تهذيب يا سېويلائزېشن د يوې ټولنې مادي اثاثو او مادي ترقۍ ته وئيلے شي۔ هر هغه قام ډېر تهذيب يافته بللے شي چې د عام وګړي د ژوند تېرولو معيار ئې ښۀ وي، نوي نوي اختراعات وکړي، د سائنس اوټېکنالوجي پۀ مېدان کښې ترقي وکړې او د هغې نه پۀ قامي کچ فائدې پورته کوي. د هغوي ابادۍ، سکولونه، هسپتالونه، حجرې او جماتونه او داسې نور مادي څيزونه چې د ژوند معيار څرګندوي د تهذيب برخه ګڼلے شي او هغه قام ته تهذيب يافته وئيلے شي. بل اړخ ته د يو قام ليکلي او زباني يعنې تحريري او سينه پۀ سينه راتلونکي اثار، شاعري، ډرامه، قيصې، سندرې موسيقي، اخلاق اواقدار،

کله چې د پاکستان جوړېدو خبره پۀ ١٩٤٧ء کښې راښکاره شوه نو خدائي خدمتګارانو پۀ ٢١ جون ١٩٤٧ء کښې يوه جرګه راوغوښته چې دې جرګې پۀ اتفاق رايه سره دا فېصله وکړه چې مونږ نۀ د پاکستان سره ځو او نۀ د هندوستان سره ځو، مونږ له دې د ازاد پښتونستان پېټۍ ښودلو اجازت راکړي، خو بيا داسې ونۀ شوه او خدائي خدمتګارانو د رېفرنډم نه بائېکاټ وکړلو. د پښتنو د رضا نه بغېر پښتانۀ پۀ ١٤ اګست ١٩٤٧ء کښې پۀ پاکستان کښې شامل کړے شول، خو کله چې باچا خان د پاکستان جوړېدو نه وروسته پۀ کراچۍ کښې پۀ مرکزي اسمبلۍ کښې تقرير وکړو نو پۀ خپل تقرير کښې

لکه څنګه چې مجلسيان د غزل يا د چاربېتې نه وړاندې رباعي يا ټپي وائي نو زۀ هم د خاکې نه وړاندې يوه واقعه پۀ لنډو ټکو بيانول غواړم. دا واقعه ځکه بيانول ضروري دي چې د دې پۀ وجه دې خاکې ليکلو ته اماده شوے يم. دا واقعه ما چرته لوستلې وه چې ابونصر یو غريب سړے ؤ چې يوه ښځه او ماشوم زوے ئې ؤ. يوه ورځ دے او کورنۍ ئې لوږې بدحاله کړل نو دے بهر ته ووتو چې د خپلې علاقې لوے عالم او بزرګ ئې وليدلو. هغۀ ته ئې خپل حال ووې. برزګ ورته ووې دې سيند کښې جال وغورځوه خداے به خېر کړي. د

پۀ دغه ورځو کښې اېبټ اباد کښې د قامي تحريک د صوبائي جرګې يوه غونډه وشوه. پۀ دغه غونډه کښې د جرګې ټولو غړو پۀ شريکه خپلې هغه ټولې غوښتنې يو وارې بيا د حکومت مخې ته کېښودلې کومې چې د صوبې عام اولس او دوي پۀ دغه ورځو کښې پۀ خپلو احتجاجي جلسو او جلوسونو کښې د مخکښې نه هم پۀ څو څو کرته حکومت ته وړاندې کړې وې. د جرګې غړو پۀ دغه غونډه کښې يوه بله مهمه فېصله هم وکړه او پۀ دې اړه ئې ووئيل چې: “تر اوسه پورې خو د قامي تحريک ملګرو پۀ خپلو خپلو علاقو کښې احتجاج وکړلو خو حکومت پرې څۀ خاص

