مونږ کۀ چرته د پښتونخوا وطن د جغرافيې خبره وکړو نو د پښتونخوا وطن د جغرافيائي اهميت نه  انکار نۀ شي کېدلے ولې چې دا يو ځانګړے مقام او اهميت لري ځکه چې دنيا څلوېښت سلنه آبادي يو بل سره لنک کوي او د ختيځې نړے او د لويديځي نړۍ تر منځ د يوې پُولې کردار ادا کوي۔ پۀ تېرو دورونو کښې هم پښتونخوا د هندوستان د پاره د دروازې کردار ادا کړے دے او نن هم د سنټرايشيا او نورو مغربي هېوادونو سره د يو پُل يا يوې دروازې کردار ادا کوي۔ خو لۀ بده مرغه  ځيني سامراجې قوتونو د خپلو مقاصدو او مفادو پۀ ترڅ کښې د پښتونخوا

پښتانۀ  افغانان  د زمانو زمانو نه پۀ خپله قدرتي جغرافيه کښې دننه پۀ خپلو دنګو دنګو غرونو، هوارو مېدانونو، تودو صحراګانو، لويو لويو ښارونو کلو او بانډو کښې ژوند کوي۔ د دغه وطن پُولې يا بريدونه د امو درياب او اباسين دي ۔ د پښتنو افغانانو دا وطن د جنوبي اېشيا او مرکزي ايشيا تر منځ پۀ داسې ځای باندې پروت دے کوم چې د يو پُل حېثېت لري او هغه ځکه چې پۀ دې وطن کښې داسې لوي لوي تجارتي لارې او کنډاونه دي د کومو پۀ ذرېعه چې د جنوبي اېشيا لکه د هند ، بنګله دېش ، سريلنکا ، مالديپ ، بوټان او پاکستان نه د وچې

علاقه سدهوم يا د سدهوم وادي چې د سکرې غر د لمنو نه شروع کېږي دغه سکره غر د بونېر او د سدهوم تر مېنځه د پُولې حېثيت هم لري ۔ دغسې د کړمار غر پۀ بنياد د صوابۍ سره هم خپلې پُولې جنګوي ۔ دا تاريخي سيمه د ضلع مردان پۀ شمال کښې د شهبازګړهې نه پس شروع کېږي چې تقريبا دولس يونين کونسلونه او دوه پنځوست لويې او واړۀ کلي لري ۔ د ابادۍ پۀ لحاظ د سدهوم علاقه تقريباً دوه نيم لکهه ابادي لري ۔ دا علاقه د مخصوص اب و هوا پۀ لحاظ باندې زرخېزه ده ۔ يوخوا کۀ خوږه او غوره مالټه پېدا کوي نو

بنګ: د چا شعر دے چې: ما له مرۍ مۀ نيسئ ورشئ زۀ بنګ نۀ کرمه خلق پۀ ښار کښې د بارودو کارخانې وباسي ضلع خېبر چې پۀ ډېرو حوالو سره د اهميت وړ ده ۔ يو خوا کۀ د خېبر دغه تاريخي دره د مينځۍ او جنوبي اېشيا تر مينځه د زرګونو کلونو تاريخي تړون لري نو بلخوا پکښې د ځانګړې جغرافيې او اب و هوا له وجې ډېرې شتمنۍ موجودې دي ۔ پۀ دغه شتمنو کښې يوه شتمني د تيراه بنګ يو مشهور فصل دے چې پۀ عمومي توګه باندې د نشائي توکو سره تعلق لري ولې دغه فصل چې بنګ ترېنه تيارېږي د صدو صدو نه د

