوست دلته ډېر کم کېږي او د هغې وجوهات دا نۀ دي چې پښتانۀ د ليک لوست سره مينه نۀ لري بلکې د هغې وجوهات خو نور دي.

د پښتو قيصه چې راحت زاخېلي پۀ 1917 کښې د افسانې غېږ ته سپارلې ده نو تر دې دمه ئې ډېرو افسانه نګارو تر خپل وسه ښۀ پالنه کړې ده او لګيا دي کوي يې، کۀ څوک ئې پۀ علامتي او تجریدي انداز کښې کوي نو څوک لکه ده همدرد يوسفزے پۀ روايتي انداز کښې کوي . همدرد يوسفزے څوک چې نۀ صرف د نفسياتو ډاکټر بلکې زۀ بۀ دا ووايم چې هغه د قيصې ډاکټر هم دے دا زۀ ځکه وايم چې کۀ چرته نيا /نيکۀ خپلو کښې د همدرد يوسفزے قيصه شروع کړي نو هغوي به هېڅ کله پۀ دې بهانه اودۀ نۀ کړي چې نوره به درته سبا وکړم ځکه دا ژوندۍ قيصه ده، زړۀ راپارونکي قيصه ده، د خوب قيصه نۀ ده، د سوچ قيصه ده، د سکون قيصه نۀ ده، د بې چينۍ قيصه ده، هغه د بې چينۍ قيصه د کومې چې ټولنې ته پۀ هر حالت کښې ضرورت دے.

همدرد يوسفزے څۀ قيصه کوي، بايد د دې قيصې نه هر څوک ځان خبر کړي، ځکه چې همدرد يوسفزے قيصه کوي، د هغه بانو قيصه چې تل د خپل سردار د بريا پۀ انتظار وي او تر هغې ورته اطمینان نۀ وي تر څو چې ئې سردار بريالے نۀ وي ګرځولے/ليدلے، کۀ پۀ دغه خولۀ کښې هر څو د اظهار جرات نشته خو تل خپل سردار ته ډاډ ورکوي او وائي ورته چې تۀ بۀ ګټي، ګټه بۀ ستا وي، هغه کۀ هر څو پۀ يو مقبره کښې لکه د لېونو ژوند کوي، خو هغې خپل سردار د دې جوګه ګرځولے دے چې هغه د ژوند پۀ هر مېدان د چا نۀ هم پاتې نۀ دے او هره لوبه ګټي خو د بانو دپاره ئې پۀ زړۀ کښې د اظهار صېب دا وېنا ده چې:

د خاموشۍ ګڼې معنې وي شونډې زر پرانېزه

کۀ اراده دې د الفت وي نو اظهار بۀ کوې

همدرد يوسفزے قيصه کوي، د هغه کلي قيصه چرته چې شربت ګله پۀ داسې حال کښې ژوند کوي چې نۀ ئې د پالني څوک وي او نۀ د ساتنې خو بيا هم هغه ژوند کوي، د اميد ژوند، خو دلته غازي ګل مولوي ته د خداے د عذاب پته خو شته خو ولې هغه ګناهونه نۀ ويني د کومو د لاسه چې شربت ګله او د هغې ماشومه لور پۀ داسې حالت کښې مري چې کۀ زلزله ئې نۀ وژني نو زر ده چې لوګه دواړه د دنيا لۀ مخه ورک کړي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي هغه قيصه چې پکښې د روزۍ ګټل د خپل عزت پۀ بېلات کېږي او د جمال پري کونډه مور بيا بيا د جمال پري د عزت سوال لۀ هغه خداے نه کوي چا چې هغه چاله د جمال پري د عزت اختيار ورکړے دے چې هغه د جمال پري عزت پۀ يو څو لحظو کښې د تهري سټار هوټل پۀ اوبو داسې ووينځي چې بيا عزت لۀ د ډېرې نا پاکۍ نه بله نامه غوره ګڼلے کېږي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغې مور قيصه څوک چې احمد خپل ژوند ګڼي خو احمد د ژوند او مرګ پۀ داسې بريد ولاړ وي چې د مور سره ئې حاجي سلطان ته د ځان سپارلو نۀ بله داسې چاره نۀ وي چې خپل احمد لۀ ژوند وګټي او چې هغه تر دې لاړه شي نو بيا احمد پۀ دغه دوران کښې داسې دنيا ته لاړ شي چې مور ته ئې د ځان راغونډولو موقع هم پۀ لاس ور نۀ کړي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه ښائسته ګل قيصه چې نۀ خو هغه ښائسته دے او نۀ ګل؛ خو د خان ناظر خپل کړے هغه ګناه چې ښائسته ګل ترې خبر هم نۀ دے د ښائسته ګل غېږې ته پۀ داسې حالت کښې سپاري چې هم دغه رنګ پۀ پړسېدلې خېټه ئې د ښائسته ګل پلار ته سپارلے وۀ. همدرد يوسفزے قيصه کوي د داسې وطن د ليکوال قيصه څوک چې تل د هغه چا دپاره ليکل کوي چې هغه ئې کتاب پۀ خپله سينه پورې نيول خو لويه خبره خو د المارۍ د ايښودلو جوګه هم نۀ ګرځوي او د هغه ليکوال جذبې پۀ کباړ خرڅوي کومې جذبې چې تل د هغۀ ثناه خوانې وي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د داسې وطن قيصه چرته چې د وطن پالو اهميت دومره وي چې نورې نړۍ ته ځان د زورور ښودلو لپاره د هغۀ وطن پالي د خارور سره خاورې کوي . همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغې ګل اندامې قيصه چې د مور او پلار پۀ موجودګۍ کښې هم يتيمه ده او لا تر دې دمه پۀ دې ټولنه کښې يتيمه ده، د هغې پلار خو هډو پۀ دې ټولنه کښې شتون نۀ لري ځکه چې د هغۀ احمد خو لا ژوندے دے خو مور ئې هغه وخت د خپل شتون احساس ورکړي چې نۀ ګل اندامه پاتې شي او نۀ هغه خوبانۍ چې د ګل اندامې د تنهايۍ تر ټولو ښۀ ملګرې وه.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه شاندانې قيصه څوک چې همه وخت د خلقو داسې مېلمستيا کوي چې نۀ وي پکار، د هغې شاندانې قيصه چاته چې د خپل پلار د نوم خبر هم نشته، د هغې شاندانې قيصه چې پلار ئې پۀ داسې نشه کښې بوخت دے چې خپله شاندانه ورته هډو يادېږي نه او نۀ د دې سوچ جوګه دے چې زما شاندانه بۀ د چا چا او څنګه مېلمستيا کوي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه مسلمانۍ قيصه چرته چې ګل اندامه خپل پېغلتوب خو قربانوي خو هلته دومره د قربانۍ څوک نشته د چې د هغې د ايکې يوې لور دپاره خپله قرباني او حج قربان کړي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه کلي قيصه چرته چې د خداے حق خو هر څوک پېژني خو ولې د خداے د مخلوق حق څوک هم نۀ پېژني او هلته د خداے د حق ادا کولو دپاره د غمي ماما د وينې د کېنسر روپۍ د خداے پۀ حق لګي. همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه تور خال قيصه چې د کېپ ټاون پۀ سپين جبين د جلال نه د عمر عمر دپاره د کېپ ټاون پۀ سپين جبين پاتې کېږي.

