Pakhtoon | The Magazine

Author: Siddiq Nangyal

  • اېبټ اباد (هزاره) کښې د صوبائي جرګې غونډه[1] – سعيد احمد شاهي

    اېبټ اباد (هزاره) کښې د صوبائي جرګې غونډه[1] – سعيد احمد شاهي

    پۀ دغه ورځو کښې اېبټ اباد کښې د قامي تحريک د صوبائي جرګې يوه غونډه وشوه. پۀ دغه غونډه کښې د جرګې ټولو غړو پۀ شريکه خپلې هغه ټولې غوښتنې يو وارې بيا د حکومت مخې ته کېښودلې کومې چې د صوبې عام اولس او دوي پۀ دغه ورځو کښې پۀ خپلو احتجاجي جلسو او جلوسونو کښې د مخکښې نه هم پۀ څو څو کرته حکومت ته وړاندې کړې وې.

    د جرګې غړو پۀ دغه غونډه کښې يوه بله مهمه فېصله هم وکړه او پۀ دې اړه ئې ووئيل چې:

    “تر اوسه پورې خو د قامي تحريک ملګرو پۀ خپلو خپلو علاقو کښې احتجاج وکړلو خو حکومت پرې څۀ خاص غوږ ونۀ ګرولو خو اوس کۀ د اګست د مياشتې د لسمې نېټې پورې زمونږ پۀ دې غوښتنو څۀ عمل ونۀ شو نو بيا به د ټولې صوبې ملګري پۀ چارسده کښي د اګست د مياشتې پۀ دولسمه نېټه پۀ شريکه د احتجاج کولو لپاره د لوے مقبرې پۀ مېنځ کښې جوړ شوي اختر يا جمعې جومات کښې يو وارې بيا راټولېږو او هلته به د مخکښې لپاره د خپل پروګرام اعلان کوو”.

    پۀ دغه موقعه راغلو غړو پۀ خپلو کښې د دې لوظ کولو سره دا غونډه ختمه کړه چې د صوابۍ، مردان، پېښور او د نورې ټولې صوبې ملګرو ته به دا خبره رسوي او پۀ دغه جلسه او احتجاجي غونډه کښې به ورله د ګډون کولو بلنه ورکوي.

    12 اګست 1948ورځ او د بابړې پېښه

    پۀ دغه بره ذکر شوې د صوبائي جرګې د فېصلو پۀ اړه حکومت هم خبر شوے ؤ نو حکومت پۀ يوولسم اګست ماښام ملېشا رابللې وه چا چې د جلسې د ځاے يعنې جمعې جومات نه ګېر چاپېره محاصره کړې وه او دې جومات ته ئې دننه د تلو ټولې لارې د جلسې د ټاکلي شوي وخت نه يو ورځ مخکښې ونيولې. د حکومت دا کوشش چې پۀ هره طريقه کېدے شي نو چې دوي د خدائي خدمتګارو دغلته راتګ وځنډوي. نو ځکه خو دوي خپل ټول انتظامات د مخکښې نه مکمل کړي وو او دوي د ټوپکو او مشين ګنو نه علاوه توپې هم راوړې وې کومې چې د پېښور او چارسدې ترمېنځه د تګ راتګ پۀ لوے سړک د قاضي خېلو کلي سره نزدې ايښودلې شوې وې.

    د جلسۍ ځاے[2]

    پۀ دغه ورځ د قامي تحريک د دغه احتجاجي جلسې مشري سالار امين جان ته سپارلې شوې وه. د قامي تحريک مشران چې کله د حکومت له اړخه پۀ دې اړه د پورته کړے شوي ګامونو پۀ حقله خبر شول نو هغوي سره هم پۀ خپلو زړونو کښې پۀ دې حقله فکر پېدا شو چې د وړاندې لپاره اوس څۀ چل کول پکار دي؟ ځکه چې د جلسې پۀ حقله خبر د ټولې صوبې ملګرو ته د مخکښې نه ورکړے شوے ؤ او هم د دغه خبر له وجې د صوبې ټول د جېلونو نه بهر پاتې شوي ملګري بيا چارسدې او خواوشا علاقو ته رارسېدلي وو. نو هم لۀ دې وجې مشرانو سره پۀ يو ځاے کښې د دغه ټولو ملګرو د راغونډېدو او بيا هلته د احتجاجي جلسې کولو لپاره د متبادل لوے ځاے فکر بيا نور هم زيات شو. نو بيا هم پۀ دې حقله ټول مشران د سالار امين جان خان د مشرۍ لاندې پۀ خپلو کښې د دې نوي راپېښ شوي حالاتو باندې د صلاح او مشورې لپاره راغونډ شول چې پۀ دغه غونډه کښې وړومبے دا تجويز راغلو چې دا جلسه دې د چارسدې د پائنده خېلو کندي کښې هم د منېر خان پۀ هغه څپر کښې وشي کوم ځاے کښې چې پۀ کال 1930ﻋ کښې د چارسدې بازار کښې د شراب خانې د پکټنګ پۀ موقعه د ژوبل شوو کسانو د علاج لپاره ډاکټر خان صاحب خپل اېمرجنسي هسپتال جوړ کړے ؤ، خو د دغه ځاے مالکانو پۀ دغه موقعه د دغه احتجاجي جلسې کولو لپاره د خپل ځاے ورکولو نه انکارو کړو او وې وئيل چې مونږ دلته د دې جلسې د حفاظت ذمه واري نۀ شو قبلولې ځکه چې پاکستان نوے نوے جوړ شوے دے او مونږ د دې نوو حکمرانانو پۀ خوي بوي لا نۀ پوهېږو.

    د دوي د انکار کولو نه وروستو بيا سالار اعظم امين جان خان د بابړې سيد لعل باچا (د سيد فصيح باچا پلار) اړخ ته مخ واړولو او ورته ئې ووئيل چې:

    “باچاصېب! زمونږ خو اوس تاسو ته سترګې دي ځکه چې تاسو همېشه زمونږ مرسته او ملاتړ کړے دے. نو دا ځل هم مونږ پۀ دې حقله ستاسو نه دا هيله لرو چي ارو مرو به زمونږ مرسته او کمک وکړئ.”

    چې سيد لعل باچا چې د سالارامين جان خان دا خبره واورېده نو پۀ ځواب کښې ئې ورته ووئيل چې:

    “د قام لپاره د حق ګټلو پۀ لړ کښې د دې قام د هر يو بچي نه زما سرهم قربان دے. دا خو لا جلسه کول او د هغې ذمه واري اخستل دي. نو زۀ پۀ دې حقله د هر قسمه حالاتو د مقابلې کولو لپاره تيار يم او راځئ زمونږ حجره ستاسو لپاره حاضر ده”.

    بابړه کښې جلسه[3]

    کله چې د دغه احتجاجي جلسې کولو پۀ اړه ځاے پۀ بابړه کښې د سيد لعل باچا حجره وټاکلې شوه نو د اګست پۀ دولسمه نېټه پۀ کال 1948ﻋ کښې د دغه احتجاجي جلسې لپاره د صوبې د ټولو سيمو نه خدائي خدمتګار بيا د بابړې اړخ ته راروان شول او د دغه خدائي خدمتګارو مېلمنو د حفاظت او لار ښودلو پۀ غرض د چارسدې بازارنه راواخلې تر د بابړې پورې پۀ ټولو لارو باندې سيد لعل باچا خپل د باور کسان ودرولي وو چا چې به.جلسې لپاره راروان خدائي خدمتګارو او عام اولس ته د ټاکلي شوي ځاے ښودلو کښې کمک کولو. د يوې اندازې مطابق پۀ دغه ورځ باندې د صوبې د ټولو سيمو نه خواوشا پنځلس زره کسان دغه احتجاجي جلسې لپاره دغه حجرې ته راغلي وو.

    کله چې جلسه شروع شوه نو بيا سالار امين جان خان او نورو مشرانو خپل تقريرونو کښې د قيوم خان د دې ظلم غندنه وکړه او د باچاخان او د نورو بې ګناه ګرفتار کړے شوي خدائي خدمتګارو پۀ ناجائزه او غېرقانوني ګرفتارۍ باندې ئې احتجاج هم وکړو او د دوي د راپرېښودو غوښتنه ئې هم وکړه.

    د دې جلسې صدارت سالارامين جان کړے ؤ او پۀ دغه موقعه د خدائي خدمتګارو کمانډر دستي اباد کلي مېره پړانګ اوسېدونکے جرنېل عبدالروف خان ؤ.

    د بابړې نه جلوس[4]

    جلسه خو پۀ خېرخېريت سره او د باچاخان ښودل شوي د عدم تشدد د اصولو لاندې پۀ پرامن طريقه وشوه. د جلسې نه وروستو د جلسې شرکاﻋ پۀ خپلو کښې دا فېصله وکړه چې يو جلوس وباسو چې د هغې د لارې د خپلو غوښتنو پۀ لړ کښې د انتظاميې مخې ته احتجاج هم وکړي. او د انتظاميې پام پۀ دې اړه راواړوي چې هغوي دغه بې ګناه نيولي شوي خدائي خدمتګار او باچاخان د جېلونو نه راپرېږدي.

    د دې فېصلې نه وروستو بيا جلسې له راغلي ټول خدائي خدمتګار هم دوي سره پۀ دې جلوس کښي شامل شول او بيا دوي د بابړې نه د چارسدې د زوړ بازار پۀ لار روان شول. د جلوس نه وړاندې د عزيز خېلو کندي يو خدائي خدمتګار سپين ملنګ روان شو چې سور بېرغ ئې پۀ لاسونو کښې نيولې ؤ. او دۀ پسې د جلسې دغه باقي ټول کسان وروستو روان وو.

    پۀ جلوس ډزۍ[5]

    جلوس پۀ مخه خپل منزل اړخ ته روان ؤ چې پۀ لار کښې ورته يو کس مخې ته ورغلو، هغۀ چې دا جلوس وليدۀ نو د جلوس شرکاء ته ئې ووئيل چې تاسو مخکښې مۀ ځئ ځکه چې پۀ لاره کښې درته د مسلم ليګ شر خوښي ناست دي او هسې نه چې تاسو سره څۀ ان بن ونۀ کړي. د جلوس مشرانو هغۀ ته ځواب کښې ووئيل چې مونږ خو د باچاخان د عدم تشدد د فلسفې باندې عمل کوونکي خلق يو او خپل يو پرامن احتجاج کوو نو بيا مونږ سره د دوي سوېمه ده؟ کۀ چرې هغوي مونږ ته څۀ وئيل هم غواړي نو مونږ ورله څۀ ځواب نۀ ورکوو.

    د دې خبرو نه وروستو دغه جلوس يو ځل بيا پۀ خپله مخه روان شو او کله چې د جلوس مخکښې روان خلق د سېټهانو د څرمنو منډهۍ نه وړاندې د جمعې جومات خوا ته ورسېدل: او د جلوس هغه بل سر کښې روان خلق لا پۀ لاره وروستو راروان وو نو پۀ دغه وخت د دې جلوس د راتلو پۀ طمع باندې پۀ ګېر چاپېر کښې خوره لويه مقبره کښې پټ يو اړخ ته ناست د مسلم ليګ د نېشنل ګارډ شرخوښو کسانو چاچې ځان سره ټوپکې هم راوړې وې او ځان سره ئې پټې نيولې وې. نو پۀ دغه وخت ناڅاپه دوي د مقبرې نه بهر راووتل او ناګهانه ئې پۀ جمعې جومات او ګېر چاپېر کښې پرته د ملېشې پۀ اړخ خپلو ټوپکو باندې ډزې وکړې. او د دغه ډزو له وجې د ملېشې د سپاهيانو دا ګمان پېدا شو چې ګني ډزې مونږ باندې پۀ دې جلوس کښې شامل خلقو وکړې. نو بيا هغوي هم پۀ خپلو مشين ګنو او ټوپکو نه پۀ جلوس کښي شامل خلقو باندې بغېر د څۀ قسمه خبرداري ورکولو ډزې شروع کړې چې له عمله ئې پۀ جلوس کښې شامل خلق د ملېشې والو پۀ دغه مخ پۀ مخامخ ډزو کښې راګېر شول. او د دې ډزو لۀ کبله وړومبے د جلوس نه وړاندې روان خدائي خدمتګار سپين ملنګ ولګېدۀ او هم پۀ خپل ځاے شهيد شو او باقي خلق بيا د دۀ نه وروستو پۀ ګولو ولګېدل او شهيدان او ژوبل شول.

    پۀ دغه ورځ دا ډزې تر ډېره وخته پورې روانې وې چې له عمله ئې د يو معلومې اندازې مطابق د شپږو سوو (604) نه زيات کسان شهيدان او د زرو (1000) نه زيات ژوبل شول.

    دا ټول شهيدان د جمعې جومات نه د قبلې او سوېل پۀ اړخ ته پۀ مقبره کښې موجود يوې کندې کښې دننه او د هغې نه خواوشا لارو کښې پراتۀ وو. چې د پړانګو د تپې د صدر صېب نصرالله خان ځوي حميدالله خان چاچې بي. اے (B.A) تعليمي قابليت لرلو او د زرين اباد کلي اوسېدونکے ؤ هم پۀ دغه ورځ پۀ شهيدانو کښې شامل ؤ څوک چې د دغه کندې پۀ غاړه ولاړې د پلوسۍ د يو ونې لاندې سيوري ته پروت ؤ. د هغۀ نه علاوه د بابړې حاجي قرېش هم پۀ دغه موقعه شهيد شوے ؤ. او هم د دغه کندې پۀ غاړه لاره کښې پروت ؤ.

    دا د باچاخان د تربيت برکت ؤ چې له امله ئې د قام پۀ خلقو کښې يو بدلون راغلے ؤ. هغه بدلون دا ؤ چې کله هم بيا پۀ دوي سخت وخت راغلے دے نو دوي خپل ځاے هېڅ کله هم نۀ دے پرېښودے او نۀ ئې تېښته کړې ده بلکې د حالاتو مقابله ئې ښۀ پۀ استقامت، نرتوب، مېړانې سره د عدم تشدد پۀ لاره تګ باندې کړې ده چې ثبوت ئې د پېرنګي له خوا شوې داتمانرو، چارسدې، بابړې او پړانګو کليو د محاصرې نه را پۀ دېخوا چې څۀ شوي دي هغه مونږ ته څرګند پۀ ډاګه باندې مخامخ پراتۀ دي او د تاريخ پۀ کتابونو کښې خوندي کړے شوي هم دي. او بايد چې لوستونکي ئې پۀ دې اړه ولولي.

    د بابړې د دې پېښې پۀ ورځ هم د خدائي خدمتګارو د ډلې يو تن هم مېدان نه وروستو شوے نۀ ؤ بلکې خپلې سينې ئې ګوليو ته مخامخ نيولې پۀ مېدان ټينګ ولاړ وو.

    پۀ دې شهيدانو او ژوبل شوو کسانو کښې زنانه هم شاملې وې چا چې قران پاک پۀ خپلو سرونو اېښے ؤ او د کورونو نه بهر ملېشې ته د ډزو بندولو د خواست کولو پۀ نيت د خپلو نزدې اباد کورونو نه راوتلې وې. خو ملېشې د دوي دغه خواست هم بيا ونۀ منلو او ډزې کول ئې جاري وساتل.

    اخرملېشې بيا ډزې هله ودرولې چې دوي سره موجود کارتوس ختم شول. د يوې معلومې اندازې مطابق ملېشې پۀ دغه ورځ شپږ پنځوس زره (56000) کارتوس ډزولي وو. بل اړخ ته د مسلم ليګ د نېشل ګارډ د شرخوښو لۀ خوا ډزول شوي هغه کارتوسو خو هډو شمېرهېچا ته نۀ دے معلوم چې پۀ دغه موقعه هغوي د خپل ناولي مقصد لپاره استعمال کړي وو.

    خو د عدم تشدد پۀ اصولو باندې کاربند خدائي خدمتګارو يوه خبره پۀ دغه ورځ بيا د نړۍ پۀ مخ رښتيا ثابته کړله چې…

    “د ظالمانو ګولۍ به ختمې شي خو د دوي مخې ته ولاړ خدائي خدمتګارو سينې به ختمې نۀ کړي.”

    پۀ دغه ورځ بابړه کښې د حاجي قرېش د شهادت نه علاوه شرف الدين کاکا چې د رحمان الدين زوے ؤ او د ولي محمد کاکا ټبر پۀ ډزو کښې پۀ خپل کلي کور کښې راپرېوتې ګوليو باندې لګېدلي او ژوبل شوې وو۔

    د دوي نه علاوه د ساپر خېلو کندي خان ضميرکاکا، قطب شاه سره د خپلې ښځې[6] پۀ ګرنېډ لګېدلي او شهيدان شوي وو. د ساپر خېلو نور کسان هم پۀ دغه ډزو باندې لګېدلي او شهيدان شوي وو چې نامې ئې روف کاکا، محمد ايوب چې د شېرين زوے، يحيي ګل هم شامل وو۔ تر اوسه نورو پېژندل شوو کسانو کښې عبدالحکيم د موصت خېلو د کندي، غني د معروف خېلو د کندي وزيره، بي بي چي د رحمان الدين ټبر ؤ د بهلول خېلو کندي اوسېدونکې وه، او د چارسدې بازار مير قادر هم پۀ دغه شهيدانو کښې شامل دي۔

    تاجو بي بي څوک چې د خان عبدالولي خان وړومبۍ کورودانې، د باچاخان اينګور او د اسفنديارولي خان مور بي بي وه هم پۀ دغه ورځ دغلته موجود وه او د ژوبل شوو کسانو د وجود نه روانې د وينې بندولو لپاره ئي د خپلې لوپټې نه ټکړې شلولې او پۀ دغه پرهرونو باندې به ئې ورله تړلې. چې ناڅاپه پۀ دغه ډزو کښې پۀ يوه ګولۍ پۀ خپله هم لګېدلې او ژوبله شوله نو بيا چې يو ځل هم د دې له کبله پۀ کټ پرېوتله نو بېرته راپا نۀ څېدله او د دې واقعې نه څو مياشتې وروستو ئې د دې نړۍ نه سترګې پناه کړې.

    د چارسدې د هسپتال د عملې د علاج کولو نه انکار

    بيا د دې د پاسه يو بل ظلم او هغه دا چې د قيوم خان د هداياتو لاندې د چارسدې د هسپتال ډاکټرانو هم پۀ دې واقعه کښې د ژوبل شوو کسانو د علاج کولو نه هم انکار کړے ؤ کوم سره چې دوي د خپل هغه پورته کړے شوي سوګندونه هم مخ واړولو کوم کښې چې دوي د خپلې پېشې شروع کولو پۀ ووړمبۍ ورځ پورته کوي او پۀ هغې کښې دوي دا لوظ کړے وي چې” زۀ به د هر يو بنيادم بې لوثه خدمت بغېر د څۀ وېرې ترهې، مذهبي تفريق او پرې جنبې نه کوم او پۀ دې اړه به د چا نه هم څۀ طمع يا لالچ نۀ لرم او د هر يو ذي نفس د ژوند خيال به د خپلې اخېري سلګۍ اخستو پورې ساتم.”

    د نړۍ ټول مهذب قامونه خو پۀ حالت جنګ او يو بل سره پۀ دښمنۍ کښې هم د دې ټولو خبرو خيال ساتي. خو د بابړې پۀ دې پېښه کښې دغه خلقو پۀ دغه ورځ د څۀ طمې، لالچ يا خپلې وېرې له دا هر څۀ هېر کړي وو. دوي پۀ خپل داسې طرزعمل سره بيا اسلامي تعليمات او اقدار خو پرېږده چې د انسانيت د هغه حد نه هم اوړېدلي وو کوم چي د انسان او ځناور ترمېنځه فرق ګڼلے شي.

    د سرکاري هسپتال د عملې د داسې طرزعمل لۀ کبله بيا د شهيدانو او د ژوبل شوو کسانو وارثان پۀ خپل دې عمل مجبور شول چې دغه خپل خپلوان ئې د چارسدې نه بهر خپل کلي او علاقې ته ورسول چرته ئې د دوي لپاره د مناسب علاج بندوبست کړے وے.

    خو پۀ دغه ورځ فوځ او پوليس چارسدې ته دننه د تلو راتلو ټولې لارې نيولې وې او څوک ئې هم چارسدې ته دننه يا چارسدې نه بهر تلو راتلو لپاره نۀ پرېښودل. نو دوي د دې عمل له وجې بيا خلق پۀ دې باندې مجبور شول چې پۀ هغه لارو دا خپل خپلوان وباسي کومې چې دوي ته تلو راتلو لپاره لنډې، اسانې او د حکومت د واکدارانو د سترګو نه پناه وې. خو پۀ دغه ورځ د دوي لارې نيولو واله يواځې پوليس او ملېشا نۀ وه بلکې د مسلم ليګ د ډلې هغه شرخوښي هم وو کوم چې د نېشنل ګارډ پۀ نامه يادېږي. دغه شرخوښو د چارسدې نه ګېرچاپېره تاؤ شوي سيندونو ګودرې هم ټولې نيولې وې او پۀ دغه لارو به خلق پۀ کشتو کښې هغه بلې غاړې ته پورې وتل.

    نو چې بيا کله دغه خپل خپلوانو دغه خپل شهيدان او ژوبل شوي خدائي خدمتګار د سيند پۀ دغه ګودرو باندې هغه د سيند بلې غاړې ته پورې ويستل نو دغه شرخوښو ترې پۀ زور او خپل طاقت پۀ نشې سره دغه شهيدان او ژوبل کسان پۀ دغه سيندونو کښې لاهو کړل. چې بيا تر نن ورځې پورې د دغه پۀ سيند لاهو کړے شوو کسانو هډو چا ته څۀ پته ونۀ لګېده.