خېبر اولسوالي پۀ پښتونخوا وطن کښې تاريخي او جغرافيايي اهميت لرونکې يوه داسې  سيمه ده چې سينه ئې د شتمنيو ډکه ده خو پۀ لمن کې ئې بدبختي او محرومې دي ‌۔ پۀ انتظامي توګه خېبر اولسوالي د باړه ، جمرود او لنډي کوتل پۀ نوم  پۀ درې تحصيلونو کې وېشل شوې ده چې اپريدي ، شينواري ، ملاګوري او شلماني پکې ژوند کوي ۔ سرحدونه ئې د افغانستان پۀ شمول  د پېښور، مهمندو،  اورکزے او کرمې سره لګېدلې دي ۔ زياته حصه ئې مېداني او ګرمه ده خو پۀ باړه تحصيل کښې د تيراه پۀ نوم يوه داسې سيمه هم شته چرته چې پۀ اوړي کښې شنې نظارې او

ضلع شانګله چې د دنګو دنګو غرونو، ګڼو ځنګلونو، چتر چتر نخترونو، رڼو چينو، ابشارونو، ډنډونو، يخو هواګانو، ځنګلي مېوو او خوړونو کور دے، د پخواني رياست سوات برخه پاتې شوې ده او بيا د جولائي پۀ لسمه کال 1995 ورته د بيلې ضلعې حېثيت ورکړے شو۔ د شانګلې پۀ شمال کښې کوهستان، پۀ مشرق کښې بټګرام او تور غر، پۀ مغرب کښې سوات او پۀ جنوب کښې بونېر پراتۀ دي ۔ د ضلع شانګلې ټوله رقبه 1586 مربع کلوميټر ده او د کال 2023 د مردم شمارۍ مطابق د شانګلې ټوله ابادي 891252 ده۔  د شانګلې 41750 هيکټير زمکه يعنې د ټولې رقبې 417 مربع کلوميټر د کروندې قابله

د دوه زره درېويشت د سر شمېرنې پۀ اساس بونېر 1,016869 وګړي لري۔ د خواندګۍ شرحه ئې 43۔75 سلنه ده چې پۀ دې کښې 60۔61 سلنه د سړو او 27۔40 سلنه د ښځينه ده ۔ بونېر پۀ شپږو تحصيلونو او 27 يونين کونسلو کښې وېشلې ضلع ده چې شمال ته ئې د سوات جنوب ته صوابۍ نمر خاتۀ ته شانګله ,جنوب لوېديځ ته مردان او د لوېديځ يوې څنډې ته د ملاکنډ د بازدرې کلي پراتۀ  دي ۔ د پښتونخوا دا ضلع د نورو سيمو پۀ شان پۀ لوړو غرونو اډاڼه ده چې جوګيانو سر ,کور سر,سنګر ټاپ,دوه سرے ,لوے سر,شهيده سر ,شنګړه,مابڼ ,د ملندرۍ سر ملنګ بابا سکره او

پښتونخوا وطن خداے د قدرتي وسيلو نه مالامال پېدا کړے او هم دغه وجه ده د هر نړيوال سامراج مخه ئې دې طرف ته راړولې ده ۔ ولې چې مقدر قوتونه پۀ دې خبره پوهه دي چې د راروان دور پۀ سائنسي پرمختګ کښې چې به کوم اسباب پۀ کار راوستلے شي هغه ټول  د پښتونخوا پۀ غرونو او زيرمو کښې موجود دي۔ خو الميه دا ده چې پۀ دې وطن کښې مېشته اولسونه تر نن ورځې پورې د دې خزانو د اهميت نه ناخبره ساتلي شوي دي۔ د سوات تر وزيرستانه پورې ځوانان ټول پۀ ټوک ډوډۍ پسې در پۀ در کډه پۀ سر ګرځي۔ د قبايلي سيمو ځوانان