همدرد د يوسفزے قيصه کوي د هغې ګل مينې قيصه چې د هغې ورور رحمت خان نه خپله غريبي او د خور پالنه د ګل خطاب مولوي صېب د جهاد پۀ جذبه داسې هېره کړې وي چې د هغۀ هډو دې ته پام نۀ وي چې کۀ زۀ نۀ وم نو زما خور بۀ د بد اخلاقۍ د هغه اډې زینت ګرځي چې بيا بۀ ورته خپل مئین هم لاس نۀ شي ورکولے.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه وطن قيصه چې د کوم وطن د پوهنتون رئيس د خپل وطن د بل پۀ لاس د بربادۍ لۀ وجې پۀ پولو خرڅولو مجبوره شوے دے او نن هم پۀ پېښور کښې پۀ فټ پاتـهـ ولاړ دے . همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه دلبر کاکا قيصه د چا ځوے چې د کال يوولس مياشتې د حاجي صېب سره نوکري کوې خو حاجي صېب بيا د هغۀ د يوې تنخوا ورکولو ته تيار نۀ وي ځکه چې د حاجي صېب د هوټل د روژې د میاشتې چهټي ده او د هغۀ د پۀ دې څۀ پروا چې دلبر کاکا د لوږي نه مري.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه زرغونې قيصه څوک چې د خپل د انا د وجې نن هم د ټي بي په داسې مرض اخته ده چې کۀ تعليم يافته ده نو خو خپل مئین ته صرف د يو خط ليکلو جوګه ده او بې تعلیمه ده نو بس د‌بې ارضۍ دوه اوښکې ورسره دي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه ښاپېرۍ قيصه څوک چې د سردار پۀ انتظار د خپل. ښائست سپرلے خزان ته سپاري خو سردار او نور کور واله ته دا پته هم نشته چې د ډوډۍ او لباس نه علاوه هم د ښاپېرۍ د وجود څۀ غوښتنې دي او هغه غوښتنې کۀ سردار نۀ وي نو بل څوک تور لالي بۀ ئې پوره کوي خو دومره ده چې بيا بۀ دواړه د خپل ژونده لاس وينځي ځکه دا د تکو تورو سپينو خلقو کلے دے.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه ثوابونو قيصه چې ګل خطاب مولوي صېب تېرو ورځو کښې مونږ ته هم کوله خو دومره ده چې ما مخکښې د همدرد ټوله قيصه لوستې وه او ګل خطاب مولوي صېب راته نيمه وکړه . ګل خطاب مولوي راته صرف دا چې د کشمير او فلسطين د مجاهدینو د برياليتوب دعا کوئ او چنده کښې لاس اخلاص وکړئ او ډاکټر همدرد راته دا هم وئيلي وو چې بيا بۀ رابعه پۀ نکريزو سرۀ لاسونه پاتې کېږي او عامر بۀ ستاسو د چندو او دعاګانو لۀ برکته پۀ يو ځانمرګه بريد کښې مړ کېږي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه واورو قيصه چې لا تر اوسه ورېږي او د ښاپېرۍ نمونيا اوس واورو کنګل کړې ده او زر ده چې بله ښاپېرۍ د نمونيا د غمه خلاصه شي خو واوره بۀ دغه شان ورېږي او د ښاپېرۍ داروګان به هم هغه سپرکۍ او نرسوي وي ځکه مونږ ته لا داسې ښاپېرۍ پۀ نظر نۀ راځي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د خداے د کور د جوړېدو قيصه چې د هغې پۀ اړه رحمان بابا پخوا وئيلي چې:

کۀ دې نيت وي د کعبې د جوړولو

د بې وسه انسان جوړ کړه کعبه ده

څ

خو مونږ لا تر دې دمه د انسان د زړۀ پۀ ځاے د کعبې پۀ جوړولو کښې بوخت يو او دا يوه الميه ده.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه اصغر قيصه چا چې د ابو رېحان پۀ نامه او د ګل خطاب مولوي صېب پۀ وېنا اتۀ شپېتۀ انسانان خو دوزخ ته ولېږل خو خپلې اتۀ خوېندې ئې نن هم د لاهور د باچاهي جماعت شاته د هغۀ د قرض پۀ ادا کولو کښې بوختې دي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه سندرې قيصه چې د انسانانو د روح غذا ده خو دا غذا چې پۀ کومو لاسو زمونږ د ټولنې خلقو ته مېلاوېږي نو مونږ تر هغې دغه لاس پېژنو چې مونږ ته دغه غذا راکوي خو بيا چې پۀ دې لاس درد راشي نو مونږ ته نۀ وي ياد چې چرته دې لاس مونږ ته خوراک راکړے او هغه لاس لۀ درده پړق وچوي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه وطن قيصه چرته چې د وطن د ځمکې ذخيرې د وطن والو د ګټې پۀ ځاے د دې دپاره پکارولې شي چې هغوي مړۀ کړي، هغوي ناروغه کړي، د هغوي پۀ مرو کښې هغه يورينيم واچوي چې د هغوي د ګټې پۀ ځاے د مرګ سبب وګرځي.

همدرد يوسفزے قيصه کوي د هغه زرغونې قيصه چا چې ټول ژوند پۀ دې طمع تېر کړو چې د هغې خداے بۀ پۀ هغه چا د شين اسمان تندر راګوزار کړي څوک چې د هغې سره ظلم کونکي دي، څوک چې د هغې د ارمانونو قاتلان دي، څوک چې هغه ګوټ ګوټ وژني چې او پۀ ځمکه داسې ګرځي داسې ګرځي لکه چې يا خو دوي پۀ هغه ظلم هډو ليدلے شوي نۀ دي کوم چې دوي کړے او يا د زرغونې هغه اواز هډو بره نۀ رسي کوم چې ظالمانو ته پۀ رسېدو د ټول عمر دپاره ورکېږي.

د همدرد يوسفزي قيصي لا ختمي نۀ دي خو خداے دې وکړي چې همدرد پۀ راتلونکي کښې د دې دردېدلې قيصو نه راتېر شي او مونږ ته داسې قيصه هم وکړي چې د سکون وي، د راحت وي، د خوشحالۍ وي خو دا پۀ داسې حال کښې د همدرد غونده د ليکونکي دپاره بېخي ممکن نۀ ده کوم چې د پښتون وطن دے.

قاضي عبدالحليم اثر افغاني ګېلاني د علم پۀ لحاظ باندې خو بې شکه چې بې مثل بې مثال ؤ خو ډېرو کمو خلقو ته بۀ دا پته وي چې هغه ډېر ګپ شپي او ټوقي سړے هم ؤ بلکې ددې نه بل يو زيات کمالي صفت پۀ کښې ؤ چې هرقسم ټوقې به ئې پۀ خندا خندا زغملې هم شوې. ما بۀ اکثر ورپورې څۀ نا څۀ ټوقې کولې خو مجال شته کۀ پۀ تندي ئې چرې هم ګونجي راغلے وے، و به ئې خندل او زيات نه زيات به ئې ووې تۀ ډېر وران ئې.

د علم خو ئې دا حال ؤ چې اکثر به زۀ ورته حېرانېدم چې پۀ دې يو سر کښې دومره علم هغۀ څنګه ځاے کړے دے؛ کۀ خبره بۀ د هرې ژبې وه خو چې هغۀ بۀ پرې بحث روان کړو نو دريابونه او نهرونه به ئې وبهيول. پۀ خپله خو سمندر ؤ، ما ورته يو ځل ووې چې هغه خلق چې يوه محاوره وائي، “کوزه کښې درياب يا سمندر بهيول” ، هغوي ته کۀ دا پته ولګېده چې هغه کوزه تا پۀ سرکړې ده نو کېدے شي چې درنه ئې د پټولو يا پۀ زور اخستلو کوشش وکړي. کۀ د ژبو خبره بۀ راغله نو دغه کوزه بۀ سمندر شوه، کۀ د قومونو بحث بۀ راغلو نو دغه کوزه ببۀه بيا تشېده نه او کۀ د تصوف او سلوک موضوع بۀ رامېنځ ته شو نو بيا خو هغه د غالب خبره چې:

پهرديکهئے انداز گل افشانى گفتار

رکهـ دے کوئى پيمانه وصهبامرے آگے

او د هغۀ “پيمانه وصهبا” وه د هغۀ چېړل. او دا کار بۀ ما اکثر کولو. بس چې و بۀ مې ليدو نو څۀ ټک خو بۀ مې پرې وکړو.