    1. د سيد محمد فصيح باچا ناچاپه کتاب ↑

    2. د سيد محمدفصيح باچا باچاپه کتاب ↑

    3. د سيد محمدفصيح باچا ناچاپه کتاب ↑

    4. د سيدمحمدفصيح باچاناچاپه کتاب ↑

    5. د ډاکټر سهېل خان پمفلټ ” د بابړې خونړۍ پېښه”. داحمد کاکا کتاب “خدائي خدمتګارتحريک” . د سالارامين جان د ذاتي ډائرۍ يوه پاڼه “مرګيه مۀ راځه درځمه” او دسيدمحمدفصيح باچا ناچاپه کتاب ↑

    6. ياده دې وي چې د قطب شاه کاکا ښځې پۀ دغه وخت پۀ ګوليو ژوبل شوي کسانو له اوبۀ ورکولې او د ظالمانو د ګولۍ ښکار شوې وه ↑

  • د باچا خان ځنې اهمې خبرې او لطيفې – انتخاب : اداره

    د باچا خان ځنې اهمې خبرې او لطيفې – انتخاب : اداره

    خان عبدالغفار خان باچا خان له الله پاک داسې يو سنجيده خوي ورکړے ؤ چې پۀ هېڅ يو محفل کښې به ترې څۀ غېر سنجيده حرکت نۀ کېدو. کله به ئې هم ډېر خندل. خو کله کله به چې پۀ ډېر سُر کښې راغلو نو داسې خبرې به ئې وکړې چې د لطيفو نه به کمې نۀ وې خو پۀ هغې کښې به هم د قام د اصلاح غرض ډېر ښکاره وه.

    دلته مونږ د باچا خان بابا دغسې لطيفې ګرانو لوستونکو ته وړاندې کوو:

    باچا خان بابا خپله فرمائي چې کله پۀ 1937 کښې زۀ د شپږ کاله نظربندۍ او جلاوطنۍ نه پس وطن ته راغلم نو نور خو پرېږده اکثر خدائي خدمتګار به هم راتلل او ما نه به ئې تپوسونه کول. يوه ورځ يو تن راغے او ما نه ئې تپوس وکړو

    “چې بابا دا رښتيا دي چې تاسو غوا نۀ حلالوئ؟ نو ما ورته ووې چې او. وې چې ولې؟ ما ورته جواب ورکړو ځکه چې زما پلار قصاب نۀ ؤ”.

    باچا خان حج کړے ؤ. يوه ورځ ورته يو دوست پۀ خبرو خبرو کښې ووې چې تاسو خو حج ادا کړے دے نو بيا د خپل نوم سره حاجي ولې نۀ ليکئ؟ نو باچا خان جواب ورکړو چې الله پاک پۀ ما حج فرض کړے دے څنګه چې ئې راباندې مونځ او روژه فرض کړي دي نو بيا دې خوښه نۀ ده چې د نوم سره مونځ ګوزار او روژه دار ليکل هم شروع کړم”.

    دغه ورځو کښې خواجه ناظم الدين چې د نوم سره به ئې باقاعده الحاج ليکلو. د خپلې عهدې نه لرې کړے شو او اخبارونو د هغۀ د نوم سره الحاج ليکل پرېښودل. نو باچا خان هغې دوست ته ووې و دې ليدو د خپل الحاج حشر. اوس غريب تش خواجه ناظم الدين پاتې شو او کېدے شي څو ورځې پس ترې دا خواجګي هم واخلي.

    باچا خان د خپلې يوې ګرفتارۍ خبره کوي چې د اټک د پُل نه پورې وتم او د پنجاب پوليس پۀ حراست کښې واخستم نو ما د يوې ونې لاندې بستره واچوله او کښېناستم. پۀ دې کښې يو سيکهـ کانسټېبل راغے او راته ئې ووې چې زۀ ډېر خوش نصيب يم چې ستاسو ديدن مې وکړو. نو ما ورته ووې چې سردار صېب زۀ هم خپل ځان څۀ کم خوش قسمته نۀ ګڼم.

    باچا خان يو بل ځاے وائي چې کله پۀ سرحد کښې د کانګرس وزارت جوړ شو نو يو خدائي خدمتګار به راغے او وې به ئې چې زما وظيفه ونۀ شوه. بل به راغے وې به ئې زۀ خو ئې د سړک جمعدار جوړ نۀ کړم. نو ما به ورته ووې چې کۀ تۀ د سړک جمعدار جوړ نۀ کړے شوې نو ولې زۀ ئې جمعدار کړے يم څۀ؟

    يو ځل ئې د تقرير پۀ دوران کښې دا خبره هم کړې وه چې ځنې خلق د دې د پاره جېل ته ځي چې راشه دوه درې کاله به تېر کړو نو د قامي خدمت او قربانۍ سند به راته حاصل شي او چې دا سند راسره وي نو سبا به د ډسټرکټ بورډ، ميونسپلټۍ، اسمبلۍ يا نورو ادارو ممبرۍ ته د ودرېدو جوګه يو.

    باچا خان بابا پۀ خپل کتاب کښې يو ځاے ليکي چې زۀ پۀ جومات کښې يوې کوټڼۍ کښې چېله شوم، تش مانځۀ اوداسۀ او قضائے حاجت ته به راوتلم، هغه به مې هم مخ پټ ؤ، نور به مې پۀ کوټڼۍ کښې وظيفه کوله، تزکيه نفس به مې کوله. ما د شېخ الهند محمود الحسن صاحب نه لاس نيوه هم کړې وه، زما د چېلې پۀ دې خلقو ډېر لوے اثر وشو، د هغوى دا خيال ؤ، چې زۀ ګوندې زبرګ يم، راتلل به دم، دعا او تعويذونه به ئې رانه غوښتل. يوه ورځې يوه ښځه راغله، زوے ئې پۀ غېږ کښې ؤ، وئيل ئې چې زما دې زوي ته دعا وکړه چې خداے ئې د تي نه زړۀ صبر کړي. د درې کالو شو او تے نۀ پرېږدي چې تے نۀ ورکوم ژاړي، بده ورځ جوړه کړي. ما ورته ووې چې سُور مرچکے ښۀ مېده کړه او د تي پۀ غوټۍ ئې پورې کړه، امېد دے چې زوے به دې تے پرېږدي. ښځه لاړه او دا چل ئې کړے ؤ، سبا له راغله ډېره خوشحاله وه، د شاتو نه ډک کنډول ئې پۀ لاس کښې ؤ، راته ئې ووې چې ستا دعا خداے قبوله کړه. زوي مې تے پرېښودۀ، زۀ اوس پۀ زور تے ورکوم دے ئې نۀ اخلي، هلک به څنګه تے اخستے وے چې ورپورې مرچکے ؤ، د هغه خُلۀ ئې ترخه کړې وه.

    دوى دا زما کرامت ګڼلو حال دا چې کرامت نۀ ؤ خو پښتانۀ ډېر خوش اعتقاده خلق دي او خلقو ورته دا څيزونه پۀ ذهن کښې کښېنولي دي. بس د خلقو تګ را تګ ماته زيات شو. دغسې چې دوي ته هر چا خلقه يا جونګه جاړه پۀ سر اچولې ده دوى ورته راغونډ شوي دي. شکرانې ئې ورکړې دي، خدمتونه ئې ورله کړي دي، منډې ئې ورله وهلې دي، خو باباګانو خپل مطلب پۀ دوي کړے دے. دوى له ئې څۀ نۀ دي کړي د دوي غم ئې نۀ دے کړے.

    با چا خان بابا ليکي يو سړي کره سمسره عادت شوې وه، د دوي پۍ به ئې څښل. ښځې دۀ ته ووې چې دې سمسرې خو ډېر ورانے راخستے دے څۀ ورسره وکړم؟ دے پۀ خپله سمسرې وېرولے ؤ، ورته ئې ووئيل چې ښځې دا خو زبرګه ده، هېڅ ورته مۀ وايه. ښځه پۀ پيو مئينه وي. يوه ورځ دې سمسرې پۍ پۀ کټوۍ کښې څښل، د ښځې صبر ونۀ شو پۀ سوباړي ئې ووهله او مړه شوه. دې ښځې فکر وکړو چې دا خو مې د خاوند زبرګه وه اوس به ما سره څۀ کوي؟ چې خاوند ئې راغے نو ورته ئې ووې چې زما د لاسه نن ډېره غلطي شوې ده ستا نه د هغې معافي غواړم، خاوند ورته ووې چې ووايه، دې ورته ووې چې هغه زبرګه زما د لاسه مړه شوې ده، وې کوم ده؟

    دې ورته وښودله. دۀ پرې راباندې کړل. مړه سمسره ئې ټوټې ټوتې کړه او ښځې ته ئې ووې چې زبرګه مرګه نۀ وه خو زۀ ترې وېرېدم.

    يوه ورځ زۀ پۀ حجره کښې ناست وم چې زمونږ د امام صاحب زوے راغے. ما ته ئې ووې چې زۀ وادۀ کوم ما سره څۀ امداد وکړه. ما ورته ووې زۀ همېشه وينم چې د مړي پۀ سخات کښې تۀ د ډېر مال مالک شې کۀ تا ته ضرورت وي نو بل ته ئې ولې بخښې؟ هغۀ راته پۀ جواب کښې ووې چې دومره مال هېڅوک د زړۀ نه نۀ بخښي، مونږ ئې لۀ وېرې يو بل ته بخښو او بله دا چې زمونږ يقين وي چې مونږ ته ئې څوک نۀ راکوي. راکول خو پرېږده وبه مو وهي. ما ورته ووې چې وهل هم پۀ کښې نۀ وي او مال هم ستا شي نو بيا؟ دۀ راته ووئيل نو بيا خو به ئې زۀ هېچا ته ور نۀ کړم، ما وې رښتيا وائې تۀ تيار يې؟ هغۀ ووې چې بالکل رښتيا وايم او بالکل تيار يم، نو ما ورته ووئيل چې نن زما د ترۀ لور مړه ده، ډېر سخات ئې دے، ستا وادۀ پرې ښۀ کېږي، پۀ دائره کښې کښېنه چې ستا وار شي او سخات دې ځان ته قبول کړې نو بل ته ئې مۀ بخښه، ووايه چي زما ضرورت دے بل ته ئې نۀ شم بخښلے. دۀ ووې دا خو به زۀ وکړم ماته به ئې څوک راکړي؟ د شموزو خان دے هسې نه چې بې عزته مې کړي. ما ورته ووې چې زۀ به دې شاته ولاړ يم، څوک دې بې عزته کولے نۀ شي. وې چې ستا امداد راسره وي نو بيا خو زۀ د چا پروا نۀ کوم. زما او د دۀ پۀ هم دې فېصله وشوه، چې روانېدو ما ورته ووې چې پام کوه دا خبره دې چا ته له خُلې نه ونۀ وځي. چې جنازه وشوه او سخات ته ملايان پۀ دائره کښې کښېناستل، دۀ اخوا دېخوا وکتل چې زۀ ئې وليدم نو لاړو پۀ دائره کښې کښېناست. کله چې د سخات بخښنه اخستنه شروع شوه. زۀ ورو غوندې راغلم د دۀ شا ته ودرېدم، چې څۀ وخت دۀ ته سخات وبخښلے شو او دۀ واخست نو د دۀ رنګ تک زيړ شو او ماته ئې وروستو وکتل او وې وئيل چې ماته د دې مال ضرورت دے، زۀ ئې بل چا ته نۀ بخښم. د ملايانو د هلې ګولې څۀ اراده وه خو زۀ ور مخکښې شوم او د هغوي نه مې تپوس وکړو چې ملايانو صاحبانو شريعت پۀ دې باره کښې څۀ وائي؟ دوى ووئيل چې شريعت دۀ ته حق ورکوي چې بل ته ئې بخښي او کۀ پۀ خپله ئې اخلي. نو ما هغۀ ته اشاره وکړه چې(( مولانا اوچتوه يې)) د ګوړو د بوجو د پاسه نغدې روپۍ پرتې وې هغه مې را واخستې او ور مې کړې او ما وې دا ګوړه هم اوچته کړه. ګوړه ئې هم اوچته کړه، قران شريفونه او پټکي پاتې شو. هغه ملايانو تالا کړل، ملايان هک پک پاتې شول، وروستو ئې بيا د مړي خاوند ته وئيل چې د مړي سره احسان ونۀ شو. هغه ملا چې بله ورځ ګوړه منډهۍ ته وړې ده چې خرڅه ئې کړي د شموزوخان صاحب ورپسې ورغلے دے او ګوړه ئې پۀ زور ورنه بېرته اخستې ده.

    باچا خان پۀ خپل کتاب کښې ليکي چې:

    بابا به مې د چايو يوه عجيبه قصه راته کوله چې مدرسې ته يو افسر راغلے ؤ، شاه بازخان (زمونږ د کلي لوے خان ؤ) چائے راوړه يوه پياله ئې ماته هم راکړه. هغه وخت شنې چاے رواج وې، پۀ بلغمي پيالو کښې به څښلې شوې. ما سره مير افضل خان (زمونږ يو مېرنے ترۀ ؤ) ناست ؤ، ما خپله پياله هغۀ له ورکړه، ورته مې ووئيل چې توده ده، هغه زما پۀ خبره پوه نۀ شو يو ځل ئې پۀ سر واړوله ټوله خُلۀ ئې وسوزېده ولې چې هغه وخت چا چاے نۀ پېژنده او رواج ئې ډېر لږ ؤ.

    باچا خان ليکي چې ما ته مې خپل پلار چې د سوات صاحب مريد ؤ، قصه کوله چې د سوات صاحب يو شېخ وئيل چې يوه شپه راته دا سودا را پېدا شوه چې دا د لنګر خرڅ به لۀ کومه ځايه پوره کېږي؟ سحر چې له خوبه پاڅېدم سوات صاحب پاڅېدلے ؤ، اوداسۀ ته ئې ځان جوړولو چې اودس ماتي ته روان شو، زۀ هم ورسره روان شوم. ماته ئې ووئيل د اودس وچولو د پاره لُوټه راواخله ما چې لُوټه راواخسته هغه (سنګ پارس) ؤ. بله مې راواخسته هغه هم (سنګ پارس) ؤ. بله مې را واخسته هغه هم سنګ پارس ؤ، اخر پوه شوم چې دا زما د بېګانۍ خبرې جواب دے. نو د صاحب پۀ پښو پرېوتم او عفوه مې ورنه وغوښته. زما د پلار هم پۀ دې پوره باور ؤ چې دا خبره رښتيا ده او ماته به ئې وئيل د اولياؤ کرامت حق دے. دغسې مې د پير پيران کرامات هم اورېدلي وو چې د دولسو کالو ډوبه بېړۍ ئې راوښکلې وه چې نۀ د خداے له قوله سره سمون خوري او نۀ د رسول صلى الله عليه وسلم د قول سره او ملايانو کښې دومره جرات نۀ ؤ چې خلق پۀ دې پوه کړې چې دا هسې خبرې دي. زما د دې قسم قيصو سره اتفاق نۀ ؤ، خپل پلار ته به مې وئيل سوات صاحب چې دومره کرامت لري بيا د خلقو نه شکرانې ولې اخلي؟ او ملکانې ولې ټولوي؟

    دغسې يو ځاے پۀ خپل کتاب کښې ليکي چې زمونږ د کلي د خپلې کورنۍ يو مشر د خپل ورارۀ د لاسه د خپل کلي پۀ جومات کښې د مانځۀ د پاسه پۀ سجده قتل کړے شوے ؤ. تفتيش له پوليس راغے، پوليس کپتان پېرنګے ؤ، هغه جومات ته بوټانو سره ننوتو، هلته ولاړ يو سړي ورته ووئيل ((صاحب! بوټان وباسه، جومات دے)) پېرنګي ورته ووې چې ستاسو پۀ زړۀ کښې د خداے د کور صرف دومره احترام دے چې پېزار سره پۀ کښې نۀ ګرځئ او د هغه خداے پېدا کړے مخلوق پۀ کښې هم د هغۀ د وړاندې پۀ سجده کښې پروت وژنئ؟ دا ستاسو عجيبه مذهب دے او عجيبه تعليم دے.

    باچا خان “زما ژوند او جدوجهد” کښې ليکي چې زما د جېلخانې استاذ ؤ او يو لوے وکيل ؤ، ماسټر ګورودت مل نومېدۀ او هر وخت به ئې سياسي کتابونه لوستل، ډېر عالم او پوهه سړے ؤ لېکن چې يو ځل به کوم پېرنګي ورسره ښې خبرې وکړې نو بيا به پرې دے پتنګ ؤ. هغۀ يوه ورځ ما ته د خپل قېد د لائلپور د جېلخانې قيصه کوله چې زۀ به ئې پۀ اورېدو باندې حېران شوم، ما به پۀ زړۀ کښې وې چې د هندوستان څومره ښۀ خلق دي او د دوى د پېرنګيانو سره څومره ښۀ محبت دے، د هغوي زور او ظلم او بد سلوک ورته هډو مخې ته ودرېږي نه او نۀ ئې محسوسوي. هغه غريب، بې ګناه ډپټي کمشنر دوه کاله قېد کړے ؤ لېکن بيا هم دے د هغۀ نه خوشحاله ؤ. د هغۀ برخلاف ئې پۀ زړۀ کښې څۀ نۀ وو بلکې همېشه به ئې ماته د هغۀ صفت کولو چې هغه بېچاره ډېر ښۀ سړے دے او د دې ښۀ سړيتوب وجه دا وه چې څۀ وخت ئې دے قېد کړو نو هغه يوه ورځ جېلخانې ته راغلے ؤ او د دۀ پوښتنه ئې کړې وه او د دۀ پۀ مخکښې ئې دومره وئيلي وو چې د وکيل صاحب چکۍ مو سپينه کړې ولې نۀ ده؟ پۀ دې دومره خبره دے خوشحاله ؤ بلکې د هغۀ احسان مند ؤ او چې څومره دۀ سره ظلم او زياتے شوے ؤ، هغه ترې هېر ؤ. هغۀ به کله نا کله پۀ فخر دا قصه ماته کوله چې ډپټي کمشنر جېلخانې له راغے نو زما پوښتنه ئې وکړه چې هغه کوم ځاے دے؟ بيا ما له راغے جېل واله ته ئې ووئيل چې د دۀ چکۍ مو سپينه کړي نۀ ده؟ دا سپينه کړئ. ما به ورته وئيل چې ماسټر صاحب تۀ ئې بې ګناه دوه کاله قېد کړے يې او د ډېره غازي خان غوندې ګنده جېل ته ئې رالېږلے يې او مالي نقصان پرې علاوه، دې ته فکر نۀ کوې او چکۍ سپينول درته ياد دي.

    زمونږ پۀ علاقه کښې ملايانو، ډولکے او سُرنا بند کړي وو. د ډمانو يو مشر ؤ هغۀ خپلو کشرانو ته وئيلي وو چې بچو! دا ډول ډبلي د کوټې پۀ تير کښې کېږدئ. اخر به خداے مسلماني راولي. نو ډمانو ته مو ووئيل چې هغه خپل ډول ډبلي راواخلئ، هغوى ډېر خوشحاله شول. هغوي هم مونږ سره خدائي خدمتګار شول.

    باچا خان يو ځل د کانګرس د ورکنګ کمېټۍ د اجلاس نه واپس راروان ؤ چې د لاهور پۀ سټېشن ترې يو څو پنجابيانو تپوس وکړو چې زمونږ د قسمت مو څۀ فېصله وکړه؟ نو باچا خان ورته ووې چې هر قسم فېصله کول خو ستاسو پۀ لاس کښې دي. بل پوښتنه وکړه چې ستاسو د ګاندهي جي سره دومره دوستانه ده نو د مسلمانانو د پاره ترې ګارنټي ولې نۀ اخلئ؟ باچا خان جواب ورکړو د څۀ ګارنټي او د چا نه ئې واخلم؟ هندوان، مسلمانان او سکهـان ټول د انګرېزانو غلامان دي، وړومبے ازادي حاصلول پکار دي او کۀ بيا هندوانو د رښتياو نه مخ واړولو نو بيا به د خپل حق د پاره هغوي سره جنګېږو. ګارنټي غوښتل زما اصول نۀ دي. زۀ خو د خپل حق د پاره جدوجهد کوم.

    د کانګرس د ورکنګ کمېټۍ د يو ميټنګ پۀ دوران کښې د يو قرارداد متعلق بحث اخبارونو ته ورسېدو. نو ټول ډېر فکرمند شو چې دا خبر اخبار ته څنګه ورسېدو؟ باچا خان سمدستي ووې چې عجيبه خبره ده د ديارلسو تنو کمېټي يو راز هم د ځان سره نۀ شي ساتلے کۀ سبا ازاد شُو او ملک راکړے شي نو بيا به څۀ کوو. هغه وخت خو به ډېرو ضروري خبرو باندې بحثونه کولے شي.

    باچا خان بابا پۀ خپل کتاب کښې يو ځاے ليکي چې ما پۀ يوه جلسه کښې پښتنو ته ووې چې اے پښتنو وروڼو! تاسو باندې د هغه زمري ټوقه شوې ده چې کوم پۀ ګډو کښې لوے شوے ؤ او د ګډو عادتونه ئې اخستي وو. قصه داسې وه چې يو زمرے د مور پۀ ګېډه ؤ چې مور ئې د ګډو پۀ يو کنډک حمله وکړه د ورټوپ کولوسره ئې بچے پېدا شو او مور ئې مړه شوه او بچے ترې پاتې شو. دا بچے ګډو سره لوے شو او څۀ وخت چې لوے شو نو دۀ کښې اکثر عادتونه د ګډو وو. يوه ورځ يو زمرے پۀ دې ګډو را پېښ شو، د دۀ پۀ ليدو ګډې د دې خپل زمرکټي سره تس نس شوې او يو خوا بل خوا وتښتېدې. د ځنګلي زمري پۀ دې زمري نظر شو چې د دۀ پۀ ليدو لکه څنګه چې دا ګډې تښتي او بېن بېن کوي، دغه شان د دې زمري بېن بېن کول او تښتېدل ورته ډېر عجيبه ښکاره شو. دۀ ګډې پرېښودې او ځان ئې دغه زمري ته ورسولو او هغه ئې راونيولو او ځان سره ئې هلته يو نزدې د اوبو تالاب ته راوستو. د تالاب پۀ غاړه ئې ودروو، چې پۀ هغې کښې خپل شکل وويني او خپل ځان وپېژني، چې تۀ هم زما پۀ شان زمرے يې، بېن بېن مۀ کوه او وغړمبېږه! زمري چې خپل شکل وليدو نو ورته معلومه شوه چې زۀ خو زمرے يم او هغه وخت ئې د بېن بېن پۀ ځاے غړمبېدل شروع کړل. نو ما دې پښتنو ته ووې اے پښتنو وروڼو! تاسو هم زمري يئ، نور بېن بېن مۀ کوئ، وغړمبېږئ، د غلامۍ دا زنځير وشلوئ، پاڅئ، ملا وتړئ او خپل ملک او قوم د غېر د غلامۍ نه ازاد کړئ! .