  خداے پاک پښتنو او پښتونخوا ته د ډېرو شتمنےو وراثت ورکړے دے۔ دا خاوره نه يواځي د زمکې لاندې ګېس, تېل, وسپنه, قېمتي کانړي, سره او سپن زر لري بلکې د زمکې د پاسه هم د ښکلا، قدرتي وسايلو، تاريخي آثارو او سېلګرۍ پۀ شکل کې بې شمېره خزاني لري۔ د دې خاورې يوه د لوي اهميت لرونکې سيمه “سوات” ده، چې نړۍ يې د “مشرقي سوئېټزرلېنډ” او “جنت” پۀ نوم پېژني۔ سوات تقريباً 5337 کيلو مېټر مربع رقبه لري، چې له دې څخه شاوخوا 37 نه تر 40 فيصده زمکه باندې ځنګل ولاړ دے۔ دا ځنګلونه د رانزړه، پېوچ، منګزئ، بنج، او نورو قيمتي ونو باندې مشتمل دې۔

  قدرتي وسايل د يو قام او وطن پۀ ترقۍ کښې بنيادي کردار لوبوي ۔ بعضې زمکې داسې وي چې د وسايلو پۀ اعتبار سره قدرت پۀ هغه زمکه باندې پۀ ځانګړي توګه مهربانه وي ۔ زه هم د زمکې يوې داسې ټوټې ګجر ګبرال خبره کوم ۔ د سوات ضلعې شمالي سيمه د غرونو غېږه کښې ګجر ګبرال د کالام نه تقريبآ د دېرشو کلوميټرو پۀ مسافت دغه درې ته قدرت د ښايست سره سره وسايل هم ورکړي۔ د سيندونو، خوړونو او ځنګلو سره سره معدني وسايل هم پۀ ګڼ شمېر لري۔ اوبه ورته خدايې دومره ورکړي چې هر کلوميټر دوه پس خوړ راوتلي وي يو اړخ ته که

په فطري ښائستونو مړه،شتمنه او زړۀ راکښونکې د سوات ګلورينه سيمه د سېل ګرۍ دپاره په ټوله نړۍ کښې یو ځانګړے شهرت لري. قدرت دا زرخیزه سیمه د ښکلا،زړۀ راکښون او ښائستونو په بې شمیره رنګونو سینګار کړې ده. ټولې قدرتي منظرې ئې زړۀ راکښونکې دي.د تکو شنو دنګو دنګو غرونو، د واورو ډکو دنګو څوکېو، د بې شمېره جړوبيو/ چړونو ،د چينارونو د ګورو ګورو  دنګو اونو، د نښترو،پېوچو او رنځړو د ګورو ځنګلونو، د د پاکو رڼو او خوږو اوبو د  چینو، د طلسماتي ډندونو، د سوات د زمرود رنګه اوبو د تاريخي سیند، د مختلفو مېوو د باغونو او د ګلونو او رنګونو د دې ګلورينې سيمې

چلغوزه چې انګرېزۍ کښې ورته (Pine nuts)  وئيلے شي، پۀ قدرتي توګه پۀ خاصو سيمو کښې د خاصې اب و هوا او جغرافيې له کبله پېدا کېږي ۔ چې مېوه يې د طبي ګټو د پاره او لرګے يې د فرنيچر د پاره استعمالېږي ۔ پۀ طبي توګه د زړۀ ناروغۍ، د وزن کنټرول ساتل، د شوګر کنټرول ساتل، د څرمنې او ويښتانو د رنځونو، د هډوکو او جنسي قوت زياتولو د پاره استعمالېږي ۔ پۀ نړۍ کښې پاکستان څلورم غټ او افغانستان پنځم غټ هېواد دے چې چلغوزه پېدا کوي او نورو ملکونو ته يې لېږي ۔ پاکستان هر کال 20 زره ميټرک ټنه چلغوزه بهر هېوادونو ته ليږي