يو ځل د عبدالله جان مغموم (مرچکے) د دوايانو پۀ دوکان کښې ناست ؤ چې ښۀ مې تنګ کړو او هغۀ وزغمل نو رو غوندې ئې راته ووې، “ګوره دا فضول او عبث کارونه پرېږده چرته څۀ سنجيده غوندې کار وکړه”. ما ورته ووئيل نو څنګه ئې وکړم چې ماله د سره دغه چل نۀ راځي دغه چې څۀ کوم خو دا هم دغه مې زده کړي دي ۔ ۔ ۔

د ژوند پۀ مدرسه کښې مې د مينې سبق زده کړو

هم دغه مې هنر دے او بس دا راله راځي

وئيل زۀ درته چل ښائم، ګوره دا ستا کلي نه بره يو ځلوزو کلے دے. ما وې هو شته او نزدې دے را سره. نو وئيل ئې پۀ دغه کلي کښې يو شاعر تېر شوے دے هغه وخت ئې څۀ نوم هم راته اخستے ؤ خو اوس ما نه هېر دے. ما وې ښه نو څۀ وکړم؛ وئيل ئې د هغۀ باره کښې تحقيق او معلومات وکړه… ما ورته ووئيل ښه ټهيک ده. تحقيقات مې وکړل نو بيا څۀ چل بۀ وشي….؟ وئيل ئې نو ژوندے بۀ شي. دغلته زما د شرارت رګ ټوپ ووهلو. ما وې قاضي صېب پۀ دغه کلي کښې اوس يو شاعر ژوندے دے. زۀ وايم چې هغه مې هم مړ کړے او تۀ وائي چې مړ را ژوندے کړه.

او دا خبره تر ډېره حده پورې صحيح ده، د کوم ژوندي شاعر طرف ته چې ما اشاره کړې وه اوس هغه هم مړ دے، د هغۀ د لاسه زۀ پۀ اور کښې ولاړ وم. سرکاري او د پېسو مشاعرو لۀ تلل د هغۀ پېشه وه او چې کله بۀ چرته داسې مشاعره هغۀ ښکار کړه نو ما ته به ئې يو چټ را واستولو چې پۀ فلاني موضوع، قائداعظم يا پاکستان يا ١٤ اګست يا محرم ما لۀ يو نظم وليکه او کۀ تر فلانۍ ورځې وشو نو ښۀ ده ګنې بيا به زۀ يوې شپې لۀ درشم او وبه ئې ليکو.

دراصل هغۀ زما يو کمزورے رګ معلوم کړے ؤ ځکه چې د چا شاعر او بيا خاص طور سره د هغۀ د شپې پاتې کېدو نه زۀ ډېر سخت الرجک وم. نو د دغې وېرې نه به ما زر زر مطلوبه نظم وليکلو او ور وابه مې ستولو.

قاضي صېب د کوئټې پۀ “اولس” نومې رساله کښې يو مضمون وليکلو چې “ملکه سبا” د سبي (بلوچستان) ملکه وه او حضرت سلېمان لۀ د دې ځايه تلې وه.

ما پۀ بانګ حرم کښې د دې مضمون پېروډي وليکله بالکل هم د قاضي صاحب پۀ انداز او طرز بيان کښې چې پۀ کښې د منجي برنجي او مصري رسم الخطونو فرضي حوالې هم وې. عنوان ئې دا ؤ چې شېکسپئير پۀ اصل کښې د پېښور ؤ دلته ئې نامه “شېخ فريد” وه او صرف يو قول ئې پۀ کتو راځي چې “شېخ فريده چپه خولۀ دې بهتري ده”، پۀ دې خبره خلق د هغۀ خلاف بلوه شول نو شېخ فريد لاړو برطانيې ته وتښتېدلو هلته کښې د شېخ فريد نه شيکسپئيرشو.

قاضي صېب سره چې ملاقات وشو نو سر ئې داسې پۀ ترڅ کړو، نرے نرے موسېدو او را ته ئې پۀ ترڅ کتل او بيا کړ کړ پۀ خندا شو؛ تۀ ډېر وران يې.

داسې خو هسې زما عادت ؤ او دې ټولو مشرانو سره به مې د ټوقو ازادي روانوله خو چار دې د ټولو ښۀ وي، الله دې ورله بهتر نه بهتر جنتونه ورکړي چې بد بۀ ئې نۀ منل. پۀ دغه مشرانو کښې خليق صېب عبدالخالق خليق صېب، سمندر صېب، قاضي صېب، بهادر شاه ظفر او حمزه صېب شامل وو۔ دا به د هېچا هم يقين را نۀ شي چې ما حمزه صېب سره هم دغه خپل لېن دېن جوړ کړے ؤ، حالانکې هغه ډېر سنجيده ؤ خو ما به پۀ څۀ نا څۀ چل پۀ خپل تار روان کړو. اجمل خټک او قلندر مومند خو مې پۀ ټوقو ټوقوکښې د يو هلک پۀ سرجنګولي هم وو.