    باچا خان پۀ خپل کتاب کښې يو ځاے د بلوچستان د دورې خبره کوي ليکي چې جلسه شروع شوه نو د بلوڅو يو رئيس راغے، د جلسې پۀ خوا کښې تېر شو او جلسې ته ئې ښۀ وکتل، د هغۀ نه لږ ساعت پس د بلوڅو يو ټولے تبرونه پۀ لاس جلسې ته را ګډ شول او بغېر د تپوس نه ئې پۀ خلقو راباندې کړل چې سړي ته به ئې درز ورکولو د علي علي چغې به ئې ورسره وهلې ډېر ناترسه وو. بې د سر نه ئې پۀ بل ځاے ګوزار نۀ کوو، پۀ يو ساعت کښې مېدان خالي شو. زما يوې خوا ته ډاکټر چت رام او بلې خوا ته محمد امين کوسو پۀ کرسو ناست وو، څۀ وخت چې د جلسې ټول خلق وتښتېدل، زۀ يواځې پاتې شوم نو زما نه چاپېره شول، سره ورځ ئې راباندې جوړه کړه او دا کوشش ئې کولو چې زۀ هم وتښتم خو زۀ ونۀ تښتېدم. پۀ هغه ورځ ما خپل سر خرئيلے ؤ او پۀ کرسۍ سرتور سر ناست وم، زۀ پوهه وم چې ښۀ ګوزار به اخلي خو تښتېدم نه، کتل مې چې دوي څۀ کوي. زما نه ښي طرف ته محمد امين کوسو ؤ هغه ئې پۀ سر ووهلو او بې هوشه شو او د کرسۍ نه راپرېوت، بل طرف ته ډاکټر چت رام ؤ پۀ هغۀ ئې هم سر مات کړے ؤ هغه هم د کرسۍ نه پۀ خاورو کښې را پرېوتے ؤ، زما نه چاپېره ډېر وګرځېدل چې دے به هم د نورو خلقو پۀ شان وتښتي، پوهـه شُو، چې دے نۀ تښتي او مونږ خپل کار وکړو نو پۀ خپله وتښتېدل، زۀ پاڅېدم چې ومې کتل نو د کوسو او ډاکټر د سر نه وينو دارې وهلې بل څوک نۀ وو.

    نوټ: دا ليکنه څو کلونه وړاندې ارواښاد مشتاق مجروح صېب “پښتون” لپاره برابر کړې وه چې مونږ ئې يو ځل بيا ستاسو پۀ خدمت کښې پېش کوو.

  • د خان عبدالولي خان ژوند ته يوه سرسري کتنه – مشتاق مجروح يوسفزے

    د خان عبدالولي خان ژوند ته يوه سرسري کتنه – مشتاق مجروح يوسفزے

    خان عبدالولي خان چې د پاکستان پۀ سياست کښې کوم مقام حاصل کړے دے هغه تر اوسه پۀ پاکستان کښې بل هېڅ يو سياسي ليډر نۀ دے حاصل کړے. خان عبدالولي خان د خپل پلار فخر افغان د سياسي لارې هغه لاروے دے چې پۀ خپل سياسي سفر کښې د بې شمېره خنډونو سره مخ شوے دے او پۀ خپله لوړه حوصله، بلند همت او بې پناه سياسي بصيرت ئې هغه خنډونه لرې کړي او مخکښې تللے دے.

    پۀ پاکستان کښې د بنيادي انساني حقونو او د جمهوريت د پاره د ولي خان کړې هلې ځلې د هېچا نه پټې پناه نۀ دي. بې شمېره ځله جېل ته تللے او د وخت د امرانو حاکمانو د لاسه بېشانه کړېدلے او ځورېدلے دے ولې تر مرګه هېڅ يو ظالم او جابر پۀ دې کښې کامياب شوے نۀ دے چې هغه د خپلې لارې واړوي. د پاکستان پۀ سياست کښې اکثر سياسي خلق څۀ نا څۀ داغدار شوي دي ولې د پښتنو د دې نر ليډر لمن د هر قسمه داغ نه بېخي پاکه ده. د حکومت له خوا پرې قسم قسم الزامونه لګېدلي دي خو حقيقت دا دے چې دغه الزام لګونکي چرې هم پۀ خپل مقصد کښې کامياب شوي نۀ دي.

    داسې پښتون به نۀ وي چې خان عبدالولي خان به نۀ پېژني يا به د هغۀ د سياسي کارنامو نه ناخبره وي. مونږ د ګرانو لوستونکو پۀ علم کښې د هغوي متعلق د نورې اضافې کولو پۀ غرض د هغوي د ژوند او د سياسي هلو ځلو متعلق کوټلي او پوره معلوماتو وړاندې کولو يو کوشش کوو.

    پېدائش : د پښتون سياست د اسمان دا ځلنده نمر پۀ دسمبر کال 1915 کښې د فخر افغان عبدالغفار خان پۀ کور کښې د چارسدې ضلعې پۀ اتمانزو کلي کښې وځلېدو. د دوي د مور نوم مهرقنده وه چې د رځړو د يار محمد خان لور وه او باچا خان سره ئې وادۀ پۀ کال 1912 کښې شوے وۀ. د باچا خان مشر زوے عبدالغني خان پۀ 1913کښې پېدا شوے وۀ. د ولي خان نه پس د هغۀ خور پۀ کال 1917 کښ پېدا شوې وه. پۀ کال 1918کښې د خان عبدالولي خان مور بي بي د انفلوئنزا پۀ وبا وفات شوه. د باچا خان د خپلې وېنا مطابق چې کله د عبدالولي خان مور بي بي وفات کېده نو هغه وخت عبدالغني خان د پينځو کالو، عبدالولي خان د درې کالو او د هغوي خور مهرتاجه د يو کال وه.

    خان عبدالولي خان پۀ خپل کتاب Facts are Facts کښې خپل د پېدائش کال 1917 ليکلے دے کوم چې صحيح نۀ ښکاري. ځکه چې پۀ کومه وبا کښې د عبدالولي خان مور بي بي وفات شوې وه د هغې وبا کال باچا خان 1918 ياد کړے دے او دغسې ولي خان خپله هم پۀ خپل کتاب کښې دغه کال 1918 يادوي. لکه چې اګاهو ذکر وشو د دغې وبا پۀ ذکر کښې باچا خان د غني خان د ناجوړتيا ذکر کوي او کله چې ئې مور وفات کېږي نو د درې واړو بچو عمرونه هم ښائي. اوس کۀ د ولي خان ورکړے د پېدائش کال 1917 صحيح ومنو او ورسره دا خبره هم چې د هغوي مور پۀ 1918 کښې وفات شوې وه نو د ولي خان د خور مهرتاجې عمر پۀ 1918 کښې د مور د وفات پۀ وخت څنګه يو کال کېدے شي؟ ځکه نو صحيح خبره دا ده چې د باچا خان وړومبے ځوے عبدالغني خان د وادۀ نه کال پس پۀ 1913 کښې، خان عبدالولي خان پۀ 1915کښې او مهر تاجه پۀ 1917کښې پېدا شوې وه. ممکنه ده چې پۀ سکول کښې د داخلولو پۀ وخت د ولي خان د پېدائش کال 1917 درج کړے شوے وي او ولي خان د هغې پۀ بنياد وئيلي وي.

    تعليم : ولي خان د خپل ابتدائي تعليم حاصلولو د پاره د باچا خان پۀ شروع کړي “ازاد هائي سکول اتمانزو” کښې پۀ کال 1921 کښې داخل کړے شو. پۀ دغه سکول کښې به ډرامې هم کېدلې. ولي خان پۀ وړومبي ځل پۀ کال 1927 کښې د عبدالاکبر خان اکبر پۀ مشوره پۀ سټېج ډرامه “درې يتيمان” کښې د مشر ورور کردار ادا کړو. پۀ کال 1929 کښې ولي خان پۀ خدائي خدمتګار تحريک کښې حصه اخستل شروع کړل. د مۍ پۀ مياشت کال 1930کښې چې د پېرنګيانو حکومت پۀ اتمانزو کلي کومه حمله کړې وه پۀ هغې کښې ولي خان د يو پېرنګي سپاهي د لاسه د قتل کېدو نه بچ شو.

    اعلي تعليم : پۀ کال 1931کښې د اعلي تعليم د پاره ډېره دون (يو پي) هندوستان ته ولېږلے شو. دغه سکول به د ائرلېنډ حکومت چلولو. پۀ کال 1933 کښې ولي خان د دغه سکول نه د سينيئر کېمبرج ډګري واخسته خو د سترګو د بيمارۍ له وجې ئې نور تعليم جاري ونۀ ساتلے شو. پۀ هم دغه کال د ډېره دون هندوستان نه واپس کلي ته راغلو او د کور ذمه واري ئې پۀ خپل سر واخسته ځکه چې دغه ورځو کښې باچا خان د پېرنګي حکومت له خوا پۀ جېل کښې بندي ؤ.

    د ګاندهي جي پښتونخوا ته راتګ: پۀ کال 1938 کښې چې ګاندهي جي د سرحد پۀ دوره راغلے ؤ نو ولي خان ورسره پۀ ټولو علاقو ګرځېدلے ؤ او د هندوستان دغې لوے هستۍ سره د نزدې پاتې کېدو او خبرو اترو لويه موقع پۀ لاس ورغلې وه.

    د سياسي ژوند شروع: هسې خو خان عبدالولي خان د يوې سياسي کورنۍ فرد ؤ، سياست د هغۀ پۀ خټه کښې اغږلے شوے ؤ خو پۀ باقاعده ډول پۀ کال 1942 کښې هغۀ خپل سياسي ژوند شروع کړو او پۀ خپل کلي کښې د خدائي خدمتګار جرنېل زيارتي کاکا پۀ لاس پۀ خدائي خدمتګار تحريک کښې د رضاکار پۀ حېثيت برتي شو. هم پۀ دغه کال سالار اعظم امين جان د فدا محمد او ماسټر عبدالکريم سره د کوهاټ ضلعې پۀ دوره ولېږلو چې د دغې علاقې خلق د حکومت خلاف رابېدار کړي.

    وړومبۍ ګرفتاري: پۀ کال1943 کښې خان عبدالولي خان پۀ وړومبي ځل حکومت د سول نافرمانۍ د کوشش کولو پۀ وجه ګرفتار کړو او د اېف سي ار لاندې ئې درې کاله قېد کړو او ډېره اسماعيل خان جېل ته ئې ولېږلو.

    د ټکټ اخستو نه معذرت: پۀ کال 1945 کښې د کانګرس صوبائي پارلېماني بورډ يوه فېصله وکړه چې ولي خان د سرحد Imperial Legislative Council د سيټ د پاره ودروي ولې هغوي معذرت وکړو او د دوي مشر ورور عبدالغني خان ته دغه ټکټ ورکړے شو. پۀ کال 1946 کښې بيا دغه ټکټ ولي خان ته د ورکولو فېصله وشوه خو ولي خان معذرت وکړو او وې وئيل چې زۀ ډېر کم عمره يم او دا د مشرانو ليډرانو د پاره دے.

    د ال انډيا کانګرس ممبرشپ: پۀ کال 1947 کښې ولي خان د ال انډيا کانګرس رکن شو او د صوبه سرحد د کانګرس جائنټ سېکرټري منتخب شو او تر پاکستان جوړېدو پورې پۀ دغه عهده پاتې شو.

    وادۀ: پۀ کال 1944 کښې خان عبدالولي خان د خپلې ترور د لور تاجو سره وادۀ وکړو. دغه وخت د دوي عمر 29 کاله ؤ.

    بيا ګرفتارېدل: پۀ کال 1948 کښې ولي خان د پاکستان جوړېدو مخالفت او د پښتونستان جوړولو پۀ “تور” کښې د خپل پلار او نورو ډېر خدائي خدمتګارو سره ګرفتار کړے شو. جائيداد ئې ضبط شو او د نامعلومه وخته پورې هري پور جېل ته ولېږلے شو.

    وړومبے اولاد: پۀ اتلسم مارچ کال 1945 کښې د ولي خان لور نسرين بي بي پېدا شوه.

    دوېم اولاد: د ولي خان دوېمه لور پروين بي بي پۀ فروري 1947 کښې پېدا شوه.

    د ټبر وفات او درېم اولاد: پۀ څوارلسمه فرورۍ 1949 کښې د ولي خان دوه غبرګوني بچي پېدا شو. يو بچے اسفنديار ولي خان ژوندے پاتې شو او بل ماشوم او ټبر ئې وفات شُو. دغه وخت ولي خان د جېل نه پۀ پېرول ازاد کړے شوے ؤ. د اسفنديار خان پالنه نيا (د مور مور) وکړه.

    د مچ جېل ته تلل: پۀ کال 1949 کښې د هري پور جېل نه د مچ جېل ته بدل کړے شو.

    سبي جېل ته منتقلي: پۀ کال 1950 کښې ولي خان سره د قاضي عطاالله سبي جېل ته منتقل کړے شو.

    د کوئټې جېل ته: پۀ مارچ 1951 کښې د کوئټې جېل ته ولېږلے شو ځکه چې ناجوړه شوے ؤ.

    دوباره هري پور جېل ته تلل: پۀ کال 1952 کښې بيا هري پور جېل ته بدل کړے شو. چې بيا وروستو هم پۀ هغه کال د هري پور نه ډېره اسماعيل خان جېل ته ولېږلے شو.

    پۀ اتم دسمبر 1952 د کمشنر مقرر قېد پۀ ډېره اسماعيل خان کښې پوره شو. ولي خان فېډرل کورټ ته د جېل نه د ازادېدو د پاره درخواست وکړو ځکه چې دوي حکومت بې د څۀ مقدمې او بغېر د څۀ ټاکلي وخت نه پۀ جېل کښې ساتلي وو. پۀ دغه دوران کښې ډېر خدائي خدمتګاران مړۀ شوي وو چې يو پۀ کښې قاضي عطاالله هم ؤ.

    پۀ کال 1953 د مارچ پۀ مياشت کښې بيا د هري پور جېل ته منتقل کړے شو او اخر پۀ څوارلسم نومبر 1953 ازاد کړے شو.

    دوېم وادۀ : خان عبدالولي خان د مردان د مشهور خدائي خدمتګار امير محمد خان د لور نسيم بي بي سره پۀ 22 نومبر کال 1954کښې وادۀ وکړو. دغه وخت باچا خان پۀ خپله صوبه بند ؤ نو ډولۍ د اټک رېسټ هاؤس ته يوړې شوه او نکاح ورله خپله باچا خان وتړله. هم پۀ دغه کال ولي خان د شاهي باغ کور پۀ ښۀ طريقه جوړ کړو.

    د وزارت نه انکار: ولي خان يو ځل بيا پۀ سياست کښې قدم کېښود. د هغه وخت وزيراعظم محمد علي بوګره د ولي خان نه ډېر متاثره شوے ؤ ځکه نو ورته ئې پۀ وفاق کښې د يو وزارت پېشکش وکړو خو دوي ئې د قبلولو نه انکار وکړو. وروستو بيا دغه پېشکش ورته سکندر مرزا هم وکړو ولې د هغې نه ئې هم چوټ انکار وکړو.

    د ون يونټ خلاف جدوجهد: کله چې د ون يونټ نظام وضع شو نو د هغې د ماتېدو د پاره باچا خان کوششونه شروع کړل، پۀ دغې جدوجهد کښې ولي خان هم د بابا سره ملګرے ؤ.

    نېشنل عوامي پارټي کښې شموليت: ولي خان د خپل پلار باچا خان او نورو قام پرستو پۀ 1956 کښې جوړه کړے شوې پاکستان نېشنل پارټۍ کښې شموليت اختيار کړو. پۀ دې پارټۍ کښې د جي اېم سيد سندهـ محاذ، د خان عبدالصمد خان ورور پښتون، د حېدربخش جتوئي هاري کمېټي، د شهزاده عبدالکريم استمان ګل او د ميا افتخار الدين ازاد پاکستان پارټۍ شاملې وې. چې بيا وروستو پۀ کال 1957 کښې د عوامي ليګ دوه ځايه کېدو نه پس مولانا عبدالحميد بهاشاني ورسره هم ملګرے شو او د پارټۍ نوم نېشنل عوامي پارټي غوره کړے شو.

    ګرفتاري: پۀ کال 1958 کښې چې ايوب خان مارشل لا ولګوله نو ټولې سياسي پارټۍ ئې نا اهله وګرځولې او زيات سياسي ليډران ئې ګرفتار کړل. ولي خان هم ګرفتار کړے شو.

    د نېشنل عوامي پارټۍ صوبائي صدارت: د عوامي نېشنل پارټۍ صوبائي صدر ارباب سکندر خان خليل ؤ او هغه دغه ورځو کښې پۀ صوبه کښې نۀ ؤ نو ولي خان د پارټۍ صوبائي صدر مقرر شو. هم پۀ دغه کال ولي خان د ايوب خان د مارشل لا خلاف پۀ ټوله صوبه کښې وګرځېدو او د مارشل لا خلاف ئې يو تحريک شروع کړو چې د نېشنل عوامي پارټۍ قېد شوي مشران خوشي کړي او پۀ خپل دغه کوشش کښې کامياب شو. پۀ کال 1964 کښې ولي خان پۀ صدارتي انتخاباتو کښې د ايوب خان پۀ مقابله کښې د قائد اعظم د خور فاطمه جناح ملګرتيا وکړه. پۀ دې الېکشن کښې فاطمه جناح پۀ پښتونخوا صوبه کښې د الېکشن کمپېن چلولو ذمه واري هم دوي ته وسپارله. ايوب خان پۀ دغه انتخاباتو کښې هره ناجائزه حربه استعمال کړه او نتيجه دا شوه چې ايوب خان صدر منتخب شو.

    د نېپ مرکزي صدارت: پۀ جون 1968کښې ولي خان د مولانا بهاشاني پۀ ځاے د نېشنل عوامي پارټۍ مرکزي صدر منتخب کړے شو ځکه چې مولانا بهاشاني پۀ صدارتي الېکشن کښې د ايوب خان مرسته کړې وه.

    ګرفتاري: پۀ کال 1968 کښې پۀ ديارلسم نومبر ولي خان پۀ پېښور کښې پۀ ايوب خان د قاتلانه حملې پۀ جرم کښې ګرفتار کړے شو او ساهيوال جېل ته ولېږلے شو. چې پۀ مارچ 1969 کښې پرېښودے شو.

    د ون يونټ ماتول: د ولي خان پۀ کوششونو جنرل يحيي خان پۀ 1969 کښې ون يونټ مات کړو او بلوچستان ته د يوې نوې صوبې حېثيت ورکړے شو.

    قومي او صوبائي سيټونه ګټل: د 1970 پۀ عام انتخاباتو کښې ولي خان د چارسدې نه د خپلې حلقې نه د قامي او صوبائي اسمبلۍ دواړه سيټونه د نېشنل عوامي پارټۍ پۀ ټکټ وګټل.

    مشرقي پاکستان ته تلل: پۀ کال 1970 کښې ولي خان وړومبے سياست دان ؤ چې د مشرقي پاکستان د سېلاب ځپلو او قات ځپلو سره د غمرازۍ ښکاره کولو د پاره هلته لاړو. پۀ واپسۍ کښې د کراچۍ پۀ ائير پورټ د يو سوال پۀ جواب کښې ولي خان ووئيل چې “زما پۀ خيال پۀ دې انتخاباتو کښې به عوامي ليګ 90 او 95 فيصد سيټونه ګټي” نو يو ډېر سينئير صحافي پۀ دې خبر د تبصرې پۀ وخت ووئيل ” شايد چې د ولي خان دا وړومبے غېر ذمه دارانه بيان دے”. خو چې کله د انتخاباتو نتيجې اعلان شوې نو پۀ 162 کښې 160 سيټونه عوامي ليګ ګټلي وو.

    د بهټو ولي باغ ته راتلل: پۀ 1971 کښې ذوالفقار علي بهټو پېښور ته راغے او ولي خان سره ئې ملاقات وکړو چې د عوامي ليګ خلاف د هغوي اعتماد حاصل کړي خو ولي خان ورته صفا انکار وکړو او ورته ئې ووئيل چې د دې خبرو ځاے اسمبلي ده. بهټو صېب ولي خان ته ووې کۀ تۀ زما ملګرتيا نۀ کوې نو زۀ به د اسمبلۍ د اجلاس نه بائيکاټ وکړم. ولي خان هغه د دې د نقصاناتو نه خبر کړو او ورته ئې ووې چې دا به د پاکستان د ختمولو اغاز وي.

    پۀ هم دغه کال ولي خان د علاج د پاره لندن ته لاړو. خو هم پۀ دغه کال د يحيي خان پۀ وېنا د لندن نه واپس راغے او نېغ ډاکې مشرقي پاکستان ته لاړو. د ولي خان پۀ مشرۍ کښې نېشنل عوامي پارټۍ پۀ مشرقي پاکستان کښې فوځي مداخلت غلط وګرځولو. او ولي خان پۀ کوششونو شېخ مجيب الرحمان مذاکراتو ته تيار شو خو دې پله يحيٰي خان او د هغۀ مشيرانو د فوجي اپرېشن اجازت ورکړو. دغې اقدام سره حالات ډېر خراب شو او نتيجه ئې دا شوه چې پۀ اوولسم دسمبر 1971 مشرقي پاکستان زمونږ نه لاړو. پۀ شلم دسمبر يحيٰي خان استعفٰي ورکړه او حکومت ئې بهټو صېب ته وسپارۀ. د دې نه اګاهو پۀ شپږويشتم نومبر يحيي خان پۀ نېشنل عوامي پارټۍ بندېز لګولے ؤ.

    بهټو سره معاهده: ولي خان د نوي مارشل لا اېډمنسټرېټر ذوالفقار علي بهټو سره يوه معاهده وکړه چې ورته Tripartite Agreement وئيلے شي. د دې پۀ بنياد به بهټو صېب د ملک نه مارشل لا لرې کوي او د جمهوريت راوستو کوشش به کوي او دې سره سره به د نېشنل عوامي پارټۍ نه پابندي ختموي او سرحد او بلوچستان کښې به د جمعيت العلماء سره به شريک حکومتونه جوړوي.

    د اپوزيشن ليډري: پۀ کال 1973کښې خان عبدالولي خان د يونائټډ ډېموکرېټک فرنټ مشر او د بهټو د حکومت خلاف پۀ قامي اسمبلۍ کښې د اپوزيشن ليډر وټاکلے شو.