مونږ دلته د وطني جواهرو پۀ حقله د يو څۀ ليکلو هڅه کوو۔ تر هر څۀ له مخه بايد مونږه پوهه شو چې جواهرات يا (Gemstone) څۀ شی دے ۔ جېم سټون :(GEMSTONE) جواهرات د کاڼو يا منرالونو هغه ټوټه ده چې د رنګ د اعلٰی کېفيت او شفافيت له رويه انساني نظر ځان ته راکش کوي۔ پۀ دې کښې حجم، (size) لوي والی هم ارزښت لري د دې دپاره پۀ انګريزۍ کښې د [3C] يوه فارموله وضع کړل شوې ده چې پۀ دې رنګ ده ۔ 1- C, Color : پۀ جواهراتو کښې رنګ تر هر څۀ لۀ مخه ډېر ارزښت لري ځکه چې رنګ هغه شی دی چې

د دې نه وړاندې چې مونږ د لبرلزم د معاشي نظام تحت د وسايلو لوټ مار باندې رڼا وغورځوو مونږ له لږ دا پېژندل پکار دي چې وسايل څه وي ؟ او د دې اهميت څه دے؟۔ پۀ هره ټولنه کښې چرته چې انسانان ژوند کوي قدرت هغوي ته پۀ مختلف شکلونو کښې بېلا بېل وسايل ورکړي وي او دا وسايل وي د دې دپاره چې د دغې خطې خلک دا پکار راولي او پۀ ارام او خوشحالۍ سره خپل ژوند کوي او کۀ دغه وسايل د دوي نه واخستل شي نو دې خلکو سره پۀ دغه خطه پۀ ارام د ژوند کولو بل کوم بنيادي جواز نۀ پاتې کېږي۔

  د اکتوبر پۀ میاشت کال 2018 کښې د سعودي عرب ولي عهد محمد بن سلمان د سعودي عرب پۀ سر ښار ریاض کښې یوې غونډې ته پۀ خپله وینا کښې ووئیل چې منځنے ختیځ ( میډل ایسټ ) به پۀ راروان وخت کښې داسې وي لکه یورپ ، د دې نه مراد د محمد بن سلمان یواځې دا نه ؤ چې ګنې منځنے ختیځ (میډل ایسټ) به د یورپ غوندې مالي ، معاشي او اقتصادي طور خوشحاله وي بلکې منځنے ختیځ به هم هغسې پۀ یو یونین کښې بند وي لکه څه رنګه چې یورپي هیوادونه یو اتحاد لري ۔ پۀ دې وخت کښې د امریکې صدر ښاغلے ډونلډ

پاکستان يو وفاقي ملک دے، او وفاقي نظام کښې د صوبو واک، اختيار، او حقونه د آيين مطابق واضح شوي دي۔ د آيين 1973 ترمخه، صوبې د خپل وسايلو، معدني ذخايرو، او طبيعي شتمنيو باندې حق لري۔ خو وروستيو کلونو کښې د وفاق لخوا داسې اقدامات شوي دي چې دا حقونه د صوبو نه تدريجاً اخستل کېږي۔ د 2010 نه مخکښې، د پاکستان ډېر وسايل د وفاق د اختيار لاندې وو، او صوبې به يوازې يو محدود شراکت لرلو۔ خو کله چې د اتلسم ترميم لاندې ارټيکل 172 (3) منظور شو، نو دا ووئيل شول چې که يو قدرتي وسيله د وفاقي حکومت تر ملکيت لاندې نۀ وي، نو د

صوفي صېب راته يوه ورځ ووئيل چې رشيد جانه دا کومې زمانې ته پاتې شو. ما وې صوفي صېب بيا څۀ چل شوے دے۔ دغه وخت محب الله شوق راپېښ ؤ، دفتر ته راننوت وې صوفي صېب ولې څۀ وشو اوس خو د موبائيل زمانه ده او دې ته پاتې شو کنه۔۔۔ صوفي صېب وئيل خو د دغه سرخوړلي خبره مې کوله۔ پخوا به حجرې وې او بېټکونه وو يا به پۀ جومات کښې مشران ناست وو خوږې خوږې خبرې به ئې کولې، ګپ شپ ؤ او ټوقې ټقالې به وې۔ اوس هر سړي دا سرخوړلے راخستے وي پۀ لاس کښې ئې مخامخ نيولے وي او سر ئې پرې راټيټ