خېر دا خو پۀ کښې هسې راله مخې ته څۀ يادونه راغلل. د قاضي صېب سره خو زما ډېر اوږدۀ مجلسونه شوي دي، تر بنو، پاړه چنار او ډېره اسماعيل خان پورې مشاعرو له پۀ بس کښې مو سفرونه شوي دي. او زۀ دا پۀ پوره دعوه وايم چې د قاضي صېب هومره عالم سړے پۀ پښتنو کښې بل کم از کم ما نۀ دے ليدلے. زۀ به حېرانېدم چې دا دومره هرڅۀ هغۀ څنګه را جمع کړي دي او کۀ رښتيا خبره وي نو ما هم تر ډېره حده او وسه پورې د قاضي صېب پۀ قدم د قدم اېښودلو لاره اختيار کړې ده. د هغۀ هومره خو ګرانه وه خو ترڅۀ حده پورې لکه د هغوي پۀ شان ما هم دانۀ دي کتلي چې کتاب د څۀ دے خو لوستے مے دې او څۀ نا څۀ مې ترې اخستي دي او دغه طريقه د قاضي صېب هم وه. مطالعه، مطالعه او مطالعه.

د هغوي د وفات نه پس ما ډېرو کسانو ته ووې چې د هغوي پس پاتې څيزونه چرته ولټوي پۀ خپله خو مې وخت پېدا نۀ کړو نو نورو ته مې ترغيبونه ورکړل خو پۀ زړۀ پورې څۀ جواب چا نۀ دے راکړے. نۀ شم وئيلے چې د هغوي پۀ خاندان کښې څوک داسې ولې نۀ وو چې د کتابت قيمتي سړے دا قيمتي سرمايه ئې را جمع کړے وے او کۀ څۀ پۀ کښې د چاپ کولو وے هغه ئې چاپ کړے وے. يا ئې چا بل چا داسې کس ته ورکړے وے چې استفاده ئې ترې کړے وے.

نوټ: دا مضمون پۀ ۱۹۴۰ء کښې د بائزو خرکي مولانا عبدالوهاب ليکلے دے چې پۀ “پښتون” کښې چاپ دے. ۲۳م اپرېل د قصه خوانۍ د شهيدانو د يادولو ورځ ده. مولانا عبدالوهاب دغه وخت پۀ دهلي کښې ؤ چې تعليم ئې حاصلولو، دے د باچا خان د خدائي خدمتګار تحريک سره نۀ يواځې وابسته ؤ بلکې د “پښتون” باقاعده ليکونکے او لوستونکے هم ؤ، د مولانا صېب د “پښتون” سره ډېره مينه وه او کۀ يو خوا بۀ ئې ورته ليکل کول نو بل خوا ئې د دې مجلې يو يو ټکے سمبال ساتلے ؤ . دا مضمون د نن نه يو اتيا کلونه وړاندې مولانا صېب د “پښتون” لپاره ليکلے ؤ چې پۀ کال ۱۹۴۰ کښې چاپ شوے ؤ او بيا وروستو هم يو ځل پۀ “پښتون” کښې چاپ دے . دا د هغۀ مضمون د قصه خوانۍ د شهيدانو د ياد پۀ وخت د مولانا صېب د اخلاص او مينې پۀ نوم هم د نن د “پښتون” د لوستونکو دپاره يو ځل بيا ډېر پۀ مينه او درنښت وړاندې کوو تر څو زمونږ ځلمي کهول ته زمونږ د مشرانو د کړاوونو، سختيو او زيارونو اندازه هم ولګي او د خپل اصل تاريخ څخه هم خبر شي. اداره

وَلَا تَقُولُوالِمَن يّقُتَلُ فِى سَبيلِٰ اللهِ اَموَات ـ بَل اَحيَآء وّ َالکِن لَا تَشَعُرُونَ ط

تازه خواهى داشتن گرد اغهائى سينه را

گاهے گاهے باز خوان اين قصۀ پارينه را

الله تعالٰي چې انسان ته کوم نعمتونه ورکړي دي او د انسان د ارام او راحت دپاره چې ئې څومره ذرائع پېدا کړې دي د هغې شمار دانسان د طاقت نه بهر دے. وَاِن تَعُدُّو انِعمَتَ اللهِ لاَتُحصُوهَاط؛ دا نعمتونه پۀ مختلفو شکلونو او رنګارنګ قسمونو کښې وي، يو بې اولاده سړے دا اندازه لګولے شي چې اولاد څومره لوے نعمت دے، د يو مفلس غريب او نادار نه تپوس وکړئ چې پېسه، مال او دولت د کوم قسمه نعمت دے، يو لاچار، مريض د صحت غوندې پۀ نعمت باندې د خپل مال متاع نه تېر وي. علم، دولت، حسن، شجاعت، اولاد، صحت غرض دا چې هر يو نعمت پۀ خپل ځاے او خپله موقع باندې ډېر اهميت لري، ليکن د دې ټولو نه يو بل لوے نعمت هم شته چې بغېر د هغې نه دا ټول نعمتونه بېکاره دي، هغه نعمت د دنيا او اخرت د نعمتونو بنيادي کاڼے دے، بغېر د دغې نعمت نه دنيا ورانه او دين برباد معلومېږي. د دغې عظيم الشان، بې نظيره او بنيادي نعمت دپاره خلق د “ازادۍ” لفظ استعمالوي.