    د لياقت باغ واقعه: پۀ کال 1973 کښې پۀ لياقت باغ کښې د ولي خان پۀ مشرۍ کښې جلسه وه چې د بهټو د حکومت لۀ خوا پرې حمله وشوه ډېر کسان پۀ کښې شهيدان شو. ولي خان پۀ دغه موقعه بچ شو.

    د 1973 آئين : پۀ مارچ 1973 کښې ولي خان د بهټو صېب سره د 1973 پۀ ائين جوړولو کښې مرسته وکړه.

    د شېرپاؤ پۀ قتل کښې ګرفتاري: پۀ کال 1975 کښې د فرورۍ پۀ اوومه نېټه د سرحد ګورنر حيات محمد خان پۀ يو بم چاودنه کښې مړ شو. د هغۀ د قتل تور پۀ ولي خان او نېشنل عوامي پارټۍ ولګولے شو. پۀ اتمه فرورۍ ولي خان هغه وخت ګرفتار کړے شو چې کله دوي د حيات محمد خان شېرپاؤ جنازه کښې د شرکت کولو د پاره د لاهور نه پېښور ته راروان وو. وړومبے د پنډۍ جېل ته بيا ساهيوال جېل ته او پۀ اخر کښې حېدر اباد جېل ته ولېږلے شو.

    پۀ نېشنل عوامي پارټۍ بندېز: پۀ کال 1975 کښې پۀ لسمه فرورۍ پۀ نېشنل عوامي پارټۍ بندېز ولګولے شو. دفترونه ئې بند او رېکارډ ئې وسوزولے شو. پۀ جون کښې د خان عبدالولي خان خلاف يو رېفرنس سپريم کورټ ته ولېږلے شو چې پۀ دې پارټۍ او د دې پۀ کار کوونکيو باندې بندېزونه ولګوي. د دې د پاره پۀ ولي خان بېشمېره کېسونه جوړ کړے شي چې پۀ کښې مشهور کېس د حېدراباد واله کېس ؤ. پۀ کال 1976 کښې ولي خان سپريم کورټ ته د خپل کېس پۀ سلسله کښې بوتلے شو.

    د ضياء الحق مارشل لا: پۀ کال 1977 کښې جرنېل ضياء الحق مارشل لا ولګوله. هغۀ د ولي خان سره پۀ حېدراباد جېل کښې ملاقات وکړو. ولي خان پۀ دسمبر 1977کښې د جېل نه ازاد کړے شو.

    اېن ډي پي کښې شموليت: خان عبدالولي خان د شېرباز مزاري پۀ نېشنل ډېموکرېټک پارټۍ کښې شموليت اختيار کړو، هغوي ورته د صدارت پېشکش وکړو خو دوي ونۀ منله.

    د ضياء الحق مخالفت: د الېکشن د وعدې نه د وروستو کېدو له وجې ولي خان د ضياء الحق مخالفت شروع کړو.

    د اېم ار ډي تحريک: پۀ فرورۍ 1981 کښې د ضياء حکومت خلاف يو تحريک د Movement for the Restoration of Democracy شروع کړے شو.. پۀ دې کښې ډېرې پارټۍ شاملې وې. ولي خان د دې وړومبے کنوېنر مقرر کړے شو.

    د اېن ډي پي صدارت: پۀ 1984 کښې د اېن ډي پي صدارت ور پۀ غاړه شو. هم پۀ دغه کال د مېرمن نسيم سره کابل ته د باچا خان ملاقات له لاړو.

    د کانګرس پۀ سل کليز تقريب کښې ګډون: پۀ شپږويشتم دسمبر 1984 کښې ولي خان د باچا خان سره د کانګرس د سل کليز تقريب د پاره هندوستان ته لاړو.

    عوامي نېشنل پارټي: پۀ 1986 کښې عوامي نېشنل پارټي جوړه کړې شوه چې اولنے صدر ئې ولي خان مقرر کړے شو.

    رښتيا رښتيا دي: پۀ 1987 کښې د ولي خان مشهور کتاب مارکيټ ته راغلو. هم پۀ دغه کال پۀ دوېم ځل د عوامي نېشنل پارټۍ صدر منتخب شو.

    پۀ کال 1988 کښې پۀ ولي خان فاروق قرېشي اردو کښـې د ولي خان او قراردار پاکستان پۀ نوم يو کتاب وليکلو. پۀ هم دغه کال عوامي نېشنل پارټۍ پۀ عام انتخاباتو کښې پۀ الېکشن کښې برخه واخسته. ولي خان پۀ دې انتخاباتو کښـې صوبائي سيټ بائيلو ولې د قامي اسمبلۍ سيټ ئې وګټلو.

    د شېرپاؤ سره شريک حکومت: پۀ 1988 کښې عوامي نېشنل پار‌ټۍ پۀ صوبه سرحد کښې د پاکستان پيپلز پارټۍ سره شريک حکومت جوړ کړو.

    د بابا وفات: پۀ 1988 کښې پۀ شلمه جنورۍ د ولي خان پلار او د پښتنو ستر قامي مشر فخر افغان خان عبدالغفار خان وفات شو.

    پۀ انتخاباتو کښې ناکامي: پۀ کال 1990 کښې خان عبدالولي خان پۀ وړومبي ځل د مولانا حسن جان پۀ مقابله کښې پۀ انتخاباتو کښې ناکام شو. هم پۀ دغه کال دوي سياست ته پۀ مخه ښه ووې.

    پۀ 1991کښې ولي خان د عوامي نېشنل پارټۍ رهبر تحريک مقرر کړے شو.

    دوېم کتاب: پۀ مارچ 1993 کښې د ولي خان دوېم کتاب “باچا خان او خدائي خدمتګاري” وړومبے ټوک چاپ شو. پۀ کال 1994 کښې ئې دوېم ټوک چاپ شو.

    اخري خطاب: پۀ مۍ 1998 کښې د جهانګيري پۀ مقام د کالا باغ ډېم جوړولو خلاف پۀ يوه جلسه کښې ولي خان خپل اخري خطاب وکړو. هم پۀ دغه کال د “باچا خان او خدائي خدمتګاري” نومې کتاب درېم جلد چاپ شو او پۀ 1999 کښې د “باچا خان او خدائي خدمتګاري” څلورم جلد چاپ شو.

    پۀ 2004 کښې د ولي خان د وړومبي کتاب “رښتيا رښتيا دي” انګرېزي ترجمه Facts are Facts چاپ شو.

    پۀ مارچ 2005 کښې ولي خان ناروغه شو او پۀ شپږويشتمه جنورۍ کال 2006 سحر پينځلس منټه د پاسه اووۀ بجې وفات شو. د ولي خان د وصيت مطابق د چارسدې مشهور مولانا صاحب حق ئې د جنازې مونځ ادا کړو او پۀ اوويشتمه جنورۍ ماښام پۀ ولي باغ کښې خاورو ته وسپارلے شو.

    نوټ: دا مضمون څو کاله اګاهو خداے بخښلي مجروح صېب “پښتون” لپاره ليکلے ؤ چې اداره ئې د باباګانو د تلين پۀ موقع يو ځل بيا پۀ خصوصي ګڼه کښې ستاسو پۀ خدمت کښې وړاندې کوي.

  • باچاخان او د امير امان الله خان پۀ خپلو کښې تعلقات؛ يوه تاريخي جايزه – ډاکټر سيدوقارعلي شاه کاکاخېل

    باچاخان او د امير امان الله خان پۀ خپلو کښې تعلقات؛ يوه تاريخي جايزه – ډاکټر سيدوقارعلي شاه کاکاخېل

    د جلال اباد خاوره څومره بختوره ده چې د پښتنو د ازادۍ د مبارزې دوه ستوري پۀ کښې پراتۀ دي. تر کال ١٩٨٨ پورې دې خاورې امان الله خان ته ځاے ورکړے ؤ، ولې د ٢٢ جنوري کال ١٩٨٨ نه را پۀ دېخوا دا ځمکه اوس پۀ دې ډېر وياړ کوي چې پۀ کښې باچاخان هم پروت دے. د پښتنو د ازادۍ د جنګ دا دوه لارښودان پۀ يو بل ډېر زيات مئين وو. امان الله خان چې تر څو ژوندے ؤ، د باچاخان سره ئې تعلق لرلو. دا تعلق ډېر زوړ ؤ او باچاخان هم د امان الله خان سره د خپلې مينې ثبوت پۀ داسې شان ورکړو چې څومره ستائنه ئې وشي، هغه به کمه وي. باچاخان چې کله هم د پاکستان نه افغانستان ته تللے دے هغه د کابل نه زيات پۀ جلال اباد کښې خوشحاله ؤ. زما پۀ خيال د دې دوه وجوهات وو. يو خو لکه څۀ رنګه چې وليکلے شو هغه دلته د امان الله خان سره نزدې وو او بل دا چې دلته هغه ته د خپلو پښتنو مشرانو او کشرانو سره پۀ رابطو ساتلو کښې اساني وه.

    پۀ دې خپل ليک کښې به د امان الله خان سره د باچاخان د تعلق د تفصيلاتو سره سره د هغه واقعاتو يوه جايزه اخلم د کومو پۀ سبب چې امان الله خان مليانو کافر کړو او د خپل وطن پۀ پرېښودو ئې مجبور کړو. هسې خو پۀ دې ډېر څۀ ليکلے شوي دي خو زما ماخذونه به زيات د “پښتون” رسالې هغه مضمونونه وي، کوم چې پۀ دې وخت کښې چاپ شوي وو. د کوزو پښتنو نۀ صرف دا چې د افغانستان پۀ سياسي حالاتو يو ژور نظر ؤ، بلکې دوي د هغې د اثراتو نه ډېر زيات اثر اخستے دے. د افغانستان د شخړې پۀ باره کښې د دې ځاے د خلکو څۀ تاثرات وو، کوم چې پۀ “پښتون” کښې چاپ شوي دي. د هغې پۀ رڼا کښې به د دې ځاے د خلکو د خپلو بره پښتنو وروڼو سره د کمک او مرستې څۀ کارونه چې کړي دي هغه به هم ورکوم. د افغانستان پۀ باره کښې د باچاخان پۀ خيالاتو او پۀ دې لړ کښې چې هغۀ کوم کوششونه کړي دي، د هغې به هم جايزه اخستې کېږي.

    امان الله خان پښتنو خپل يو مثالي باچا ګڼلو. هغه د خپل شهزاده توب د زمانې راسې دلته پۀ کوزو پښتنو کښې د برطانوي امپيرياليزم پۀ ضد شهرت لرلو. د کال ١٩١٥ د ستمبر پۀ مياشت کښې چې کوم ترکيان او جرمنيان کابل ته راغلي وو او د هندوستان ځينې انقلابيان هم ورسره وو، د هغوي دا مقصد ؤ چې دا وخت پېرنګے پۀ يورپ کښې پۀ رانجو ګېر دے او دا ډېره ښۀ موقعه ده چې دلته د هغې پۀ ضد جهاد اعلان وشي او افغانستان د ترکي او جرمني سره ملګرے شي، ولې امير حبيب الله خان چې د امان الله خان پلار ؤ، هغه د پېرنګي ملګرے ؤ. هغۀ دا نۀ غوښتل چې د پېرنګي پۀ مقابله کښې ودرېږي نو هغه وخت راسې امان الله خان پۀ څرګنده د پېرنګي غندنه کوله او غالباً چې دا د هغۀ د مشهورتيا يو ډېر غټ سبب ؤ. هغه به پۀ دې ډېر زيات خفه ؤ چې مونږ ولې د پېرنګي پۀ غلامۍ کښې يو. دلته دا خبره يقيناً کول غواړم چې دکال ١٨٧٩ د ګندمک د لوظنامې د لاندې د افغانستان خارجه پاليسي د پېرنګي پۀ لاس کښې وه. پۀ کال ١٨٨٠ کښې د امان الله خان نيکۀ امير عبدالرحمان او بيا د هغۀ د مرګ نه پس امير حبيب الله دا خبره منلې ګڼلې وه خو امان الله خان دا نۀ شوه زغملې چې ټول عمر دې افغانستان د پېرنګي پۀ خوښه چلېږي. ځکه خو چې کله امان الله خان د پلار د مرګ نه پس د باچايۍ واګې پۀ لاس کښې واخستې نو د ټولو نه اول ئې دې ته پاملرنه وکړه چې پۀ هره طريقه چې وي خپل وطن ته هغه بائيللے د عزت مقام بيا پېدا کړي. هغۀ د برطانيې حکومت ضد د جهاد اعلان وکړو. دا جنګ چې د تاريخ پۀ پاڼو کښې د درېم اېنګلو افغان جنګ پۀ نوم يادېږي، د مۍ کال ١٩١٩ پۀ مياشت کښې وشو. جنګ د تاوان پۀ لحاظ دومره زيات نقصاني نۀ ؤ، ولې اثرات ئې ډېر ولرل. هم د دې پۀ پاې کښې افغانستان خپله ازادي واخسته او پۀ باقاعده ډول پۀ راولپنډۍ کښې پۀ ٢ اګست کال ١٩١٩ کښې يوه لوظنامه وشوه چې پۀ کښې حکومت هند او پېرنګي دواړو د افغانستان خپلواکي ومنله.(١) يقيناً چې امان الله خان خپل لوظ ترسره کړو او د افغانستان بائيللے عزت ئې دوباره پۀ ځاے کړو.

    کوزه پښتونخوا کښې د امان الله خان پۀ حق کښې خلکو خپلو کښې ډېرې جرګې مرکې وکړې. اپريدو، شينوارو او مومندو خو د افغانستان پۀ حق کښې د پېرنګي خلاف وسله پورته کړه. هم دې ګټې د امان الله خان مقام نور هم وچت کړو او ټولو پښتنو هغۀ ته پۀ ډېره درنه سترګه کتل شروع کړل او د غازي لقب ئې هم ورکړو. هندوستان کښې کال ١٩١٩ د نور ډېر اړي ګړي لپاره هم ډېر يادولے شي. د پنجاب پۀ امرتسر نومي ښار کښې پېرنګي پۀ اپرېل کښې ډېر بې ګناه خلک ووژل. جهاني جنګ خلاص شو. د دې جنګ پۀ دوران کښې د هندوستان خلکو د جرمني پۀ ضد د پېرنګي کمک او مرسته کړې وه. دوي پۀ طمعه وو چې د جنګ پۀ خاتمه به ورته د برطانيې حکومت څۀ انعام ورکوي. هغه “انعام” ورته د رولټ اېکټ پۀ شکل کښې ورکړے شو. د دې خلاف هم پۀ هندوستان کښې قام پرستو تحريک شروع کړو. د هندوستان مسلمانان او ځنې هندوان هم ورسره شول. هم پۀ دې کال کښې د ترکو پۀ مرسته کښې يو منظم تحريک د خلافت د تحريک پۀ نوم شروع کړو، خو کاميابه پۀ کښې نۀ شو. هم دې ورځو کښې د هندوستان ځنې علماؤ چې پۀ کښې مولانا ابوالکلام ازاد او مولانا عبدالباري پېرنګي محل لکهنؤ شامل وو. د هندوستان پرېښودو فتوې ورکړې. د دوي پۀ خيال پۀ هندوستان کښې اسلام ته خطره پېښه ده. دې لپاره اوس مسلمانانو ته د دې وطن نه هجرت کول پکار دي خو کله چې امير امان الله خان د هندوستان د دې حالاتو نه خبر شو او بيا پۀ تېره تېره د علماؤ د فتوو ورته هم پته ولګېده نو هغۀ د هندوستان مسلمانانو ته بلنه ورکړه چې د دوي سره به افغانستان هر قسم کمک او ملاتړ کوي خو يو ځل دې دوي د دې تورې کرښې نه را پورې وځي.

    پۀ ډېر ګڼ شمېر کښې مسلمانانو هجرت وکړو. د يوې اندازې مطابق د دوي شمېر د شپېتو زرو نه اوړېدلے ؤ.(٢)

     د هجرت پۀ دې تحريک کښې د پښتونخوا ډېر قام پرست افغانستان ته لاړل. پۀ دوي کښې باچاخان هم شامل ؤ. هغۀ د خپل هجرت تفصيلات پۀ خپل ژوند ليک کښې ليکلي دي او وائي چې څنګه هغه پۀ وړومبي ځل د امان الله خان سره متعارف شو او هغۀ دا وليده چې پۀ افغانستان کښې چې پۀ بهرنۍ نړۍ کښې د پښتنو د وطن پۀ حېث پېژندلے کېږي، د پښتو پۀ ځاے فارسۍ (دري) ته ډېره توجه ورکړلې شوه. باچاخان د امان الله خان نه دا غوښتنه وکړه چې د افغانستان پېژندګلو پۀ پښتو ده نو دا يقيناً ډېره بده خبره ده چې پښتو دې هسې پۀ نوم د افغانستان سرکاري ژبه وي او حکومت ورته هغه ځاے ور نۀ کړي د کومې چې دا حقداره ده.(٣)

    هجرت ناکامه شو. دا ځان له يو لوے داستان دے چې د ناکامۍ وجوهات ئې څۀ وو. باچاخان او د هغۀ ځنې ملګري واپس وطن ته راغلل. هغه لوے لوے ملايان او عالمان چې د هجرت د پاره ئې ډېرې اوږدې فتوې ورکړې وې، دوي کښې هېڅوک د خپل قرار ژوند قربانۍ ورکولو ته تيار نۀ شو او پۀ زرګونو خلکو خپل مال او دولت قربان کړل. دا نور څۀ نه بلکې پښتانۀ وو. نقصانونه ئې ډېر وموندل خو د هجرت د ناکامې تجربې نه ئې دا سبق واخستو چې دوي ته پکار دي چې خپل ځان منظم کړي او پۀ نورو قومونو دومره زيات انحصار او دارومدار نۀ کوي.

    امان الله خان د کوزو پښتنو سره ډېره زياته مينه لرله. دوي هم هغه خپل يو زړۀ پورې مشر ګڼلو، کله چې هغۀ اراده وکړه چې د افغانستان نه يو مثالي مملکت جوړ کړي او د نړۍ د نورو هېوادونو سره ئې سيال کړي نو د دې وطن پښتانۀ به د خوشحالۍ نه پۀ جامو کښې نۀ ځائيدل. دومره پۀ افغانستان مئين وو چې تۀ به وائي ګنې دوي د ترقۍ پۀ سفر روان شوي دي.

    د دوي پۀ خيال د امان الله خان روښانفکري، د قامولۍ مينه او د رجعت پسندۍ نه کرکه او د هغۀ پۀ جار د برطانوي امپيرياليزم غندنه د هغۀ دښمنان هم سېوا کړل او دا حقيقت هم ؤ چې پېرنګي د استقلال پۀ جګړه کښې خپله بې عزتي هېڅ کله نه هېروله. دوي هېڅ داسې موقعه د لاسه ورکولو ته تيار نۀ وو چې امان الله خان ته پرې نقصان ورسوي.

    باچاخان او د هغۀ ملګرو چې کله “پښتون” رساله جاري کړه، چې رساله کښې به ئې د افغانستان متعلق ډېر څۀ چاپ کول نو دوي پۀ دې پوهېدل چې د افغانستان ترقي هم د پښتنو ترقي ده. بيا دا هم وه چې دوي هم د امان الله خان نه طمعه لرله چې کېدے شي چې د دوي د ازادۍ پۀ لاره کښې هغه د دوي سره کمک وکړي. نو ځکه خو دا هر څۀ پۀ پېرنګي بد لګېدل او هغوي امان الله خان د خپلو سترګو ازغے ګڼلو. د امان الله خان د اصلاحاتو چې تفصيلات ئې دلته نۀ شي ورکړے دے، پۀ مخالفت کښې پېرنګيان د ټولو نه وړاندې وو. بلخوا “پښتون” کښې وخت پۀ وخت د امان الله د اصلاحاتو پۀ مرسته کښې مضمونونه چاپ شوي دي. دلته به د هغۀ د يورپ د سفر چې د دسمبر کال ١٩٢٧ نه واخله تر جولايي ١٩٢٨ پورې ئې کړے دے، پۀ هغې د هغۀ د مخالفينو څۀ رايه وه او دلته باچاخان او د هغۀ نورو خدائي خدمتګارو پرې څۀ تاثرات لرل. د هغې به يو لنډ شان جاج اخلم. د دې سره سره د هغۀ د افغانستان تخت پرېښودل او د هندوستان پۀ لاره اټلي ته د تللو تفصيلات چې ورکښې پۀ څۀ نا څۀ حواله خدائي خدمتګار او باچاخان راځي، هغه هم ورکول غواړم. د دې ليکلو لپاره ما د “پښتون” رسالې نه زيات مدد اخستے دے. د هغې مضمونونو ذکر هم کول غواړم، کوم چې دې دوران کښې پۀ “پښتون” کښې چاپ شوي دي.

    د “پښتون” پۀ وړومبنۍ ګڼه کښې د پېښور د مشن کالج يو طالب علم د عبدالمجيد افغاني مضمون” د افغانستان ملکه او د يورپ لباس” د سر خط لاندې چاپ شوے ؤ. پۀ دې اوږد مضمون کښې ليکوال د امان الله خان د يورپ د دورې تفصيلات بيانوي او د هغه عزت او درناوي ذکر کوي چې کوم د يورپ باچاهانو امان الله خان ته ورکړے ؤ. ليکوال وائي چې د امان الله خان د ازادۍ سره مينه او د خپلې خاورې عزت دۀ ته پۀ نړۍ کښې هغه مقام ورکړو چې د افغانستان د نورو باچاهانو پۀ خوب او خاطر کښې هم نۀ شو راتلے. امان الله خان هم دا ثابته کړه چې د هغۀ قام پښتون جاهل او وحشي نۀ دے، پۀ دې پېرنګي دې بهر ملکونو کښې پېژندلے دے. بلکې د دنيا د نورو مهذبو قامونو پۀ شان د دنيا پۀ ژوند او ژواک پوهېږي.