د شلمې پېړۍ پۀ دوېمه لسيزه کښې د دنيا پۀ سطح دنيا ته يوه لويه وبا راپېښه شوه چې شروع ئې د چين د يو ښار ووهان نه وشوه۔ او بيا د دنيا ګوت ګوټ ته ورسېده. د دې پۀ حقله قسما قسم شکوک او شبهات مخې ته راغلل او هغه دا چې دا وبا عيسايانو او يهوديانو د مسلمانانو د ختمولو لپاره خوره کړه خو چې کله دغې ملکونو ته ورسېده نو بيا دا شوشه خوره شوه چې دغې ملکونو کښې د سهولت له وجې د خلقو عمرونه زيات دي او دوي دغې خلقو له تنخواه يا پنشن ورکوي نو دا وبا ئې د دې لپاره راګډه کړه چې

يوه مياشت وړاندې د ۲۰۱۲م کال د دسمبر پۀ ۱۹مه نېټه د قبائيلي ضلعو او د صوبې پۀ نيمه برخه کښې بلدياتي انتخابات وشول، پۀ باجوړ، مهمند او خېبر کښې د بلدياتي انتخاباتو انتخابات پۀ دې کښې تاريخي وو چې دا انتخابات پۀ اول ځل ترسره شول. د تحصيل چئيرمېن حلقه پۀ ځنې سيمو کښې د دوه يا درې صوبائي حلقو نه لويه وه او درېمه دا چې اکثره امېدوارانو ته دا هم نۀ وه معلومه چې مونږ به څۀ جوړېږو خو دا چې څۀ رنګه جمهوري او سياسي فعاليت ته هر څوک ډېر پرجوش وو۔ نارينه، ښځې، ځوانان او بوډاګان، ماشومان ټول پۀ دې خوښ وو چې د خپلې

پۀ ټولنیزو رسنيو، ميډيا او پۀ سياسي، ادبي غونډو کښې دا اصطلاح تکرارېږي چې “باچا خاني پکار ده”، خو څنګه پکار ده؟ څۀ کول پکار دي او د څۀ نه ډډه کول دي؟ د نړۍ پوهان پۀ عامه توګه او د دې سیمې څېړنکار پۀ خاصه توګه خان عبدالغفار خان المعروف باچاخان يو زيرک سیاستوال، لوے ټولنیز مصلح، عمل کوونکے عالم او ريښتونے لارښود ګڼي او پکار هم ده، خو زما پۀ ذاتي نظر باچاخان د ذکر شويو او يو شمېر نورو صفتونو سره سره يو مظلوم شخصيت هم دے. کوم چې د نړيوال کچ د مبارزينو او مصلحينو پۀ وړومبي قطار کښې ولاړ دے، خو مونږ د نوموړي کردار

خوشحال خان خټک د خټکو د تري ښاخ د مشهورې خانوادې د درېم سرخېل شهباز خان پهٔ کالهٔ کښې پهٔ جون ۶۱۱۳ میلادي کښې وزېږېدهٔ چې د هجري کلېنډر د ربیع الثاني ۱۰۲۲ ھ سره سمون خوري. پهٔ دغه وخت هند او کابل د مغولي کورواکۍ د درېم شهنشاه جهانګیر د تسلط او ګرګس لاندې وو. شېرشاه سوري چې همایون د ډیلي د تخت نه کوز کړو نو پهٔ خپله پینځۀ کلنه واکمنۍ کښې ئې ډېر ترقیاتي کارونه کړې وو چې یو پۀ کښې د کلکتې نه تر کابله د لوے سړک تعمیر هم شامل ؤ. د اکبر مغل شهنشاه پهٔ وخت کښې به حریت پسندو یوسفزیو او نورو قبیلو