“ازادي”! ها! څومره خوږ لفظ دے، څنګه د معنٰي ډک حرفونه دي، پۀ دې لفظ کښې يو مقناطيسي کشش دے چې د انسان زړۀ او دماغ راکاږي، پۀ دې مختصرو حرفونو کښې د معنٰي يوه دنيا پټه پرته ده، دا لفظ څومره وړوکے دے، ليکن پۀ دې کښې څومره بې بها او بېش قيمته خزانې پرتې دي، دا ولې؟ د دې جواب د هغه اقوامو نه معلوم کړئ، کوم چې نن سبا پۀ دې نعمت مشرف دي، څوک چې نن سبا د دې د حفاظت دپاره خپل مال، دولت، اولاد، ذاتي عزت، ذاتي ٰابرو او هر دنياوي نعمت لکه د اوبو بهيوي”.

قدرِ زر زرگر شناسد قدرِ جوهر جوهرى

قدرِ گل بُلبل شناسد قدرِ عنبر عنبرى

قدرت هر انسان ازاد پېدا کړے دے، فطرت هر بني ٰادم ته د ازادۍ شاه راه ښودلې ده، ليکن پۀ دنيا کښې بعضې غدار، فرېبي او خود غرض اقوام پاڅي د کمزوري پۀ مرۍ غلي شي، د دوي ازادي سلب کړي، د دوي د کمزورۍ نه ناجائزه فائده واخلي، دوي د خپل ظلم، زور او استبداد پۀ فولادي پنجه کښې ګېر کړي او پۀ دې شان سره د څۀ زمانې دپاره د قدرت د دې ښکلي اصولو او د فطرت د دې مضبوط قانون خلاف ورزي وکړي. ليکن تابکے! چنانچه قريباً د ۱۵۰ کلونو نه زمونږ پۀ دې خوږ او د جنت پۀ شان ملک باندې يو بديشي قوم چې زمونږ نه ئې دين، مذهب، تهذيب، وطنيت او قوميت جدا دي، جابرانه، غاصبانه او ظالمانه قبضه کړې ده او پۀ جائز او ناجائز طور سره دا کوشش کوي چې دا خپله ظالمانه او پرفرېب پنجه ورځ پۀ ورځ کلکه کړي، لېکن دا هم قانون قدرت دے چې يو قوم او ملک ډېر پائمال شي، حيا او عزت ترې واخستے شي، د غربت او افلاس د سرحد نه تېر شي نو د قدرت پټ لاس راڅرګند شي او د دې قوم د اصلاح دپاره يو مصلح پېدا کړي او د دغې مصلح د هداياتو لاندې د هغۀ د مشورې مطابق د وطن زلمي مېدان ته راووځي، د خپل مال نه تېر شي، خپل سرونه وقف کړي، خپل باچ بل پۀ دې لاره کښې د قربانۍ دپاره مېدان ته وباسي، نو بيا نتيجه ئې ظاهره وي، ځکه چې خداوند پاک د هيچا قربانۍ نۀ بربادوي، چنانچه هر کله چې زمونږ د غلامۍ عمر ډېر اوږد شۀ، مونږ ډېر ذليل شو، د دنيا قومونو مونږ ته د حقارت پۀ نظر کتل شروع کړل نو فوراً قدرت د خپل فطرت مطابق پۀ حرکت کښې راغے، د پښتون قوم داصلاح دپاره ئې د اخلاص مجسمه، د عمل زنده تصوير او د يو فولادي عزت انسان پېدا کۀ چې څوک هغه د خان عبدالغفار خان پۀ نوم پېژي، څوک ئې د فخر افغان پۀ نوم بلي او څوک ورته د باچا خان لقب ورکوي، چنانچه دې بهادر جرنېل د ازادۍ بګل وغږولو، د ازادۍ شمع ئې بله کړه او د وطن نوجوانانو ته ئې د پتنګانو پۀ شان پۀ دې شمع د قربانېدو دعوت ورکۀ، د وطن زلمو د همت ملا وتړله او پۀ دې بهادر جرنېل پسې روان شو، دې جرنېل پۀ نهايت صافو لفظونو کښې د حکومت وقت نه مطالبه وکړه چې اخر مونږ هم بني ٰادم يو، مونږ هم د خداے مخلوق يو، مونږ د دې وطن اصلي اوسېدونکي يو، دا وطن تاسو د لندن نه نۀ دے راوړے، دا زمونږ د پلار نيکۀ وطن دے، کۀ جرمن ته دا حق نشته چې پۀ لندن حکومت وکړي او فرانس دا نۀ شي برداشت کولے چې خپل ملک امريکې ته حواله کړي، کۀ اټلي د لندن د خلقو حکومت په ځان باندې پرېښولو ته تيار نۀ دے، کۀ جاپان پۀ خپل ملک د روس قبضه نۀ شي ليدے نو بيا مونږ څۀ قصور کړے دے چې مونږ دې پۀ خپل کور کښې بې کوره، پۀ خپل وطن کښې بې وطنه او پۀ خپل ملک کښې بې ملکه يو، چنانچه د دې صافې مطالبې پۀ جواب کښې دې بديشي حکومت ووې چې “تاسو له پۀ خپل کور کښې اختيار نۀ شي درکېدے، تاسو پۀ خپل وطن کښې بې وطنه او پۀ خپل ملک کښې بې ملکه ښۀ يئ، تاسو غريبان يئ، تاسو جاهلان يئ، تاسو بې تعليمه يئ، پۀ ارام کښېنئ او دا د ذلت شپې ورځې تېروئ”، د دې جواب نه پس دې فولادي انسان او د دۀ هغه بهادر او جانثار فوځ چې خلق ئې د خدائي خدمتګارانو پۀ نوم سره پېژني، کفنونه پۀ سر وتړل او پۀ نهايت خوددارۍ، ځوانمردۍ او دلېرۍ سره د ازادۍ مېدانِ جنګ ته راووتل او پۀ دې مېدان کښې دوي پۀ هغه استقلال سره وجنګېدل چې دنيا ورته حېرانه شوه، پۀ دې سلسله کښې د ۲۳م اپرېل ۱۹۳۰ء ورځ ډېره اهميت لري، د دې ورځې واقعات د مؤرخ د تاريخ يو زرين باب دے، دا ورځ د پښتون د ترقۍ اوله پوړۍ ده، پۀ دې ورځ دې پائمال، مفلس، بې کس، بې بس او غريب قوم دنيا ته ثابته کړه چې مونږ د غلامۍ د لعنتي ژوند نه د ازادۍ مرګ پۀ زر ځله بهتر ګڼو .