    عبدالمجيد ليکي چې “زمونږ بادشاه يورپ پۀ خوب کښې هم نۀ ؤ ليدلے، مګر کوم وخت چې هغه د يورپ ځمکې ته ورسېدو هم هغه وخت نۀ دے مشرقي بادشاه ؤ نۀ هغه امير ؤ چې يو څو ورځې وړاندې د مومندو پۀ جرګه کښې ولاړ ؤ، خبرې ئې کولې او يو خوارکي مومند ورته ووئيل “امير صېب بل چا له هم وار ورکوئ کۀ نۀ؟ ډېر مۀ ګړېږه چې زۀ هم خبره وکړم” او دۀ ورته ووې” ډېره ښۀ ده نۀ به ګړېږم”. بلکې دلته داسې معلومېده چې دے هم د يورپ بادشاه دے او هم پۀ دې اب و هوا کښې پېدا شوے لوے شوے دے او دومره خوددار معلومېږي لکه چې تمام يورپ د دۀ زېر فرمان دے. دا ټول سفر د دۀ پۀ خلاصېدو دے. د يورپ تمام متعصب اخبارات پۀ دې انتظار کښې دي چې کله به د امير صېب نه څۀ غلطي کېږي او دوي به پرې اعتراض کوي او سپک به ئې کړي. مګر هېڅ عېب ورته ښکاره کېږي نۀ. د هغۀ پۀ خوددارۍ کښې څۀ عېب نۀ مومي نۀ پۀ لباس کښې نۀ پۀ خبرو کښې څۀ نقصان او نۀ د يورپ د تهذيب نه خلاف څۀ کمے شته. نۀ د هغو کارخانو د دنيا د تباهۍ سامان دريابي بېړې پۀ دۀ باندې دهشت پېدا شۀ. تمام يورپ حېران دے چې دا څۀ رنګه سړے راغلے دے.(٤)

    د ملکه ثريا پۀ هکله ليکي چې “هم دا رنګ د افغانستان ملکې چې کوم وخت د مغرب پۀ ځمکه قدم ايښے دے. دا نۀ معلومېږي چې دا هغه مادر وطن ده چې د کابل پۀ کوڅو کښې به پۀ جينکو پسې ګرځېده او پۀ يو څو ورځو کښې ئې اتۀ (٨) سوه جينکۍ پۀ مدرسه کښې داخلې کړې او د هغوي د تعليم انتظام ئې وکړو. بلکې داسې معلومېږي چې د يورپ يوه ملکه ده او تمام عمر ئې پۀ يورپ کښې تېر کړے دے. نۀ د يورپ قومونه د هغې پۀ وضع اعتراض کولے شي، نۀ پۀ ګفتګو باندې. نۀ پۀ لباس باندې او نۀ د هغې پۀ شاهانه خوددارۍ باندې. د يورپ تمامې ملکې د هغې هرې ادا ته ګوري او حېرانېږي چې د کابل پۀ غرونو کښې دې څرنګ دا تهذيب زده کړے دے او تمامه تبديلي د شاه افغانستان پۀ حکم او اجازت سره ده.

    هغۀ ته دا معلومه ده چې دا ټول تصويرونه به افغانستان او هندوستان ته ځي. هغۀ ته خپل قومي غېرت معلوم دے، هغۀ ته دا هم معلومه ده چې پښتون ته پۀ ښځه څومره غېرت ورځي. هغه د دې نه هم خبر دے چې دښمنان به پۀ دې بهانه پۀ افغانستان کښې د فساد پېدا کولو کوشش کوي او د هغو خلکو د پاره چې د زمانې د رنګ نه نااشنا دي دا يو لوے سند دے. دا هر څۀ غازي امان الله خان ته معلوم دي مګر بيا هم دے هېڅ پروا نۀ لري”.(٥)

    ليکوال دا هم وائي چې دا کومه پرده چې دلته پۀ هندوستان کښې رائجه ده او د کومې مطابق چې ملکه ثريا “بې پردګي” کوي دا نۀ خو پۀ اسلام کښې شته او نۀ پۀ پښتو کښې. ليکي چې:

    “د کوم قام چې د ګلونو پۀ شان جينکۍ غرونو ته ځي او پۀ خپلو سرونو لرګي راوړي، پۀ شاړو مېرو کښې لوونه کوي، د جنګ پۀ مېدان کښې پۀ مخکښې روانې وي او خاوندانو د دوي پۀ اوږه باندې ټوپکونه ايښي وي، دښمن ولي او دوي پۀ سرو لمبو کښې ولاړې وي. د داسې قام ملکه به څۀ پرده وکړي، نۀ ورلره پرده کول مناسب دي”(٦)

    پۀ دې مضمون باندې هم پۀ دې ګڼه کښې يو خدائي خدمتګار ميا احمدشاه د خپلې رايې اظهار داسې کړے دے:

    “د ګونګوسې نه داسې معلومېږي چې د بعضو روح مړو، ړوند زړو خلکو پۀ سترګو کښې د افغانستان ازادي او ترقي غړېږي او دا خيرن مخ کوشش کوي چې پۀ څۀ چل سره زمونږ د سر ګل، زمونږ د زړۀ ارام، زمونږ د حجرې مشر، زمونږ د کنډک شپون، زمونږ د محفل شمع غازي شاه امان الله خان پۀ خلکو کښې بدنام کړي. پۀ خپله خو مو دا ايمان دے چې عزت د دۀ کېږي او د خوشحالۍ نه مونږ باغ باغ کېږو”(٧)

    پۀ جولايۍ کښې امان الله خان د يورپ د دورې نه واپس راغلو. هم د جولايۍ کال ١٩٢٨ پۀ ګڼه کښې د ميا احمدشاه يو بل مضمون “د افغانستان ملکه او بادشاه ته هرکلے” د سر خط لاند چاپ شو. ليکوال د امان الله خان د دورې ستائنه کوي او ليکي چې د دې برکته پښتانۀ هم لکه د نورو قومونو پۀ خارجي هېوادونو کښې پۀ ښۀ شان وپېژندلے شو. ولې د دې سره سره امان الله خان ته خبردارے هم ورکوي چې:

    “اګر کۀ مشرق هم نن ورځې د ترقۍ مېدان ته راکوز شوے دے، ولې لا پۀ خړپوسو دے. کوشش کوي چې ډېر زر ګرځېدۀ او د منډو شي. پښتانۀ هم پۀ ننګيالۍ او سيالۍ شوي دي. دا سيالي ئې مبارک شه. خو ګورې د سردارۍ تاج ستا پۀ سر دے، هسې نۀ چې قدم دې خطا نۀ شي او دا خپلې قام قبيلې درته بلا نۀ شي او دا غېرتمند ننګيالے قام د چا د خندا نۀ شي”(٨)

    ميا احمدشاه، امان الله خان ته خبردارے ورکوي چې پۀ هره طريقه چې وي ځان او خپل هېواد دې د جنګ نه وساتي، ځکه چې جنګونه د ځان سره تباهي او بربادي راوړي، ليکي چې:

    ” جنګ پۀ حقيقت کښې يو ډېر لوے مصيبت دے. کله کاروبار ګډوډ شي، اګر کۀ نن ورځ داسې ډېر مهذب قومونه شته چې جنګ ئې خپل کسب ګرځولے دے، ولې چې د بل بربادي د ځان وداني ګڼي، لېکن دا انصاف ته قريبه خبره نۀ ده. پۀ خپلو خپلو نصيبونو صبرېدل باعث د ارام او د امن ګرځي. پاتې شو افغانستان تر ډېرو کلونو پورې افغانستان له پۀ څۀ جنګ کښې حصه اخستل پۀ کار نۀ دي، کۀ چرې پۀ جنګ کولو باندې مجبور نۀ کړے شي. ولې چې مجبوري لويه بلا ده. بېشکه د ژرندې پلونه د افغانستان نه يو خوا او بل خوا پراتۀ دي او اوازه ده چې پۀ ګرځېدو دي. هسې نه چې افغانستان دل نۀ کړي، ولې چې افغانستان ته امن امان پۀ کار دے. اول د کور وداني ده چې رښتيني ځوانمردي ده. د هر ممکن کوشش نه کار اخستل پۀ کار دي چې د ملک مالي حالت ښۀ شي او پس د هغې نه چې څومره کېدے شي پۀ پوځي او تعليمي کارونو باندې د حد نه زياتې روپۍ خرڅ کول پۀ کار دي”(٩)

    هم پۀ دې ګڼه کښې هغه سپاسنامه هم ورکړې شوې ده کوم چې پۀ لندن (انګلستان) کښې پښتنو طالب علمانو بادشاه ته تياره کړې وه خو پۀ څۀ وجه امان الله خان ته پۀ موقعه پېش نه کړې شوه. د ستړي مۀ شي نه پس ليکي:” چې هم ستاسو پۀ سعې اوکوشش سره پښتون قام نن ورځ پۀ دنيا کښې لکه د نمر هسې ښکاره شۀ. مونږ د سرحد پښتنو کښې هم د يو نوي ژوندون روح پېداشو. ستاسو قومي او ملي کوششو نه دې همېشه کامياب وي.

    مونږ د سرحد پښتانۀ اګر کۀ پۀ ظاهره بېل ښکارو، ولې زمونږ او زمونږ د نورو وروڼو خواه کۀ هغه پۀ افغانستان کښې دي يا پۀ علاقه غېر کښې د ټولو زړونه يو تر بله سره ګنډلي دي. ظاهري بېلتون مونږ نۀ شي بېلولے. نسل، قوميت، ژبه، عادتونه، خويونه زمونږ د ټولو يو دي. بېشکه نن ورځ تاسو ازاد يئ. مونږ درته ګورو او زهيرېږو، ولې بيا هم پۀ (لا تقنطو من رحمة الله) باندې پوره پوره ايمان لرو. نن که پۀ مونږ غم دے دا به تېر شي”. دوي دا هم زياته کړه چې:

    ” بل زمونږ دا عرض دے چې د قوميت بنياد پۀ غېر متزلزله عصبيت ايښودل پکار دي او دا دواړه د يو صحيح قومي تعليم چې هم د قام پۀ خپله ژبه کښې وي پۀ موجودګۍ کښې به وجود کښې راتلے شي. پښتنو له پۀ خپله ژبه کښې تعليم ورکول پکار دي. د هرې ژبې ترقي د هغې پۀ ويونکيو باندې موقوف وي. دابه څۀ رنګ ښۀ وي چې د پښتو طرف ته دې خاص توجه ورکړے شي. دلته پۀ انګلستان کښې او پۀ نورو مغربي ملکونو کښې خپلې خپلې ژبې رائجې دي. علم او هنر او اخبارات او رسالې کۀ پۀ قومي ژبه کښې جاري دي. کۀ اسانتيا پۀ کور پېدا شي نو به ډېره ښۀ وي”.(١٠)

    لکه چې ليکلے شوي دې پېرنګيانو پۀ هېڅ وجه خپله هغه بې عزتي نۀ هېروله کومه چې هغوي د امان الله خان د لاسه پۀ کال ١٩١٩ کښې ليدلې وه. هغوي هېڅ داسې موقعه د لاسه ورکول نۀ غوښتل چې امان الله خان ته پرې نقصان ورسوي. کله چې پېرنګي دا وليدل چې پۀ خارجي دنيا کښې خو هم د امان الله خان ډېر زيات عزت پېدا شو نو نور هم پرې اور ولګېدو. د امان الله خان پۀ ضد ئې د “دين ستنه” (ملايان) ترلاسه کړل او پۀ ډېره منظمه طريقه ئې د امان الله پۀ ضد کار شروع کړو.

    د اګست کال ١٩٢٨ پۀ “پښتون” کښې يو مضمون د “شاه افغانستان پۀ خلاف سازش، د پېرنګيانو د شر نه ډک کارونه” د سر خط لاندې چاپ شو. پۀ دې مضمون کښې امان الله خان ته خبردارے ورکړلے شوے دے چې ځان د پېرنګي د سازشونو نه بچ ساته، ځکه چې هغوي لګيا دي ستا خلاف د خپلو ” تنخواه خورو مليانو” پۀ ذريعه ” پۀ خلکو کښې د شر او فساد پېدا کولو کوشش کوي. دا د دين ستنې مليان د دې ناوړه کار د پوره کولو د پاره د بادشاه د ښځې ملکه ثريا هغه څېرې چې کومې هغې پۀ ولايتي جامو کښې ايستلې دي پۀ خلکو کښې خوروي او دا رنګ خلک ترې نه اړوي. اګر کۀ دا خبره تر اوسه پورې هسې مشهوره وه، ولې اوس رښتيا شوه او دا پټه خبره څرګنده شوه چې پېرنګيانو پۀ پېسو باندې مليان ساتلي دي او دا مليان د دين پۀ جامو کښې د پېرنګيانو د پاره د افغانستان د مسلمان بادشاه پۀ خلاف دا خبره خوروي چې د بادشاه اراده ده چې د افغانستان ټوله ځمکه او جماعتونه د خلکو نه واخلي او د ټول قام ملکيت ئې کړي او بله دا چې پۀ مدرسو کښې د مذهبي تعليم پۀ ځاے څۀ بل تعليم شروع کړے شي”. (١١)

    د نومبر کال ١٩٢٩ پۀ “پښتون” کښې د باچاخان مضمون “د عربستان بې تاج بادشاه پۀ افغانستان کښې” سر خط لاندې چاپ شوے دے. پۀ دې مضمون کښې باچاخان د بمبۍ د يو انګرېزۍ ورځپاڼې “ټايمز اف انډيا” پۀ حواله خبر ورکوي (دا خبر دې اخبار پۀ ٢٨ اکتوبر چاپ کړے دے) چې کرنل لارنس چې عربو ورته د ډېرې مينې نه د خپل “بې تاج بادشاه” خطاب ورکړے دے او چا چې د ترکو پۀ ضد عرب راپورته کړي وو او پۀ کاميابۍ سره ئې دا بغاوت ترسره رسولے ؤ،  اوس پۀ افغانستان کښې د انګرېزانو د پاره د افغانانو د ژوند د مطالعې کولو لپاره دېره دے. د دې نه علاوه د هغۀ د کار يوه اهمه برخه دا هم ده چې وګوري چې امان الله خان د يورپ نه پۀ واپسۍ کوم اصلاحات پۀ افغانستان کښې نافذ کوي او د دې پۀ خلکو څۀ اثرات پرېوځي. باچاخان وائي چې:

    ” مونږ ته د کرنل لارنس يا د “بې تاج شاه لارنس” ناپاک کارونه او کارنامې معلومې دي. خداے دې خېر کړي چې زمونږ خوش اعتقاده او ساده پښتانۀ وروڼه به ئې کوم کوم ځنې د ځان نه زيرک جوړ کړے وي او خپل مطلب به وباسي” (١٢)

    د “پښتون” د دسمبر کال ١٩٢٨ پۀ ګڼه کښې ميا احمدشاه د “افغانستان” د سر خط لاندې يو اوږد مضمون چاپ کړے دے. ليکوال د غازي امان الله ستاينه کوي او ليکي چې د امان الله خان پۀ برکت نن پښتانۀ د نړۍ پۀ ګوټ ګوټ کښې وپېژندلے شو، ليکي چې دا نن ورځې چې پۀ امان الله خان کوم تورونه لګي چې هغه جوماتونه ورانوي او د ښځو د پردې خلاف دے، دا هر څۀ ځکه چې هغه د افغانستان ترقي او پرمختګ غواړي. بس هغۀ د شينوارو نه ماليه وغوښته، کوم چې هغوي د تېرو څو کالو راهسې نۀ ورکوي نو پۀ دې کښې څۀ بده خبره ده. د دې ماليې د غوښتلو سره سم پۀ هغۀ باندې د کافر ملحد او بې دين تورونه ولګېدل. ولې پۀ نورو ملکونو کښې خلک ماليه نۀ ورکوي څۀ. ليکي چې “غېر غماز” ته هم ډېره ښه موقعه پۀ لاس ورغلې ده، کوشش کوي چې د بادشاه امان الله خان ټول کوششونه چې د قام د پاره پۀ ډېر اخلاص او نېک نيتۍ سره کوي تباه او برباد شي. زۀ وايم کۀ چرې پښتانۀ د امان الله خان غوندې مخلص بادشاه د لاندې ترقي ونۀ کړي نو بيا هېچرې څۀ اميد کېدے نۀ شي” (١٣)

     ليکوال د هغې خلکو او پۀ خاصه توګه د هغه ملايانو ډېره سخته غندنه کوي، کوم چې د امان الله خان پۀ ضد ولاړ دي او وائي چې:

    ” پاتې شو مليان- تر اوسه پورې چې پۀ غرۀ او سمه دا ټول پښتانۀ بغېر د څۀ پردې نه بهر ګرځي راګرځي او خپل کاروبار کوي نو مليان دوي ته نۀ وائي چې تاسو پرده ولې نۀ کوئ؟ زۀ تپوس کوم چې د ملا صېب د کور خلک ولې پرده نۀ کوي”(١٤)

    او دا چې “لور پۀ لور جوارۍ، زنا، قتل، لارې شوکېدل، د دروغو ګواهۍ کول جاري دي. مليان چرې هم پۀ دې بدو خلکو پسې شوي دي او يا ئې د يو بدکار سړي جنازه پرېښې ده؟ د دروغو ګواهي پسې چا ملا تړلې ده؟ د مخبرۍ پۀ کار کښې څوک وړاندې وړاندې دي؟ ما ته پۀ خپله معلومه ده چې کوم مليان ډېر ډېر پېش دي هغه ټول مخبران دي باقاعده تنخواه ګانې خوري” (١٥)

     ليکوال د امان الله خان د تقريرونو نه اقتباسات راخيستي دي او دا ثابتول غواړي چې امان الله خان د خپل قام او وطن ښېګړه غواړي. هغه پۀ بيا بيا دا وېنا کوي چې “اے پښتنو وروڼو! راغونډ شئ او د خپل وطن دې ودانۍ ته ملا کلکه وتړۍ، زۀ ستاسو ورور يم، څۀ خدمت چې پۀ ما اچوئ هغې ته تيار يم خو ګورئ چې د چا پۀ لمسه پسې لاړ نۀ شئ، ګنې نو بيا به ارمان کوئ او وخت به تېر وي” (١٦)

    پۀ دې ورځو کښې د امان الله خان خلاف بغاوت شروع شو. پۀ “پښتون” کښې داسې مضمونونه چاپ کېدل شروع شو چې خلکو ته نصيحت وکړي چې د خپل وطن پۀ بربادۍ کښې برخه مۀ اخلئ. د دې سره سره دوي د امان الله خان د نوي اصلاحاتو ستائينه شروع کړه. د “پښتون” دا خيال ؤ چې خلکو ته دا ووائي چې امان الله خان دا کارونه د ذاتي ښېګړې د پاره نۀ دي کړي، بلکې د افغان اولس او د خپل وطن د پرمختګ لپاره ئې کړي دي.

    ميا جعفر شاه د جنوري کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې يو مضمون “پۀ افغانستان کښې د تعليمي ترقۍ دور” د سر خط لاندې چاپ کړو. پۀ دې اوږد مضمون کښې ليکوال د امان الله خان پۀ وخت کښې د افغانستان د تعليمي ترقۍ تفصيلات بيانوي او ليکي چې:

    ” اوس لکه چې د اعلي حضرت دا خيال دے چې تعليم جبري شي نو کۀ عمل پرې شروع شي نو توقع دا ده چې د افغانستان به د سلو نه سل تعليميافته يعنې ټول خلک به ليکونکي او لوستونکي شي او پۀ مخکښې لس کاله کښې افغان قام به پۀ مقابله د هندوستاني قام چې يو نيم سل کاله د دې تش پۀ نوم تهذيب دعوېدار او د علم علمبردار حکومت د لاندې اوسېدلے دے، ډېر زيات ترقي وکړي، پۀ شرط د دې کۀ د دښمنانو د شېطانۍ او د جبر نه بچ پاتې شو”(١٧)

    هم پۀ دې ګڼه کښې د راحت زاخېلي مضمون “د شينوارو غوبل او د سپين مخو مراد بل” پۀ نوم چاپ شوے دے. پۀ دې مضمون کښې ښاغلے ليکوال د مشرق د مسلمانانو پۀ ساده توب او د دوي د دښمن پۀ مکارتوب رڼا اچوي، ليکي چې:

    ” له پېړيو راهسې د مغرب د سپين مخو قامونو يو ټولي د اسلامي ملکونو د بربادولو دپاره ملاتړلې ده او دې مار پۀ دنيا کښې پۀ ډېرو دروغو باندې د مسلمانانو دښمنان پېدا کوي او زياتوي. دې خوا د مشرق بې علم وهميان پۀ رسمونو، رواجونو کښې بوخت او وېشلي قامونه پۀ دې دروغو داسې يقين کوي او داسې د دښمنانو مراد ترسره کوي چې هغو ته لا خوند ورکوي، ځکه ورځ تر ورځ د دې دروغو مزے اوږدوي او اوږد ئې کړ”(١٨)

    ليکوال دا هم وائي چې ځيني يورپي قامونه چې اول ئې رنګ پۀ رنګ ترکيان بدنام کړل اوس ئې د افغانستان د بدنامۍ لپاره بډې راښکلې دي، دوي خپل پوره کوشش کوي چې څنګه چې هم وي چې پۀ څۀ طريقه د افغانستان د ترقۍ او پرمختګ مخنيوے وکړي، وائي چې:

    “د افغانستان پۀ باب کله دا شتۍ ويشتے شي چې درې انجڼان ئې راغوښتي دي، پۀ هغې کښې به مړي سوزوي، کله وائي چې سيکانو او مسلمانانو نه ئې پۀ زور ږيرې او سرونه وخرئيل، کله وائي چې ښځې ئې بهر ته وويستې، کله وائي چې ټولو ته ئې د پېرنګيانو ټوپۍ پۀ سرکړي دي، کله وائي مليان ئې توپو کښې والوزول او کله وائي جماعتونه ئې وران کړل. د مسلمانانو پۀ عقل هم کاڼے پرېوتے دے چې پۀ دې خبرو باور کوي. شکيان خلک خو به دا وائي چې هسې څوک چا پسې خبرې نۀ کوي، څۀ تور سپين خو به وي، ولې زۀ وايم چې کومه خولۀ پۀ دروغو عادته وي، د هغې رښتيا سره څۀ دي؟. پښتو کښې متل دے چې”رښتيا راځي نو دروغو کلي وران کړي وي، ولې اوس دا متل هم جوړ د پښتنو نه هېر دے”(١٩)

    راحت زاخېلي پۀ دې ډېر حېران دے چې کله هم چې پۀ افغانستان کښې داسې قسم اور لګي نو “هغه پۀ داسې سيمه کښې لګي چې د هندوستان سرحد ته نزدې پرتې دي. د افغانستان پۀ بادشاهۍ کښې چرته بلې ډډې ته هيچرې داسې اړے ګړے جوړ نۀ شو چې خلک پرې مجلسونه ګرم کړي. دا انتظامي خبرې هر څومره چې جاري شي نو د قندهار، هرات، ترکستان او د کابل خلک ئې پۀ چپه خولۀ مني، لېکن د سوېل ډډې خلک چې د هندوستان د سرحد نه پورې اوسېږي دوي پۀ هغه خبرو ياغيان شي. دې خرابو کارونو د لرې کولو او ښو کارونو شروع کولو باندې ټول افغانستان کښې هېڅوک څۀ نۀ وائي خو کۀ مرچکے لګي نو د هغه ګېرچاپېر شنوارو باندې چې د سرحد نه پورې راپورې پراتۀ دي؟ هر سړي نه خپل عقل تپوس کوي چې اے پۀ ټول افغانستان کښې نور هېڅ چرته مليان زبرګان او پۀ دين باندې مئين خلک نشته خو بس کۀ د دين دنيا ټېکېداران دي نو دا د سرحد کرښې خواؤ شا خلک دي چې د هندوستان وږم وروسي؟ چې دې خبرو ته بنده وګوري نو سمدستي ئې دا شک پۀ زړۀ کښې پرېوځي چې د مغرب او مشرق خبره جوړ پېښه ده او پۀ دې غاړه باندې ضرور داسې پيلاتيان شته دي چې هغوي تل پۀ دې فکر او سودا کښې لګيا دي کوششونه کوي چې د خلکو زړونه خپل بادشاه نه وټکوي. دا لوې وړې خبرې چې بنده ځان ته مخکښې کړي او فکر پۀ کښې وکړي چې اے دا کوم قامونه چې تل خپل بادشاه پسې ټوپک را اخلي د هندوستان سرحد ته نزدې پراتۀ دي او هغه قامونو سره ئې تلۀ راتلۀ دي چې کوم د هندوستان لکۍ پورې نښتي دي نو خامخا به دا خيال د هغۀ مغزو کښې وګرځي چې خداے مې دې غاړه نۀ نيسي، دا قامونه پورته کول او همېشه ئې پۀ خپل بادشاه وراچول د غېر غماز لمسون دے”(٢٠)

    ليکوال پۀ دې باندې هم د حېرانتيا اظهار کوي چې کله هم داسې غوبل راپاڅي نو دا د پښتنو د سيمې نۀ وي. وائي چې هر چا ته پکار دي چې خپل دوست دشمن وپېژني او نېک خواه او بدخواه بېل کړي، ځکه چې امان الله خان هم دا غواړي چې پښتانۀ د هر چا د سيالۍ شوے.