خان عبدالولي خان چې د پاکستان پۀ سياست کښې کوم مقام حاصل کړے دے هغه تر اوسه پۀ پاکستان کښې بل هېڅ يو سياسي ليډر نۀ دے حاصل کړے. خان عبدالولي خان د خپل پلار فخر افغان د سياسي لارې هغه لاروے دے چې پۀ خپل سياسي سفر کښې د بې شمېره خنډونو سره مخ شوے دے او پۀ خپله لوړه حوصله، بلند همت او بې پناه سياسي بصيرت ئې هغه خنډونه لرې کړي او مخکښې تللے دے. پۀ پاکستان کښې د بنيادي انساني حقونو او د جمهوريت د پاره د ولي خان کړې هلې ځلې د هېچا نه پټې پناه نۀ دي. بې شمېره ځله جېل ته تللے او

د جلال اباد خاوره څومره بختوره ده چې د پښتنو د ازادۍ د مبارزې دوه ستوري پۀ کښې پراتۀ دي. تر کال ١٩٨٨ پورې دې خاورې امان الله خان ته ځاے ورکړے ؤ، ولې د ٢٢ جنوري کال ١٩٨٨ نه را پۀ دېخوا دا ځمکه اوس پۀ دې ډېر وياړ کوي چې پۀ کښې باچاخان هم پروت دے. د پښتنو د ازادۍ د جنګ دا دوه لارښودان پۀ يو بل ډېر زيات مئين وو. امان الله خان چې تر څو ژوندے ؤ، د باچاخان سره ئې تعلق لرلو. دا تعلق ډېر زوړ ؤ او باچاخان هم د امان الله خان سره د خپلې مينې ثبوت پۀ داسې شان ورکړو چې

هسې خو کۀ مونږ فکر وکړو نو د ‘سفر’ ټکے چې لۀ کومې شروع کېږي نو هم دغه وخت کښې د مشکلاتو د سلسلې اغاز کېږي. پۀ هر يو سفر کښې مختلف قسم تکليفونه راځي، بس دومره ده چې انداز ئې جدا جدا وي. څوک چې سفر شروع کوي او بل ملک ته د مزدورۍ لپاره ځي نو هغه خپل مشکل لري خو ولې روښانه صباون لپاره دا قسم هلې ځلې کېږي. کۀ چرته څوک تعليم لپاره خپل د زړۀ ټکړه بهر ملک ته لېږي نو د هغۀ پۀ زړۀ کښې دا وي چې بچے به مې کامياب شي او لوے سړے به ترې جوړ شي خو دغه هم ډېر

هسې خو  نن خپل دے کۀ پردے، هر څوک پۀ خلۀ هر څۀ وئيلے شي خو حقيقت دا دے چې د فخر افغان باچا خان بابا اول او اخر ارمان دا ؤ او دا مونږ ته ارمان پروت دے چې پښتون پښتون شي ځکه چې هغه وائي چې کۀ پښتون پښتون شي نو بيا دے څوک غلام کولے نۀ شي او د دې ارمان پوره کولو د پاره هغۀ بنيادي ضرورتونه د خپل ژوند او جدوجهد د عمل پۀ ډګر ښئيلي دي. څۀ وخت چې د فخر افغان بابا د ټُوټي هډوکے بې ځايه شو او هغه پۀ خپلو پښو د ګرځېدو نه پاتې شو او پۀ مشيني کرسۍ کښې

د شلمي صدۍ پۀ دوېمه لسيزه کښې د ټولې نړۍ وضعيت د بېن المللي سامراج برطانوي لخوا ډېر د سخت مشکل سره مخامخ ؤ. پۀ خاصه توګه جنوبي اسيا برصغير باندې قبضه د يو څو مقاصدو لپاره وه. د برطانوي سامراج پۀ خپل ملک کښې خام مال نۀ ؤ. د خام مال لپاره د برصغير ځمکه ډېره غوره او زرخېزه وه، دوېم غرض ئې کميونزم د افغان وطن لخوا څخه کنټرول کېدل وو. درېم غرض ئې د عرب هېوادونه تقسيم کېدل وو او د دې سره سره د عرب ريجن وسائيلو باندې مکمله قبضه کول وو، څلورم غرض ئې سلطنت عثمانيه تقسيمول او د طاقت ئې مکمله خاتمه کول وو.