د ۲۳م اپرېل ۱۹۳۰ء ورځ ده، د پېښور ښار دے، د قصه خوانۍ ارت او پلن خوني بازار دے، يو خوا د حريت جذبه د قوم د هر فرد پۀ زړه کښې ټوپونه وهي، د ازادۍ اور پۀ هره سينه کښې بلېږي، پۀ هر سر کښې د وطن دازادۍ سودا ده، د قربانۍ تمنا ده، د سرشيندلو ولوله ده، د غلامۍ نه د نفرت جذبه ده او داستقلال ارزو ده او بل خوا د قوم د دې جذباتو د يادولو دپاره د دې بديشي حکومت او دتهذيب د ټېکه دارۍ دعوېدار طاقت ټول مادي طاقتونه پۀ حرکت کښې راغلي دي، پۀ دې ورځ څۀ وشو؟ دا ټولې دنيا ته معلومه ده، د بيان حاجت نۀ لري، ډېرو نوجوانانو د شهادت جامونه وڅکل، ډېرې ناويانې کونډې شوې، ډېر بچي يتيمان شو او د ډېرو پلارانو ملاګانې ماتې شوې، ډېرې مياندې او خوېندې وژړېدلې .

بنا کر دند خوش سمے بخون و خاک غلطيدن

خدا رحمتکندا اين عاشقانِ پاک طنيت را

د دې قربانو او ايثار فوراً دا نتيجه وخته چې هغه قوم چې هغوي ته نهه مياشتې مخکښې وئيلي شوي وو چې “تاسو هېڅ قسم د حقوقو مستحق نۀ يئ، تاسو بې تعليمه يئ او تاسو جاهلان يئ” فوراً د هغه وخت د صوبې ذمه دار حاکم چيف کمشنر اعلان وکړو چې د “صوبه سرحد خلق د هندوستان د يوې صوبې نه کم حېثيت نۀ لري، بلکې د دنيا د يو قوم نه کم نۀ دي، څۀ چې باقي هندوستان ته ورکولے شي، هغه به دوي ته هم ضرور ورکولے کېږي”. اخر دا ولې؟ ايا پۀ دې نهو مياشتو ئې دا ټول قوم تعليم يافته شو، پۀ دې لږو ورځو کښې، پۀ وطن کښې بې شماره کالجونه او لاتعداد يونيورسټۍ پرانستې شوې؟ چې دا ټول ملک پۀ يو دم د هر څۀ مستحق شو؟ نا هرګز نا، ملک هم هغه ملک دے، قوم هم هغه غريب قوم دے، لېکن دا د قصه خوانۍ، د ټکر، د اتمانزو، دهاتي خېلو او د کوهاټ د هغه پاکو او معصومو شهيدانو د وينو برکت او طاقت ؤ چې حکومت ئې پۀ دې اعلان مجبور کړو .

هر کال پۀ ۲۳م اپرېل قوم د دې شهيدانو ياد تازه کوي، مختلفې جلسې کوي، جلوسونه وکاږي او د کوم پاک مقصد دپاره چې دغې شهيدانو خپلې وينې بهيولې دي، د هغې مقصد حاصلولو کوشش کوي :