    پۀ افغانستان کښې حالت ورځ پۀ ورځ خرابېدو، د پېرنګي پۀ لمبه چې د امان الله خان پۀ ضد کوم غوبل شروع شوے ؤ، هغه پۀ زياتېدو ؤ. امان الله خان ته خپلو صلاح کارانو پۀ څو څو ځله دا رايې ورکړه چې د خپل پوځ د استعمالېدو دا موقعه ده. پکار ده چې دا بغاوت دې پۀ زور ختم کړے شي. ولې امان الله خان د خپل ځان او د تخت د پاره د پښتنو د وينو تويولو نه انکار وکړو. هغۀ به هر وخت هم دا وئيل چې زما قام ډېر ناپوهه دے. دا هر څۀ چې کوي د دشمن پۀ لمسه ئې کوي. اخر پۀ جنوري کال نولس سوه نهه ويشت(١٩٢٩) کښې امان الله خان د کابل تخت پرېښو، خپله لاړو پۀ قندهار کښې استوګن شو. پۀ کابل د يو شوکمار د سقاؤ د زوي باچاهي شوه.

    د امان الله خان پۀ تخت پرېښودو پۀ پښتونخوا کښې يوه غوغا جوړه شوه. د انجمن اصلاح الافاغنه غړي د باچاخان پۀ مشرۍ کښې پۀ څو څو واره راغونډ شول او پۀ داسې طور طريقه ئې بحث وکړو چې پۀ دې سخت وخت کښې د امان الله خان سره پۀ کومه طريقه مرسته وکړو، ځکه چې دې خلکو دا ګڼله چې د پښتنو باچاهي ګډه وډه شوله.

    د فروري کال نولس سوه نهه ويشت(١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې د پښتونخوا د يو لوے ولي حضرت کاکاصاحب اولاد له خپله خوا يو مضمون “د افغانستان پښتنو ته د کاکاخېلو سوال او زاري” پۀ نوم چاپ کړو. د کاکا صاحب اولاد چې پۀ کاکاخېلو بللے شي، هغوي خپلو مريدانو ته چې پۀ کښې اپريدي، اورکزي، مومند، شينواري، خوګياڼي، وزير، محسود او اتمان خېل شامل وو دوي ته ئې سوال او زاري وکړه چې د امان الله خان مرسته وکړي او “پۀ خپل کور کښې خپل ځانونه پۀ خپله مۀ وژنئ او دا خپل کور پۀ خپل لاس مۀ تالا کوئ او پۀ خپل لاس د خپل ملک باچاهي اغيارو ته مۀ ورکوئ او ټول پۀ اتفاق خواږۀ وروڼه شئ.

    “دوېم دا سوال کوو چې مونږ خپل شرعي تحقيق پۀ ښۀ شان سره کړے دے او دې نتيجې ته رسېدلي يو چې غازي امان الله خان ډېر ښۀ مسلمان دے او د اسلام د پاره او د ټولو پښتنو د پاره، بلکې د ټولو اېشيائي قامونو د پاره د دۀ پۀ شان بهتر او اوالعزم انسان مونږ پۀ موجوده زمانه کښې بل نۀ وينو. د ټولو پښتنو د اتحاد او ترقۍ د پاره او د ټولو مسلمانانو د اتحاد او ترقۍ د پاره او د ټولو اېشيائي قامونو د اتحاد او ترقۍ د پاره غازي امان الله خان ملا تړلې ده او د خپل قام او د اسلام او د مشرق د خدمت د پاره ئې خپل ځان او مال وقف کړے دے. د دې د پاره مونږ کاکاخېل ټولو مسلمانانو ته او پۀ خاصه توګه ټولو پښتنو ته او د کاکاصاحب رحمة الله علېه مريدانو ته پۀ خاصه توګه اپرېدو ته، اورکزو، مومندو، شينوارو، خوګياڼو، وزيرو، محسودو او اتمان خېلو او نورو قامونو دا کاغذ د جرګې پۀ توګه ورلېږو، هر چا ته چې دا کاغذ ورسېږي نو هغوي دې داسې وګڼي چې د کاکا صاحب ټول نمسي راغلي دي او زما پۀ در او زما پۀ کوڅه کښې ناست دي او دا سوال رانه کوي چې پاڅئ او ملا وتړئ او تر هغې پورې پۀ قلار مۀ کښېنئ چې تر څو پورې مو غازي امان الله خان بيا د کابل پۀ تخت نۀ وي کښېنولے”(٢١)

    هم پۀ دې ګڼه کښې د انجمن اصلاح الافاغنه د هغې سمدستي جلسې هم تفصيلات ورکړے شوي دي، کوم چې پۀ درويشتمه جنورۍ کال نولس سوه نهه ويشت(٢٣ جنوري ١٩٢٩) پۀ اتمانزو کښې وشوه. پۀ دې موقعه دا تجويزونه پاس شو.

    ١. ” د مصلحتي مجلس دا جلسه پۀ حېثيت د اسلام او د قام د برطانيې حکومت ته دا صلاح ورکوي چې هغه د دې انګتې نه بالکل غېر جانبدار وي او د هندوستان حکومت ته هم دا خبردارے ورکوي چې دې خبره کښې مداخلت کول ټولو مسلمانانو ته او بيا پۀ تېره تېره د پښتنو قامونو ته يو قسم چېلنج دے چې پۀ دې خبره به د برطانيې او د پښتنو پۀ راشه درشه کښې خامخا د فرق پېدا کېدو وېره وي او د دې ټوله ذمه واري به د سرکار پۀ سر وي.

    د مصلحتي مجلس دا جلسه د افغانستان هغه مشرانو، مليانو او پيرانو او نورو دښمنانو ته چې د افغانستان د بربادۍ سبب دي، د کرکې پۀ سترګه ګوري…”(٢٢)

    پۀ دې ورځو کښې امان الله خان پۀ قندهار کښې ؤ، د انجمن غړو دا فېصله وکړه چې پۀ دې سخت وخت کښې د امان الله خان د مرستې د پاره يو طبي وفد هلته لېږل پکار دي. د دې وفد مشري د باچاخان مشر ورور ډاکټر خان صېب ته ور پۀ غاړه کړې شوه. د هغۀ سره د مرستې لپاره پنځۀ دېرش (٣٥) نور کسان چې اکثريت پکښې د ځوانانو ؤ وټاکلے شو چې پکښې څۀ ډاکټران وو او نور د هغوي د مرستې لپاره خلک وو. عبدالغني خان د باچاخان مشر زوے پۀ دې ورځو کښې پۀ جامعه مليه ډيلي کښې سبق وئيلو، باچاخان هغه هم را وغوښتلو او ورته ئې ووئيل چې د مشن سره لاړ شي او پۀ دې سخته کښې د افغانستان د خلکو مرسته وکړئ. پېرنګيانو طبي وفد ته اجازت ور نۀ کړو، هغوي د انجمن غړو ته ووئيل چې حکومت به دوي هله پرېږدي چې کله دوي سره د امان الله خان بلنه شامله وي. باچاخان او ميا جعفر شاه صېب ته دا ذمه واري ورپغاړه کړې شوه چې دوي دې لاړ شي او د قندهار نه دې د امير صېب نه بلنه راواخلي. دوي دواړو پوره وس وکړو، ولې حکومت دوي بلوچستان ته هم ورننوتو ته نۀ پرېښودل. د دې ټول تفصيلات پۀ “پښتون” کښې وخت پۀ وخت چاپ شوي دي.

    د مارچ کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې د ميا احمدشاه يو اوږد مضمون د “غازي بادشاه امان الله خان اسلام او کفر” د سرخط لاندې چاپ شو، ښاغلي ليکوال پۀ جار جار دا وېنا وکړه:

    ” خداے خرڅوونکيو، رسول خرڅوونکيو، دين او ايمان خرڅوونکيو خپل ازاد وطن عزت، حيا او پښتو خروڅونکيو د اسلام پۀ جامه کښې د دين د دښمنانو پۀ لمسون او وېنا سره يو مومن مسلمان بادشاه امان الله خان ته د کفر نسبت وکړو. غرض ئې دا ؤ چې عام ناپوهه خلک د هغۀ نه وګرځي او بدمعاشانو او دښمنانو ته د ازاد افغانستان د بربادولو موقعه پۀ لاس ورشي. هم هغه شان وشوه. ولې چې ورځ د قيامت شي او خداے پاک کل مخلوقات د حساپ د پاره راؤبلي او زمونږ رسول الله صلى الله علېه وسلم قران پۀ ترخ کښې د خداے پاک پۀ مخکښې حاضر شي نو پۀ هغه لوے مېدان د حساب کښې پۀ حقه سره خداے منونکے، رسول الله(ص) باندې قربانېدونکے او د خپل وطن پۀ خاوره باندې د خپل بال بچ سره ځارېدونکے بادشاه امان الله خان به د خلکو نه راجدا شي او پۀ لوے اواز سره به کلمه طيبه درسته کړي او بيا د زړۀ د درده به يوه کريکه وباسي او د هغو ټاس پۀ سرو، ګز ږيرو، زرتسبيحو، د مکر قبا پوشو مليانو ګرېوان ته به لاس واچوي او خداے پاک ته به ئې پېش کړي او پۀ ژړا به شي چې اے لويه خدايه دا هغه عزت ورکي، ملک خرڅوونکي، قام شرموونکي خلک دي چې د يو څو روپو د پاره ئې پۀ ما باندې د کفر فتوي ورکړې ده او حال دا ؤ چې ما ستا رسول، ستا قران، ستا کعبه پۀ حقه سره منل او خپل عمر مې ستاسو د يو لوے مخلوق د پاره چې پښتانۀ بللے شو وقف کړے ؤ او خپل سرو مال مې ترې نه ځارولے. مکارو د کفارو پۀ لمسون سره پۀ ما باندې د دروغو تورونه پورې کړل او خپل ازاد وطن ئې لوټې لوټې کړو”(٢٣)

    وړاندې زياتوي چې “يو خوا بادشاه امان الله خان ؤ چې د پښتنو د ترقۍ لپاره ئې مدرسې، کارخانې، سړکونه، ابادۍ شروع کړې وې او خپل قام ته ئې پۀ حکومت کښې واک او اختيار ورکړے ؤ او قام ته ئې پۀ لوے اواز سره بلنه کوله چې راشئ چې دا خپل وطن پۀ جمع سره سمبال کړو. پۀ افغانستان کښې بادشاه پۀ خپله خلک رابلي او ورته وائي چې راځئ چې د وطن د ساتنې او ترقۍ د پاره ښې ښې لارې را وباسو، بلخوا يو بدمعاش، لوچه، جوارګر، بنګي، چرسي، غل ډاکو سړے لکه بچه سقاؤ(د مشکي زوي) چې د پېښور نه د بدمعاشو پۀ سبب د پوليس د وېرې نه تښتېدلے دے، د افغانستان د ازادۍ دښمنانو پۀ کابل کښې کښېنولے دے او پۀ ټول جهان کښې ئې پښتانۀ رسوا کړل او کوم ظلمونه چې هغه پۀ ښځو او سړو کوي، هغه هر چاته معلوم دي. د نېکو پاکو مومنانو، مسلمانانو ښځو سره پۀ جار باندې او د هغه پۀ حکم سره بد عملي کېږي او عام مسلمان قتلېږي او بيا هم دغې شيطان ته دا ګز ږيري، تور زړي پيران او مليان مسلمان وائي او تعريف ئې کوي او د بادشاه امان الله خان پۀ ځاے ئې کښېنولے دے. اصله خبره دا ده چې روپو د مليانو د بچه سقاؤ،د شينوارو او د خوګياڼو سترګې ړندې کړې دي او د سپي مچان ترې نه جوړ شوي دي”(٢٤)

    د اپرېل کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ پښتون کښې د باچاخان دا مضمون چاپ شو: “د افغانستان د بغاوت پۀ هکله دنيا څۀ وائي، روس، فرانس او نور ملکونه پۀ چا ملامتيا وائي، ايا د کرنل لارنس(د يو پېرنګي نوم دے) پۀ دې کښې لاس شته؟” پۀ دې اوږد مضمون کښې باچاخان د ولايت او د نور يورپ د ځنې اخبارونو نه خبرونه ورکړي دي او دا ثابتوي چې د افغانستان پۀ بغاوت کښې د رسوايې زمانه کرنل لارنس لاس شته. لارنس د ترکانو پۀ ضد د عربو پورته کولو نه پس افغانستان ته رالېږلے شوے ؤ او پۀ “صوبه سرحد کښې پۀ يو خاص کار باندې مقرر ؤ”. باچاخان ليکي چې برطانيه دا کوششونه پۀ بيا بيا کوي چې پۀ افغانستان کښې يو ځلې بيا د انګرېزانو هغه زوړ اثر و رسوخ پېدا شي، کوم چې پۀ کال نولس سوه نولس (١٩١٩) کښې امان الله ختم کړے ؤ، ځکه چې حکومت برطانيه هم دا غواړي چې د هندوستان پۀ ګاونډ کښې دې خلک کمزوري او د هغوي تابعدار وي.(٢٥)

    هم پۀ دې ګڼه کښې د باچاخان بل مضمون”د جليل ملا چيټۍ: د هک دک کېدو خبرې” پۀ نوم چاپ شوے دے. باچاخان وائي چې دا هغۀ د مولانا ظفرعلي خان د اخبار”زميندار” نه ترجمه کړے دے. دا ملا جليل چې پۀ اخونزاده هم مشهور ؤ، د هډي مولوي صېب پۀ خپلوۍ کښې راتلو، د شور بازار ملا د کشر ورور پۀ لاس ئې بېعت کړے ؤ، ليکي چې ” د دې نه زما مطلب دا نۀ دے چې ټول پېران او مليان بدنام کړم، زما خو اوس هم پۀ ځنې مليانو او زبرګانو داسې عقيده ده چې د هغو پۀ اشارت اور ته دانګم، ولې له داسې بد ذاته او کم اصلو مليانو او زبرګانو نه مې کرکه وشوه چې د خپلو نفسونو غټولو لپاره پۀ قام او ملک کښې تربګنۍ اچوي. د شر فساد اور تازه کوي. د پښتنو بادشاهي ټوکړې ټوکړې کوي او د افغانستان دښمنانو سره يارانې ساتي. نو د داسې زبرګانو لۀ ټګۍ برګۍ نه مسلمان بچ کول زۀ خپل فرض ګڼم” ملا جليل پۀ خپله دې چيټۍ کښې د خپل يو بل “پيربهايي” کرم علي شاه ذکر کړے دے چا چې لکه د دۀ د کشر حضرت شور بازار نه لاسنيوه کړې ده. وائي چې دا “کرم علي شاه پۀ شکل څېره بدلولو کښې ډېر بد دے چې ساعت کښې ئې ګورې نو ښۀ پرهېزګار عالم به وي، د تسپو لوے ګړيال به ئې لاس کښې وي او د زبرګۍ او د کرامتونو خبرې به کوي، پۀ ساعت کښې به ئې ږيره او برېت سره د وريځو ټول خرئيلي وي او د بهنګو کوتک به ئې پۀ اوږه ايښے وي او د قلندرۍ خبرې به کوي. ماښام به د کاټياواړ پۀ جامه کښې د وړوکي حضرت صېب پۀ شېخانو کښې ناست وي، ذکر به کوي. ماسخوتن به د يو پښتون ملا پۀ جامه کښې پۀ لمانځۀ ولاړ وي. سحر به ئې بله نمونه جوړه کړې وي. لنډه دا چې پۀ څېره بدلولو کښې داسې مړنے دے چې د امکان خبره نه ده” وړاندې بيانوي چې د حضرت صېب پۀ وېنا دوي افغانستان ته لاړل. د سرحد پۀ اکثرو چاؤڼيو کښې وګرځېدو او بيا ازادې سيمې ته واؤړېدل. وړومبے دوي لاړل د شينوارو ملک ته چې د شوربازار د ملا ډېر اخلاص مند مريدان وو. شينوارو د دوي ډېره درنه مېلمستيا وکړه، کرم علي شاه دلته خپل دوه کرامتونه وښودل: پنځۀ ويشت د پاسه اووۀ سوه (٧٢٥) ولايتي ټوپکې او شپږ د پاسه سل (١٠٦) بکسونه د کارتوسو د يو غار نه د شينوارو ملک بيا وموندل. بله دا چې څو زره د سرو زرو اشرفۍ د جمات نه بهر ځمکه وکنستې شوه او د شينوارو ملک ته ورکړلې شوې. پۀ دې باندې کرم علي شاه ډېر زيات مشهور شو او د خپلو “کراماتو” پۀ سبب پۀ ياغستان کښې بې تکليفه ګرځېدو.

    دې چې به هر چرته لاړو د ملايانو پۀ مجلس کښې به شامل شو او د ملکه ثريا د تصوير قيصه به ئې را واچوله او د خلکو پۀ غم و غصه کښې به ئې اضافه وکړه. ملا جليل دا هم ليکي چې دوي کوه دامان ته هم لاړو او د بچه سقاؤ سره ئې ملاقات وکړو او هلته ئې د “جاهلو ملايانو” نه د امان الله خان خلاف قسم قسم فتوې واخستې.(٢٦)

    هم پۀ دې ګڼه کښې د مولوي جليل الرحمان يو مضمون “د افغانستان اور” د سرخط لاندې چاپ شوے دے. ليکي چې:

    “د غېر قامونو نمک حلالو غلامانو، شاباس ستاسو منډې ترړې، ستاسو تقريرونه، تحريرونه، ستاسو محنت سختۍ مېوه راؤړه، مبارک شه، مبارک شه، دغه دے افغانستان وران شو، خزانې لوټ شوې، مېګزينونه تالا والا، تباه او برباد شو، بنګلې قلاګانې ورانې شوې، بادشاه بې کوره شو، جرنېلان او کرنېلان در پۀ در شو، د زړو او وړو ځيګرونه څيري شو، ځمکه د ماشومانو پۀ وينو سره شوه، ښځې کونډې شولې، واړۀ يتيمان شو، پرده پوشې زنانه بې حرمته شوې، واه! د دې نه زياته فتح ستاسو کله کېدے شي”(٢٧)

    د مۍ کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ “پښتون” کښې د امان لله خان له خوا د ځنې اعتراضونو چې پۀ هغۀ باندې شوي دي، د دې ځواب داسې ورکوي:

    ” دا خو د دښمن ټولې بانې او چالاکۍ دي چې زما ساده قام له ئې پۀ دې دوکه ورکړه او خپل ملک ئې پرې باندې تباه او برباد کړو او د دښمن زړۀ ئې يخ کړو.(٢٨)

    باچاخان هم د خپل قام نه دا غوښتنه کوي چې: “اے زما پښتنو وروڼو! دا څۀ الزامات او فتوې چې پۀ غازي امان الله خان باندې لګېدلې دي، د دې څۀ حقيقت نشته دے او دروغ دي. د خداے د پاره دوست او دښمن وپېژنئ او د الله پۀ خاطر نور خپل ملک د خود غرضو او نفس پرستو خلکو پۀ لمسه مۀ ورانوئ”(٢٩)

    د جون کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې د باچاخان د خوا ليکلې شوې “اداريه” دا ده:

    ” د ټول پښتون قام صرف يو بادشاه دے او هغه غازي امان الله خان دے، زمونږ فرض دي چې د هغۀ د فايدې او بهبود حفاظت مونږه داسې وکړو، لکه چې څرنګ چې د خپل سکه ورور کوو. د خداے د پاره لږ خو نورو قامونو ته وګورئ چې هغوي څرنګ د خپل بادشاه پۀ وېنا باندې ځان، مال، ځامن ا و خپلوان قربانوي. د هر قام د اتفاق د يووالي او د منظم کېدو دپاره دا ضروري ده چې د هغې قام سړي د خپل مشر او بادشاه، جونګړه خپله جونګړه او د هغۀ تکليف خپل تکليف وګڼي او هېڅ چرې داسې خبره ونۀ کړي چې د هغې پۀ وجه د قام پۀ يوه ډله او بله ډله کښې فساد، دښمني او جنګ وشي”(٣٠)

    هم پۀ دې ګڼه کښې د “طبي وفد او پښتانۀ” د سر خط لاندې د باچاخان يو بل مضمون هم چاپ شوے دے چې پۀ کښې پۀ تفصيل سره هغه حالات بيانوي، کوم چې دوي ته د طبي وفد پۀ لېږلو کښې ورپېښ شوي دي. دا هم ليکي چې حکومت پۀ هېڅ حال کښې دوي ته د قندهار د تلو اجازت ورکولو ته تيار نۀ دے او نۀ دا غواړي چې دوي د کابل او خواؤ شاؤ سيمو ځپلي شوي خلکو سره څۀ مرسته او کومک وکړي. دا هم زياتوي چې د هغۀ د معلوماتو مطابق بادشاه ته چې کله دا معلومه شوه چې قامونه خپلو کښې پۀ جنګ شوي دي او د دې بنيادي سبب هغه دے نو فوراً ئې اراده وکړه چې د تخت نه کوز شي، ځکه چې هسې نه د هغې د پاره پښتانۀ پۀ خپلو کښې د يو بل وينې توې کړي.(٣١).