مکمل ضابطه حیات یادګیرینه: (دا مضمون د یکم اکتوبر ۱۹۸۹ ګڼه کښې هم راغلے ؤ) هسې خو به نړۍ کښې د مختلفو قومونو د ژوند د پاره مختلفې معاشي او اولسي ضابطې او نظریې ټاکلي شوي دي. دا نظريې د اشتراکیت یا سوشلزم پۀ نوم یادېږي. یا سرمایه دارانه نظام پۀ نوم دا دواړه نظريې دنړۍ پۀ مختلفو ریا ستونو کښې رواج لري او د دغه قومونو د پاره دغه ضابطه حیات یعنې د ژوند دستور حسابېږي ځني خلق هم مکمله ضابطه حیات ګڼي اګر چې ضابطه حیات یعنې د ژوند رواج او دستور د حالات او د وخت مطابق بدلېږي. هم پۀ دغه دود پښتو زمونږ د قام ژبه

(انتخاب) نوټ: دا غوره ليکنه د محترم اديب او ليکوال ښاغلي فېض الوهاب فېض صېب د کتاب “” نه اخستې شوې. مرثيه هغه نظم ته وائي چې د مړي ماتم او پسماندګانو سره پۀ کښې غمرازي کولے شي، دا د عربي لفظ رِثا نه مشتق دے. د رثا معنٰي ده د مړي د خېر ذکر کول. د هرې ژبې پۀ شاعرۍ کښې داسې نظمونه موندے شي چې د چا نزدې انسان پۀ مرګ ليکلي شوي وي. د شعر و ادب فارسي مصنف زين العابدين موتمن د مرثيې درې قسمونه ښودلي دي. رسمي مرثيه: دا هغه مرثيه ده چې د قامي مشرانو پۀ غم کښې وئيلي شوي وي. شخصي مرثيه: دا

د ګرانۍ د زياتېدو يو شمېر لاملونه دي چې پۀ هغې کښې يو اهم د طلب او رسد (Supply and Demand) توازن دے. يعنې کله چې يو څيز مارکيټ ته پۀ زياته پېمانه راځي او خرڅ ئې د پېداوار پۀ نسبت کم وي، نو داسې ئې نرخ راغورځېږي. بل خواه کله چې د يو څيز استعمال زيات او پېداوار کم شي نو نرخ ئې پۀ بره ځي. د دې توازن پۀ ځاے ساتلو لپاره منصوبه بندۍ ته اړتیا وي چې د هر څيز پېداوار دې د استعمال کچ ته راوستې شي نو بيا د ګرانۍ مخه نيول کېدے شي. دوېم د ګرانۍ يو سبب د شيانو ذخیره کول (Hoarding) دے.

کله چې قيوم خان پۀ وزارت کښېناستو نو مسلم ليګ خو دا ورځ د خدايه غوښتله ځکه چې پۀ مسلم ليګ کښې خو ټول خان بهادران، نوابان او خانان شامل وو چا چې ټول عمر د پېرنګي مخې ته جارو وهلې وه او پېرنګے ئې خپل دوست ګڼلے ؤ. نو هغوي دا خبره بيا چرته زغملې شوه چې د هغوي مزې دې ختمې وي. او د خدائي خدمتګار چا چې ټول عمر د پېرنګي د ظلم او جبر پۀ ضد مبارزه کړې وه او د چا حکمرانۍ سره چې د دغه خانانو، نوابانو او خان بهادرانو هغه ټوله نشه وتې وه. نو د قيوم خان حکومت جوړېدو سره هغوي ته

د ا فغانستان د دوه سياسي ګوندونو پرچم او خلقو ترمېنځه چې کله تاو تريخوالے زيات شو نو سياسي طريقه کار او جمهوري طرز عمل يو اړخ ته کېښودلے شو او خبره د اشتعال طرفه ته لاړله. روس د امو سيند نه را پورې وتلو او د کابل پله ئې خپل فوځ پۀ تېزۍ سره رامخکښې کړو. دا ګام پۀ کال نولس سوه يو کم اتيايم کښې اخستلے شوے ؤ او بيا د لس کليز جنګ وروستو لۀ ماتې نه پس واپس لاړل. څه موده پس د طالبانو نوم خور شو چا چې ډاکټر نجيب پهانسي کړو او خپله ئې کابل تخت پۀ قبضه کښې و اخستو او حکومت ئې