شہیدوں کے مزاروں پر جھڑینگے ہر بر میلے

وطن پر مٹنے والوں کا یہی باقی نشان ہوگا

د ۳۰ء او ۳۲ء د ازادۍ پۀ جنګ کښې چې د صوبه سرحد خلقو کومې قربانۍ کړې دي، د دې نظير د دنيا پۀ تاريخ کښې ډېر کم موندے شي، پۀ هر ښار، هره قصبه، هر کلي بلکې بلا مبالغې پۀ هر يو کور باندې چې د دې بديشي سرکار د طرف نه څومره وحشيانه ظلمونه د وهلو، ټکولو، شرمولو، قېدولو او جرمانو پۀ شکل کښې شوي دي، هغه تراوسه پورې د قوم پۀ دماغو کښې محفوظ دي او هر چاته معلوم دي، د وطن بهادرانو زلمو او د وطن دجنګ د ازادۍ قابل قدر سپاهيانو خدائي خدمتګارانو چې په څومره سخت او خطرناک وخت کښې دا بې نظيره او پاک تحريک پۀ يوه عجيبه او معجزانه طور سره چلولے ؤ، دا هم ټولې دنيا ته معلومه ده، لېکن افسوس! چې د دغه جنګ تفصيلي حالات نۀ دي ليکلي شوي يا کم نه کم پۀ منظرعام باندې نۀ دي راوړے شوي، د دنيا نور قومونه د دې قسم واقعاتو او د خپلو بهادرانو سپاهيانو د وطن د داسې کارنامو څومره قدر کوي؟ د دې متعلق د “پښتون” د ناظرينو پۀ خدمت کښې د ائرلېنډ د يو قومي عجائب ګهر څۀ لږ شان حال ليکم. د ائرلېنډ د قومي جان نثارانو دا يادګار د ائرلېنډ د پارليمنټ پۀ عالي شان محل کښې قائم دے او پۀ دې عجائب ګهر کښې د ائرلېنډ د جنګ د ازادۍ د بهادرانو او د دې جنګ د واقعاتو يوه عجيبه مجموعه پرته ده، پۀ دې کښې د وطن د بهادرانو زلمو فوټوګان او د دوي هغه جامې پۀ کومو کښې چې دوي د ازادۍ جنګ کړے دے، د دوي قومي علامات او نشانونه وغېره پراتۀ دي، د دوي جنډې، د دوي ليکلي شوي کتابونه، د دوي تقريرونه او خطوط پۀ ډېره محفوظه طريقه سره ايښودے شوي دي. د ائرلېنډ لوے واړۀ، نارينه او زنانه دلته راځي، دا يادګار ويني او خپله د حريت او ازادۍ جذبه تازه کوي، دلته د “کارک” نومې ښار د ميونسپل کمېټۍ د صدر “ترس مېکسويني” فوټو دے، دے د وطن د محبت پۀ جرم کښې جېل ته تلے ؤ او پۀ جېل کښې يې د قېديانو سره د انسانت سوز سلوک پۀ وجه ۷۴ ورځې بهوک هړتال وکړۀ، پۀ دې شان سره ئې د قوم دپاره د خپلې زندګۍ خاتمه وکړه، د جنګ ازادۍ پۀ موقع کښې د موجوده صدر ائرلېنډ مسټر “ډي وليرا” سکرټري يو خط پۀ خپلو بوټانو کښې ګنډلے ؤ او “ډي وليرا” ته ئې رسولے ؤ، هغه بوټان پۀ دې قومي عجائب ګهر کښې محفوظ پراتۀ دي .

موجوده صدر د ائرلېنډ مسټر ډي وليرا چې پۀ هغه ورځو کښې پۀ جېل کښې يو قېدى ؤ او بيا د جېل نه فراري شوے ؤ، پۀ کوم پېزار کښې چې دے فراري شوے ؤ هغه پېزار اوس هم پۀ دې قومي عجائب ګهر کښې پۀ ډېر عزت سره محفوظ پروت دے، د ائرلېنډ د ۲۱م جنورۍ ۱۹۱۹ء د مکملې ازادۍ اعلان هم دلته موجود دے، د دې نه علاوه دلته د جنګ د ازادۍ د وخت مختلف ټکټونه، نوټونه، جنډې او پۀ وطن د قربان شوو زلمو دستخطونه وغېره موجود دي .

په ۳۰ء او ۳۲ء کښې چې زمونږ د وطن بهادرانو کومې کارنامې کړې دي، هغه يقيناً د ائرلېنډ نه کمې نۀ دي، بلکې زياتې دي، لېکن افسوس! چې مونږ د هغې هېڅ قدر و نۀ کړے شه، کۀ چرې کوشش وکړے شي نو اوس هم د ۳۰ء او ۳۲ء د جنګ ازادۍ د ورځو دا قسم اشياء ډېر موندلے شي او د دې نه يو اعلٰي قومي عجائب ګهر جوړېدے شي، د قوم مشرانو له پکار دي چې پۀ دې طرف خپله توجه راوګرځوي او خاص پۀ راتلونکي جنګ ازادۍ کښې د دې قسمه څيزونو خاص خيال وساتلے شي. پۀ اخر کښې مونږ د خپلو قومي شهيدانو دپاره د الله پاک پۀ درګاه کښې د مغفرت سوال کوو او دعا کوو چې د دې شهيدانو د پاکو وينو پۀ صدقه کښې مونږ له توفيق راکړي چې دا خپل خوږ وطن او مذهب د غلامۍ د حلقې نه وباسو او د کوم عمارت بنياد چې پۀ ۳۰ء کښې دې شهيدانو په خپلو وينو ايښے دے هغه سرته ورسوو. امين

څو ګلونه به پرې زۀ دپاسه کېدم

هغه ځاے چې د قومي شهيد مدفن وي