    د “پښتون” د جولايي کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې باچاخان د امان الله خان سره د خپل ملاقات تفصيلات ورکړي دي، ليکي چې د ملګرو پۀ وېنا بمبۍ ته لاړم او امان الله خان سره مې د بمبۍ پۀ تاج هوټل کښې ملاقات وکړو. باچاخان ترې نه پۀ دې موقعه دا تپوس وکړو چې تاسو ولې جنګ نۀ کوئ؟ امان الله خان ورته پۀ ځواب کښې ووئيل چې “ګوره اصل کښې بادشاه خو يو څوکيدار وي او د دې حق خلکو ته حاصل ؤ کۀ ما ته؟ ايا دا به ښۀ وي چې د يو کلي څوکيدار کوتک راواخلي او پۀ زور خلکو ته وائي چې ما خپل څوکيدار يا کښې کړئ، کۀ چرې د خلکو د رضا برخلاف زور جايز وي نو بيا ما له هم پکار وو چې جنګ مې کړے وے”(٣٢)

    پۀ دې موقعه باچاخان امان الله خان ته ووئيل:”نن پۀ افغانستان کښې خانه جنګي ده، پۀ کار دي چې هلته ستاسو د پاره تبليغ وشي او ستاسو خوبۍ خلکو ته وښودلے شي چې خلک بيا ستاسو طرف ته رجوع وکړي”. د دې پۀ ځواب کښې ئې دا ووې:

    ” بس زما کار ختم شو. ما لس کاله د دې قام خدمت وکړو. پۀ دې لس کاله کښې ما پۀ وخت ډوډۍ نۀ ده خوړلې، د سحر نه مې ماښام پورې کار کړے دے. د خپلې ښځې، ځامنو نه خبر نۀ وم. د شپې به بيا هم د دې قام پۀ فکر کښې وم چې دوي څنګه ترقي وکړي. د دې پۀ صله کښې زۀ قام قاديانے او کافر کړم. زۀ خپل ځان د پاره هېڅ قسمه پروپېګنډه او تبليغ نۀ غواړم، نۀ چاته وايم چې زما د پاره دې وکړي، زۀ تا ته رښتيا وايم چې د هغې بادشاهۍ نه اوس ډېر پۀ ارام يم. زمينداري به کوم او خپله ګوزاره به کوم. خداے رازق دے”(٢٣)

    د اګست کال نولس سوه نهه ويشت (١٩٢٩) پۀ ګڼه کښې د باچاخان مضمون” واه پښتونه!” د سر خط لاندې چاپ کړو، پۀ دې مضمون کښې باچاخان پښتنو ته قسم قسم غېرتونه ورکوي او ورته وائي د چا پۀ لمسه مو دا څۀ وکړل. د امان الله خان غوندې پۀ قام مئين بادشاه مو وطن پرېښودو باندې مجبور کړو. دښمن خطا کړئ او تاسو هم دې طرفته هېڅ فکر ونۀ کړو چې د دۀ نه پس به ستاسو څۀ حال وي، ليکي:

    ” اے پښتنو! لږ خو فکر وکړئ، مونږ به د لږ ساعت دپاره فرض کړو چې امان الله خان خراب ؤ، د دې د پاره د هغه برخلاف پۀ افغانستان کښې جنګ شروع شو لېکن اوس خو دوه مياشتې وشوې هغه خراب سړے د افغانستان نه بهر شو او افغانستان خو ئې خلکو ته پرېښودو نو بيا ولې کور پۀ کور جنګ دے….؟

    ” سړو چې مونږ به تاسو ته نعرې وهلې چې ګورئ دوي د دښمن پۀ لمسه د پښتون قام تباهي کوي او د هغۀ وطن بربادوي نو تاسو به پۀ کښې شک او شبې کولې، اوس خو هېڅ شک او شبه پاتې نۀ شوه.

    “د خداے د پاره اے پښتنو وروڼو! سترګې وغړوئ، تباه شوئ، برباد شوئ، دښمن ستاسو د تخت پۀ ورکېدو پسې دے او ستاسو پۀ تخت د ماشکي زوي چې هغه پښتون نۀ دے، کښېنوي، ستاسو بادشاه ورکوي، ستاسو د يو ځاے جمع کېدو ځاے ورانوي، ستاسو د دماغو نه د بادشاهۍ خيال وباسي، تاسو نا اميده کوي، لکه څنګه چې نن ورځې زمونږ ډېر خلک ماته مايوسه او نا امېده معلومېږي. مايوسي د بې همته خلکو کار دے، پاڅئ د الله پاک او د هغۀ د پاک رسول (ص) پۀ خاطر د خپل قام د خدمت د پاره پۀ اتفاق سره او پۀ جمع سره ملا وتړئ، ذاتيات او پرې جنبې پرېږدئ، د چا نه چې پۀ مال کېږي، هغه دې پۀ مال او د چا نه چې پۀ ځان کېږي، هغه دې پۀ ځان صرفه ونۀ کړي، تر هغې وخته پورې يو پښتون له ارام کول نۀ دي پکار تر کومه وخته پورې چې مونږ دا خپل تخت، دا خپله بادشاهي واپس د ماشکي د زوي نه اخستې نۀ ده او پۀ هغې مو يو پښتون نۀ دے کښېنولے.

    “او کۀ دې وخت کښې مو څۀ قدرې ځان او مال ته وکتل اومستي مو وکړه نو امېد نشته چې زمونږ هستي د دنيا پۀ مخ پاتې شي” (٣٤)

    د امان الله خان پۀ وطن پرېښودو تر مودو مودو پورې پښتانۀ پۀ ځاے نۀ وو راغلي او داسې به ورته ښکارېدو لکه چې د دوي نه څۀ ډېر نزدې څيز بې درکه شوے دے.

    ماخذونه:

    1. “پښتون” دسمبر کال ١٩٢٨- ص: ١٠
    2. پښتون” دسمبر کال ١٩٢٨- ص: ١٠-١١
    3. پښتون” دسمبر کال ١٩٢٨- ص: ١٥
    4. پښتون” جنوري کال ١٩٢٩- ص:١١-١٣
    5. پښتون” جنوري کال ١٩٢٩- ص:٣٤
    6. پښتون” جنوري کال ١٩٢٩- ص:٤٥
    7. پښتون” جنوري کال ١٩٢٩- ص:٤٧
    8. پښتون” فروري کال ١٩٢٩- ص:٤٧-٤٨
    9. پښتون” فروري کال ١٩٢٩- ص:٤٩
    10. پښتون” مارچ کال ١٩٢٩- ص:٥-٦
    11. پښتون” مارچ کال ١٩٢٩- ص:٦-٧
    12. پښتون” اپرېل کال ١٩٢٩- ص:٥-١٠
    13. پښتون” اپرېل کال ١٩٢٩- ص:١١-١٨
    14. پښتون” اپرېل کال ١٩٢٩- ص:٣٦
    15. پښتون” مې کال ١٩٢٩- ص:٥
    16. پښتون” مې کال ١٩٢٩- ص:١٠
    17. پښتون” جون کال ١٩٢٩- ص:٩-١٠
    18. پښتون” جون کال ١٩٢٩- ص:٣٩-٤٠
    19. پښتون” جولائي کال ١٩٢٩- ص:١٢
    20. پښتون” جولائي کال ١٩٢٩- ص:١٤-١٥
    21. پښتون” اګست کال ١٩٢٩- ص:١٣-١٤
  • جلال اباد کښې د باچاخان د تدفين پۀ وخت  د افغانستان د صدر ډاکټر نجيب الله وېنا – (اداره)

    جلال اباد کښې د باچاخان د تدفين پۀ وخت  د افغانستان د صدر ډاکټر نجيب الله وېنا – (اداره)

    پۀ جلال اباد کښې د باچاخان د تدفين پۀ وخت د افغان صدر ډاکټر نجيب الله شهيد وېنا د يو لوے تاريخي اهميت وړ ده، کومه چې خپلو ګرانو لوستونکيو ته وړاندې کول غواړو. کۀ يو اړخ ته د بابا د شخصيت پۀ بابله د پښتني جذباتو او د ورورۍ مظهر ده نو بل اړخ ته د تاريخ د طالب علمانو لپاره د تېرې پېړۍ د سياست يوه مختصره تاريخي نسخه هم ده.

    نوټ: دا ليکنه يو ځل مخکښې هم “پښتون” کښې د ملګري سنګين خان پۀ مننه خپره شوې وه چې يو ځل ئې مونږ بيا خپلو درنو لوستونکيو ته د موقعې پۀ مناسبت سره وړاندې کوو.

    بسم الله الرحمن الرحيم

    ملګرو، دوستانو، پښتنو وروڼو! مونږ پۀ دې ستر او ملا ماتوونکي غم لۀ خدائي خدمتګارو سره، دا د سامراج او تجاوز پۀ  ضد له  نه پخلاکېدونکي مبارزانو سره، د باچاخان د  لارې د ملګرو سره، د باچاخان د درنې کورنۍ او د دۀ له خلف السېف زوي خان عبدالولي خان سره  خپله ملي، افغاني همدردي ملګرے کوو. مونږ هغه ټولو وروڼو ته چې د ازادۍ پۀ جګړه کښې له  پښتنو سره د ورورۍ ژورې اړيکې لري او د هغوي سره يو سنګر او يوه لاره پالي د باچاخان د ځاے لۀ کبله د ورورولۍ او همدردۍ تسليت وايو. مونږ د خپلې سيمې وجدان لرونکيو او پۀ ازادۍ مئينو خلکو ته چې د سولې ازادۍ او پرمختګ لېوال دي ډاډ ورکوو چې د سولې، ازادۍ او ترقۍ لپاره به د خدائي خدمتګار بېرغ کوم چې باچاخان د استعمار پۀ  ضد پورته کړے ؤ، راښکته نۀ شي، بلکې د افغانستان او پښتونخوا او د ټولې سيمې د ملي ضد امپېريلسټي نهضت پۀ وجود کښې به لا لوړو څوکو ته وخېژول شي.

    ګمان مه بر که به پايان رسيد کار مغان

    هزار باده نا خورده در رګ تاق است

    پۀ دې عظيمه شېبه کښې چې د افغانستان او لرې پښتونخوا اولسونه د ازادۍ لۀ لارې لۀ ستر قافله سالار خان عبدالغفار خان سره خداے پۀ اماني کوي، خپله وظيفه ګڼو. د هند اولس ته، د هغوي حکومت ته، مشرانو او شخصاً د هندوستان صدراعظم ښاغلي راجيو ګاندهي ته د ناروغتيا پۀ وخت د باچاخان د پاللو او دۀ ته د ژورې پاملرنې پۀ وجه او د باچاخان جنازې ته د احترام د ادا کولو پۀ خاطر پېښور ته د ورتګ پۀ وجه او د تدفين پۀ مراسمو کښې د هند دولتي او پارلېماني عالي رتبه هئيت د ګډون پۀ وجه خپل قلبي ورور ګلويز سپاس وړاندې کوو. راشئ د ازادۍ او عدالت د نمانځلو پۀ مقصد او مبارز انسانيت ته چې پۀ ځمکه کښې د غلامۍ، اسارت، تبعيض، ظلم او تېري پۀ ضد ټينګار کوي. د باچاخان د ځاے تسليت ووايو.

    کله چې د باچاخان پۀ باره کښې خبرې کوو، زمونږ سترګو ته هغه لوے انسان ودرېږي چې د سلهاؤ مليونونو انسانانو پۀ زړونو کښې ئې د سړيتوب د عالي مدارجو خاطره پرېښې ده. فخر افغان د هند د ستر مشر مهاتما ګاندهي او د شرق لوے سياسي شخصيت جواهر لال نهرو سره يو ځاے د هند د نيمې وچې د اولسونو د ازادۍ او نېکمرغۍ لپاره، د پښتنو پرګنو د ازادۍ او سوکالۍ لپاره او له استعمار نه د ښکېل شوو اولسونو د خلاصون لپاره  خپل ټول ژوند، خپل ټول امکانات، هوسونه او ذاتي غوښتنې قربان کړلې. هغه نزدې څلوېښت کاله عمر د انګرېزانو د استعماري استبداد او د پاکستان د ډيکټېټرانو پۀ زندانونو کښې تېر کړل. هغۀ د انجمن اصلاح الافاغنه، د خدائي خدمتګار تحريک او ال انډيا کانګرېس لۀ پلېټ فارم څخه پۀ خپله مبارزه کښې خپل ټول عقل، ايمان او پښتو د هېڅ  زوراور، جابر او مقتدر د تورې ځلا او د طلاوو شړنګار ته تسليم نۀ کړ. د هغۀ پښتۍ د استبداد تر ګوزارونو لاندې ماتې شوې، لېکن ارادې ئې ماتې نۀ شوې. د افغانانو او پښتنو تاريخ تل د وطن پرستانو او قهرمانانو تاريخ ؤ او دے. لېکن د باچاخان د وطن پالنې او انسان دوستۍ حدود دومره پراخ دي چې پۀ هغې کښې د پښتني وطن او ټول انسانيت پولې سره ګډې شوې دي. پۀ دې حدودو کښې د تور او سپين، افغان او نۀ افغان، هندو او مسلمان ترمېنځ مانع دېوالونه نۀ دي درول شوي، بلکې هلته د ظالم او مظلوم د ازادۍ او اسارت، د سولې او جنګ او د رڼايۍ او  تيارې ترمېنځ پولې راښکل شوې دي. باچاخان برتري غوښتونکے نۀ ؤ. د برترۍ د پرزولو د لارې مبارز ؤ او لۀ ازادۍ سره ئې مينه کوله. دۀ زمونږ د ملي او ډيموکراټيک انقلاب نه را وروسته دلته زمونږ پۀ هېواد کښې پۀ خپلو سترګو وليدل چې هم هغه د ازادۍ بېن المللي او منطقوي دښمنان، کوم چې د هند د خلکو د بېدارۍ او ازادۍ پۀ ضد جنګېدل د افغانستان د خلکو د نېکمرغۍ او ترقۍ پۀ ضد هم جنګېږي. دے پۀ دې ډېر زورېدۀ چې د زاړۀ استعمار اخلاق افغان د افغان پۀ لاس وژني او کوربانۀ ئې د خپل کور ورانولو ته راپاڅولي دي. دۀ غوښتل چې له خارج  څخه د تعميل شوي جنګ د مخنيوي لپاره د افغانستان پۀ ټولو خلکو وګرځي، لېکن د ناروغتيا پۀ شرايطو کښې پۀ غرونو او درو ګرځېدل او پۀ لوړو ژورو باندې تلل راتلل  دۀ ته ګران وو او مونږ هم نۀ شوه کولے چې د دۀ د ناروغتيا پۀ وجه د باچاخان د داسې سخت سفر او کمپاين سره موافقه وکړو. زمونږ جمهوري دولت او د افغانستان د خلق ډيموکراټيک ګوند ترپايه پورې د افغانستان د انقلاب پۀ  مسائلو باندې د باچاخان سره نزدې تفاهم او مشاوره لرله. باچاخان د افغانستان انقلاب ته لوے اميد کړے ؤ. دے د دې انقلاب پۀ عادلانه ازادي بخښونکي خصوصياتو باندې باوري ؤ. هغۀ چې ټول عمر د تربګنيو، دښمنيو او غچ اخستلو مخالف او د عدم تشدد علمبردار ؤ، د افغانانو او پښتنو پۀ کور کښې ئې اور نۀ شو ليدے او د دغه اور مړکولو لپاره ئې غږ پورته کړو. د افغانستان د جمهوريت د ملي روغې جوړې سياست د فخر افغان خان عبدالغفار خان د بشپړ تائيد او ملاتړ څخه برخورداره ؤ، ځکه چې هغه ډاډه ؤ چې ملي روغه جوړه د ورور وژنې پۀ اور اوبۀ اچوي. مرور وروڼه سره پخلا کوي او د تباهۍ مخه نيسي. پۀ وطن او سيمه کښې سوله او ارامي راولي او د هېواد د سمسورولو او ابادولو لپاره لار پرانيزي. دۀ پۀ انقلاب کښې له يو شي څخه کرکه کوله، هغه د ورور وژنې جنګ جګړه وه چې د امريکا د امپيريلزم او د هغۀ د انډيوالانو له لوري د افغانستان پۀ خلکو تپل شوې ده. باچاخان پوهېدو چې د دنيا زاړۀ قابضان، دا د وينو تږي استعماري او امپيريلستي لېوان لۀ افغانانو د انقلاب سره دښمني کوي. امپيريلزم نۀ شي زغملے چې دلته د دې باتورو او ننګياليو افغانانو پۀ وطن کښې داسې څراغ ولګېږي چې د پېړيو ورکه لار لا  روښانه کړي او زيار ايستونکے او پۀ وطن مئين انسان د اسارت له تيارو نه د حقيقي خپلواکۍ، ازادۍ او نېکمرغۍ ارمان ته ورسوي.

    امپيريلزم مونږ ته بد مرغي، ځان ته نېکمرغي، مونږ ته اسارت، ځان ته ازادي، مونږ ته فقر، ځان ته شتمني، مونږ ته تباهي، ځان ته ابادي، مونږ ته ذلت او ځان ته عزت غواړي. مونږ دغه وېش نۀ منو او دغه تله بدلول غواړو… امپيريلستي محاقل پۀ خپل تبليغي جنګ کښې د اسلام لۀ نوم څخه ناوړه استفاده کوي او غواړي چې زمونږ سياست د اسلام سره مغاير وکړي. پۀ داسې حال کښې چې د اسلام سپېڅلے دين د خوندي ساتلو ضمانت پۀ خپله د پاک خداے له لوري شوے دے او مونږ ټول پۀ هغې ايمان لرو. بله دا چې زمونږ سياست د اسلام د سپېڅلي دين له تعليماتو سره پوره سمون خوري. حق خوښوونکي ديني عالمانو پۀ خپلو جرګو او فتواګانو کښې د دې پوره ګواهي ورکړې ده او له دې څخه بله لويه خبره څۀ کېدے شي چې زمونږ پۀ اساسي قانون يعنې ائين کښې دا خبره پۀ ډاګه ضمانت شوې ده چې د افغانستان دين د اسلام سپېڅلے دين دے. البته هر عاقل پۀ دې خبره پوهېږي چې پۀ افغانستان باندې جنګي او سياسي تجاوز د ديني مقصدونو لپاره نۀ دے، بلکې د ازادۍ او ترقۍ پۀ ضد دے چې د انقلاب د دښمنانو له لوري ئې انتظام شوے دے. دا چاړۀ چې اوس د افغانستان د ملي ډيموکراټيک ګوند مقابلې ته راايستل شوې ده، هم هغه چاړۀ ده چې پۀ ١٩٢٩ کال کښې اميرامان الله خان غازي ته او پۀ ١٩٤٨ کال کښې د بابړې پۀ مېدان سرخ پوشانو ته له تېکې راويستل شوې وه. زمونږ پۀ ازاد هېواد کښې د بهرني مداخلت باوجود د اقتصادي، اجتماعي ترقۍ کاروان پۀ مخ دے. د افغانستان د جمهوريت لۀ لوري د ملي روغې جوړې طرحه شوے سياست يو کمپلېکسي طرحه ده چې ملي او بېن المللي، سياسي او اقتصادي اړخونه لري. د پاکستان او نورو هېوادو څخه د افغاني مهاجرينو راستنېدل او د هغوي ځاے پۀ ځاے کېدل، د هېواد د سرحدونو کنټرول، پۀ ټول افغانستان کښې د بشپړ امنيت تعميل، د ايتلافي حکومت جوړول، د پارلېماني انتخاباتو ترسره کول، د سياسي ګوندونو د فعاليت ازادۍ، د سياسي ژوند د بېلابېلو اړخونو ډيموکريټايز کول، د دهقانانو لپاره د اوبو او ځمکې تعميل او د زراعتي پرابلمونو حل، د صنايعو او تجارت د انکشاف  لپاره د بهرني پانګې جلبول او نور د ملي روغې جوړې د سياست ترکيبي اړخونه جوړوي. يو ځل بيا د دې عظيمې غونډې پۀ مخ کښې اعلانوم چې لۀ افغانستان څخه د شوروي اتحاد د محدودو پوځي قطعاتو د ستنېدو پۀ باب مونږ د جلېب د خبرو برياليتوب ته منتظر يو چې وروسته لۀ هغه به ١٩٨٨ کال پۀ چوکاټ کښې دغه کار عملي شي. هم دا اوس د افغانستان پۀ ديارلس ولايتونو کښې د شوروي اتحاد پوځيان نشته. کۀ چرې امپيريلستي قوتونه او د سيمې ارتجاعي قوتونه د افغاني انقلاب ضد کسانو ته د وسلو او مهماتو لېږل بند کړي او زمونږ پۀ کورنيو چارو کښې د نۀ لاس وهنې تضمين ورکړي، د دغې قطعاتو ستنېدل کېدے شي چټک شي.

    هم دلته د هم دې لوے ورځې او د دې سترې ټولنې پۀ وړاندې چې مونږ خپل پلار، د ازادۍ او سولې لوے معلم، فخر افغان خاورو ته سپارو، تاسو ټولو حاضرينو افغانانو، پښتنو، بلوڅو، هنديانو او پاکستانيانو ته پۀ لوړ اواز وايو چې مونږ د جنګ د مخنيوي او د سولې د ټينګولو پۀ خاطر لويو قربانيو ته اقدام کړے دے. مونږ پۀ يو اړخيزه توګه متارکه اعلان کړې، مونږ زيات امتيازات مخالفانو ته منلي دي. لېکن مونږ به هېڅ کله د خپلو خلکو پۀ ازادۍ او ملي حقوقو، د خاورې پۀ تماميت، استقلال او ملي حاکميت باندې معامله ونۀ کړو. مونږ د خداے پۀ فضل دا توان پۀ ځان کښې وينو چې دا د ازادۍ او عزت ځاله، دا د قهرمانو پلرونو سنګر ګران افغانستان وساتو، اباد ئې کړو او د انسانيت، عدالت، ورورولۍ او برابرۍ زانګو او ټاټوبے ئې وګرځوو. هم دا ؤ د لوے باچاخان ارمان. هغه چې دۀ خپله ځواني، سپين ږيرتوب، خپل عقل، وجدان او ټول ملکات د دې لپاره وقف کړي وو. مونږ وياړو چې باچاخان خپله ابدي ارامګاه د جلال اباد پۀ ښار کښې غوره کړه. پۀ هغه ښار کښې چې د افغانستان د ترقۍ او پۀ وطن مئين باچا غازي امان الله خان ابدي ارامګاه واقع ده. باچاخان ووئيل چې ما پۀ ازاده خاوره کښې ښخ کړئ، ما پۀ جلال اباد کښې ښخ کړئ. پۀ داسې خاوره کښې چې د عدالت لپاره راپاڅېدلې ده، پۀ داسې خاوره کښې چې هلته د ملي مصالحي  چې د عدم تشدد سره اړيکې لري او د سولې او امن او ورورولۍ اواز پۀ غرونو او رغو، ښارونو او بانډو پۀ زړونو او وجدانونو خپور شوے دے.

    ډېرومحترمو حاضرينو! تاسو ته خطاب کوم.  پۀ ياد ولرئ چې وخت او ائنده به د باچاخان د دې وروستي خلاق او ستر تاريخ تصميم برکت او عظمت زمونږ د ټولو پۀ قام او وطن مئينو خلکو پۀ ګټه وخېژي. د باچاخان لوے او دوربيني پۀ دې کښې پرته ده…

     “باش تا افتاب سر بکشد- اين هنوز از نتايج سحر است“

    لۀ پېښور څخه تر جلال اباد پورې لاره يو ځل بيا د تاريخ پۀ بهير کښې پۀ دې نازېږي چې د هند د نيمې وچې د ستر ضد استعماري او ضد امپيريالستي شخصيت د جنازې د پرتمينو او پرګنيزو مراسمو شاهده وه. پرېږده چې دا  لاره، د خېبر دره، د باچاخان د جادې پۀ نامه ياده کړو. زمونږ پۀ وطن کښې ئې باچاخان د فخر افغان او د ازادۍ د پلار پۀ نامه يادوۀ.

    د افغانستان د جمهوريت رهبري پرېکړه وکړه چې د ازادۍ لمر نشان، د ازادۍ پلار ته تفويض کړي. زۀ نوموړے نشان د باچاخان زوي د هغوي د لارې ستر ادامه ورکوونکي، د ملي ډيموکراټيک مبارزې لارښوونکي او د افغان اولس ستر ملګري خان عبدالولي خان ته تفويضوم.

  • “د خپل ستر بابا سره د هغوي پۀ اخري سفر کښې” – سيد جاويد اقبال ګېلاني

    “د خپل ستر بابا سره د هغوي پۀ اخري سفر کښې” – سيد جاويد اقبال ګېلاني

    هسې خو کۀ مونږ فکر وکړو نو د ‘سفر’ ټکے چې لۀ کومې شروع کېږي نو هم دغه وخت کښې د مشکلاتو د سلسلې اغاز کېږي. پۀ هر يو سفر کښې مختلف قسم تکليفونه راځي، بس دومره ده چې انداز ئې جدا جدا وي.

    څوک چې سفر شروع کوي او بل ملک ته د مزدورۍ لپاره ځي نو هغه خپل مشکل لري خو ولې روښانه صباون لپاره دا قسم هلې ځلې کېږي. کۀ چرته څوک تعليم لپاره خپل د زړۀ ټکړه بهر ملک ته لېږي نو د هغۀ پۀ زړۀ کښې دا وي چې بچے به مې کامياب شي او لوے سړے به ترې جوړ شي خو دغه هم ډېر تکليف لري.

    او کۀ چرته مونږ سوچ وکړو چې د حج پۀ سفر چې کوم خلق ځي نو دا يقيناً د مسلمانانو د پاره يو ډېر لوے او ښۀ سفر دے خو دا هم ډېر مشکلات لري، کوم وروڼه چې د حج پۀ سفر تلي دي هغوي ښۀ اندازه لګولے شي.

    خو ولې کله کله دا سفر د يو خپل اتل سره کېږي او چې ثابته وي چې اوس زمونږ د يو بل سره ليدۀ کاتۀ، خبرې اترې او واسطې ناطې د همېشه لپاره ختمېږي او دا زمونږ اخري سفر دے نو پۀ داسې سفر کښې چرته بنده زهېرېږي نو هم هلته پرې بنده رغېږي.

    هم د داسې سفر خبره به کوم چې دا سفر زما د خپل فخر افغان بابا سره تر افغانستان پورې شوے ؤ. يقيناً ډېر ګران ؤ خو دومره ده چې نن ما سره د خپل نيکۀ يوه خاطره کم ازکم پرته ده.

    د جنورۍ مياشت وه کال ١٩٨٨ز دے. کۀ چرته يو طرف ته د يخو هوګانو شور دے نو هلته د بارانونو هم زور دے. پۀ دغه لېوني لېوني موسم کښې يو لېونے اواز لکه د ځنګل د اور خورېږي او دغه اواز دومره هېبتناک ؤ چې د نړۍ پۀ هر ګوټ کښې مېشتۀ د هر پښتون زړۀ ئې ارې ارې کړو. دا اواز د فخر افغان باچاخان د رحلت اواز ؤ. يقيناً دا دومره دروند اواز ؤ چې ټول خلق ئې د زړۀ پۀ رنځ اخته کړل خو زۀ ئې لږ پۀ فرق متاثره کړم. داسې نۀ ده چې ګنې زۀ ډېر دعوېدار يم چې ګنې د بابا لږ زيات مينه وال يم او زما پۀ شان بل مينه وال د بابا نشته خو دومره ده چې دا دعوي ضرور کوم چې:

    د بوډۍ غوندې پۀ يو موټي مالوچو

    د يوسف د حسن زۀ هم خريدار يم

    يعنې د يوسف (ع) پۀ خريدارانو کښې مالوچ پۀ لاس د خپل ستر بابا کۀ غم ولړزولم نو بلخوا دې فکر هم واخستم چې زۀ خو ځان د بابا پرستار بولم خو تر جلال اباد پورې ورسره سفر نۀ شم کولے. دغه وخت زما څۀ بل شان عجيبه کېفيت ؤ. د زړۀ نه الله خبر دے خو د کور حالات، د جېب حالات يعنې زۀ دومره بې وسه مينه وال يم چې پۀ قسمت کښې مې دا نشته چې د خپل ستر بابا اخري سفر کښې شامل شم.

    کۀ يو طرف ته زما د جېب حالات ښۀ نۀ وو نو بل طرف ته د کور حالات داسې وو چې زما پۀ ذمه د بوډۍ مور نه علاوه د درې خوېندو کفالت کول هم وو. د کور نه مې کله بهر شپه نۀ ده کړې او بل طرف ته پېسې ټکې يوه اهمه مسئله ده. دا مسئله يواځې زما د جېب نۀ ده، ډوډۍ کۀ ښۀ ډېره نۀ ملاوېږي خو شکر دے ګېډه ډکېږي.

    بهرحال پۀ دغه ستونزو سوچونو کښې د خپل بابا مينه وال پۀ زړۀ کښې قصد کړے دے چې کۀ مري او کۀ چوي خو د خپل بابا سره تر جلال اباد پورې ځي ځکه چې دا خو د بابا اخري سفر دے. مونږ خو تر اوسه پورې د هغوي بيان کړو خبرو باندې عمل نۀ دے کړے خو کم از کم دا حق خو دا خوږ نيکۀ لري چې تر جلال اباد پورې ورسره هر بچے لاړ شي. دغه سوچ لېونے کړے وم. زړۀ کښې مې بس دا يوه خبره وه چې هر څۀ چې وي خو د بابا د کټ سره به ځم.

    پۀ يوه خبره پوهه وم چې پېسې ټکې چې هر څۀ وي دا به ځان له پۀ خپله پېدا کوم نو چې کله د کور نه ما ته پېسې نۀ شي ملاوېدے نو د دې نه ښۀ خبره دا ده چې د کور نه پټ لاړشم. هر څۀ چې وي خو چې ضرور لاړ شم ځکه چې دا مې د خپل ستر بابا اخري سفر دے.

    بل طرف ته بوډۍ مور او درې خوېندې پۀ کور کښې د الله پۀ اسره پرېښودل ډېر ګران وو خو ولې تګ د هغې نه هم اهم ؤ. د کورنه پۀ پټه د تلو مطلب دا دے چې ما له يو راز دار هم پکار دے. د هغه راز دار انتخاب ما د وړوکوالي ملګرے او د ترۀ د زوي سيد اکرام الله جان صاحب وکړو. چونکې دے پۀ خپله د يو باچا خاني فکر خاوند ؤ او پۀ باچاخان مئين دے چې تر اوسه پورې ئې پۀ موبائيل د باچاخان تصوير لګولے دے. زما سره تيار شو او مونږ صوابۍ ته لاړو چې چرته ځان له کومه ډله پېدا کړو او د چا سره پۀ ګاډي کښې ځان ځاے کړو. ما د خپل ترۀ زوي ته وئيلي نۀ وو خو ما به هم پۀ دغه صوابۍ اډه کښې ځانله د پېسو ټکو غم هم کولو.

    بهرحال خداے بې نيازه بادشاه دے او کله کله د انسان اسره حاجت داسې ترسره کړي چې پۀ وهم او ګمان کښې ئې هم نۀ وي. هم دغه شان الله پاک د خپلو خزانو نه د پېسو ټکو انتظام وکړو او هلته مونږ د يو داسې ډلې سره مل شو چې هغوي تقريباً ټول سرکاري ملازمين وو. پۀ دغه کښې شاه سکندرخان د صوابۍ يو کلک پښتون سره سره يو ډېر قابل فاضل استاد هم منلے شي. او ياده دې وي چې دا شاه سکندر خان زمونږ د سکول او د کالج د دواړو ملګرے پاتې شوے دے.

    زمونږ سره پۀ دغه ډله کښې دوېم ملګرے خداے بخښلے ندا محمد صاحب ؤ چې دے د حبيب بېنک ملازم ؤ. يو ښۀ قام پرسته انسان ؤ او پۀ باچاخانۍ مئين ؤ، زمونږ سره پۀ دغه سفر کښې موجود ؤ. پۀ وړاندې ورځو کښې پۀ ټرېفکي پېښه کښې وفات شوے دے، مونږ سره يو بل ملګرے د مانېرۍ شېرزمين خان ؤ چې هغه د مسلم کمرشل بېنک ملازم ؤ. اوس پۀ پته پوهه نۀ يم چې چرته به وي خو بهرحال چې څومره دوي سره زمونږ مجلس شوے ؤ د هغې مطابق انتهائي نېک سيرته سړے ؤ او د خبرو انداز ئې ډېر د کلکو پښتنو ؤ. د دې نه علاوه ما ته څوک ياد نۀ دي چې پۀ دغه ګاډي کښې زمونږ سره ملګري وو. بهر حال کۀ يو خوا مونږ ته د باوقاره خلقو مجلس ملاؤ شو نو هلته دا هم يو ښۀ خبره وشوه چې مونږ ته بالکل نوے او زيرو ميټر فلائنګ کوچ ملاو شو چې هغه به مونږ جلال اباد ته اوړي راوړي. چې کله د استاذ سره زمونږ ملاقات وشو نو هغۀ د ځان سره خپل وړوکے زوے هم راوستے ؤ. او وئيل ئې چې دا فلائنګ کوچ مې پرون نوے اخستے دے. او اول به پۀ کښې تاسو جلال اباد ته بوځم او ستاسو سره به زۀ هم د بابا پۀ قافله کښې شامل شم، د هغې نه پس به پۀ دې ګاډي مزدوري کوم.

    زمونږ د صوابۍ نه پېښور طرف ته سفر شروع کېدونکے دے خو دومره ده چې يو ملګري ذمه واري د سالن اخستې وه چې زۀ به ئې پۀ کور کښې پوخ کړم او د هغې انتظار ؤ او د ډوډۍ خبره مونږ داسې کړې وه چې پۀ پېښور کښې به ځان له راواخلو. مونږ پېښور ته طرف ته سفر شروع کړو. مختلفې سياسي بيان بازۍ لګيا دي او زۀ پۀ عجيبه غوندې خوف کښې مبتلا يم. کله مې د بابا فکر واخلي نو کله مې د بوډۍ مور او خوېندو غم لکه د صحرائي چې پۀ هېڅ هم نۀ پوهېږي، ځان ته مې فکر دے.

    پېښور راورسېدو. يو کس پۀ کښې د شا نه اواز وکړو چې هلکه ډوډۍ را واخلئ پته نۀ لګي بل پۀ کښې اواز وکړو لږ صبر وکړه د رزق نه څوک نۀ پاتې کېږي. بهر حال ډوډۍ مو پۀ يو څادر کښې کلکې ونغښتې او زمونږ سفر دوباره د پېښور نه جلال اباد طرف ته شروع شو. يو ځل بيا د خپلې خوښې خبرې کله کله يو بل پورې خندل خو زۀ پۀ خپل ځان پۀ خپل سوچ کښې غرق وم. د يوې خبرې نه هم ناخبره پۀ خپله دنيا کښې اخته وم. زمونږ ګاډے بارډر ته ورسېدو او چې کله مونږ بارډر کراس کولو نو مونږ ته به يو نمبر ملاوېږي. کله چې مونږ ورسېدو نو مونږ ته چې کوم نمبر ترلاسه کړے شو هغه ٨٨٤٨ ؤ، د دې مطلب دا شو چې دومره ګاډي افغانستان ته زمونږ نه وړاندې وردننه شوي خو دا اندازه هېڅ نۀ وه چې څومره ګاډي مونږ نه وروستو را روان دي.

    زمونږ سفر اوس پۀ افغانستان کښې جاري ؤ او زمونږ قافله د هيلي کاپټر پۀ حصار کښې وه او يقيني خبره ده چې هيلي کاپټر به کله کله دومره ښکته شو چې لکه چې د پرو هوا زمونږ پۀ ګاډي لګي. د هغه وخت افغان حکومت زمونږ ډېر خيال وساتلو او مونږ پۀ خپله قافله کښې روان ؤ. رښتيا خبره ده چې ټول مخلوق غمژن ؤ خو زۀ د بابا د فکر نه علاوه د خپل کور د غړو پۀ فکر هم فکر مند وم. او چې څومره فاصله کمېده نو زما حالت خرابېدو، پته نشته ولې خو ماته داسې محسوس کېدله لکه چې څۀ چل کېږي او ذهني طور باندې زۀ بېخي مفلوج کېدم.

    زمونږ ګاډے پۀ دې وخت کښې پارکنګ ته وردننه شو خو عجيبه خبره دا وه چې د زرګونو ګاډو د پاره افغان حکومت د بابا د مقبرې نه بهر ډېر لوے انتظام کړے ؤ او ګاډي ښۀ پۀ ترتيب سره پارک کېدل شروع شوي وو. د ګاډي نه بهر او د هغې نه پس بيا ځانله د مخکښې تلو پروګرام جوړولو خو ولې يوکس پۀ کښې دا ووې چې نه ترکاري ډېره يخه شوې ده نو ضروري ده چې دا ګرمه کړو. د چا يو رايه او د بل چا بله خو اخر فېصله هم پۀ دې وشوه چې د ګرمولو څۀ لټون کوو نو کۀ چرته ګرمه شي نو خوند به وکړي خو ولې زمونږ د ګاډي استاذ ووئيل چې ماله ترې نه يو هډوکے او ډوډۍ هم دغسې را کړئ ځکه چې زما سره ماشوم دے. بيا تاسو کوئ چې هر څۀ کوئ. استاد له خپله برخه ورکړې شوه او مونږ پۀ دغه هڅه ګرځېدو چې دا چرته ګرمه کړو خو مونږ ډېر زيات مزل نۀ ؤ کړے چې پۀ يو ځاے کښې مونږ ته څۀ خشاک ملاو شو او مونږ ترکاري د ګرمولو هڅه وکړه خو شنډه وخته، معمولي غوندې يخ ئې مات شو خو ولې ګرمه نۀ شوه او هر چا وئيل چې بس هم دغه شان ئې وخورئ. زۀ هم د خلقو مېنځ کښې ناست پۀ يو عجيبه غوندې سوچ کښې بوخت وم او د ډوډۍ خو سوال نۀ پېدا کېږي ولې چې اوبۀ مې هم زړۀ ته نۀ کېدلې. څوک ډېر پۀ شوق ډوډۍ خوري او څوک هسې چک چونډي کوي. خو ولې ما مکمل انکار وکړو ځکه چې ډوډۍ خوراک ته مې زړۀ نۀ کېدو. چا ډوډۍ بس کړې وه او چا خوړه چې پۀ دې کښې ناڅاپي يو درز وشو. پۀ دغه وخت کښې ما ته خپل د ترۀ زوي سيد اکرام الله جان ووئيل چې جاوېده دا درز خو ډېر خطرناک ؤ. ما ورته ووئيل چې کم عقله دا خو بابا ته د توپو سلامي ورکوي، زړۀ ښکته پورته مۀ کوه خو ولې پۀ دغه دوران کښې بيا درز شو او پۀ دې درز کښې نغښتے خوف ډېر زيات ؤ او اوس دا هم پته ولګېده چې دا خو دهماکې دي.

    هر طرف ته د قيامت غوندې ماحول جوړ شو، هرسړے وېرې واخستو او زما حال د ټولو نه بدتر ؤ او هم پۀ هغه وخت کښې ما ته احساس وشو چې مرګ خو راغے خو ولې ډېر بې ضائع ځاے کښې او خپل ټوټې ټوټې زړګے مې پۀ داسې کېفيت کښې ګرفتار شو چې هغه کېفيت د کال ١٩٨٨ز نه تر ٢٠٢١ز پورې هر کال د جنورۍ پۀ مياشت کښې پۀ ما راځي او يو سوچ واخستم. د سوچ دا دائره کۀ څۀ هم ډېره محدود وه او صرف تر خپل سر د بچ کولو وه نو پۀ دې وخت کښې د هغې وخت نه سېوا شوې ده. کۀ هغه وخت صرف د خپل ځان فکر اخستے وم نو نن د قام فکر اخستے يم. د هغه وخت سوچ او د دې وخت سوچ لږه موازنه به ضرور کول غواړم. او پۀ دې امېد ئې کول غواړم کۀ چرته د ٢٠٢٢ز د جنورۍ پۀ مياشت کښې زۀ د دې کېفيت نه خلاص شم.

    څنګه چې ما فکر وکړو چې پۀ هغه وخت کښې کۀ زما فکر د ځان هم ؤ خو ولې ورسره مې دا هم فکر ؤ چې دا خلق چې پۀ زرګونو ګاډو کښې راغلي دي نو دوي خو پۀ ښۀ جذبه راغلي دي او چې چا له راغلي دي نو هغه فخر افغان بابا د دې فخر لائق ؤ ځکه راغلي دي. او بل طرف ته د هغه وخت افغان حکومت زمونږ دومره خيال وساتلو نو بيا د سوچ خبره دا ده چې اخر دا دومره لوے کار چا وکړو. دا اولس چا پۀ لړزان کړو. مختلف سوالونو مې پۀ ذهن کښې ګردش کولو. د فخر افغان بابا شخصيت د افغان حکومت دغه سپېځلې جذبه د خلقو مينه دا هر څۀ پۀ خپل ځاے ټيک وو خو ولې حقيقت دا دے چې کار ډېر وران شو، دا پۀ څۀ وشو، چا وکړل او ولې ئې وکړل؛ پۀ دغه خبره کول نۀ غواړم البته دومره به ضرور ووايم چې زمونږ دې خپل ستر بابا اخر داسې څۀ کار کړے ؤ چې د هغوي خلاف دومره حده پورې تلل چې پۀ مرګ ئې خپل دښمن نۀ معاف کوي. اخر داسې څۀ محرکات دي چې د بابا سره د مينې دومره سزا ورکولې شي. چې د بابا مينه وال هم پۀ نخښه کېږي. څۀ شو هغه د اسلام داعيان، څۀ شوه د پښتنو هغه معاشره او د جرګو هغه سړي کوم چې د داسې قسمه خبرو منع وکړي.

    اوس کۀ چرته د باچاخان يا د ولي خان صفت ليکم نو زما خيال دا دے چې د هغې ضرورت ځکه نشته چې د ټولې نړۍ لائبرېرۍ د هغوي د صفت نه ډکې دي بلکې پۀ دې ملک کښې هم داسې ثبوتونه شته دے چې هغه د دغې دوؤ ښاغلو متعلق واضحه دي.

    کۀ مونږ د خپل ستر بابا پۀ کردار نظر واچوو نو هغه د هشنغر خان ؤ. د بهرام خان زوے ؤ. هغۀ ته خو بادشاهي پکار وه خو ولې هغۀ فقيري قبوله کړه، د پښتونخوا پۀ هر يو ګوټ کښې ئې حجره يا جومات داسې پاتې نۀ شو چې هغوي ورته ځان ونۀ رسولو.

    دې ځاے کښې يوه خبره کول ضروري ګڼم چې پۀ ١٩٣٢ز کښې فخر افغان بابا زمونږ کلي ته هم راغلے ؤ او دا خبره ئې ما ته خپل ترۀ سيد غلام مصطفٰي شاه صاحب کړې وه چې د هغۀ پۀ دغه خبره يعنې زمونږ کلي ته پۀ راتګ باندې ما يو کالم “ژوندے کردار” پۀ روزنامه شهباز کښې څۀ موده وړاندې چاپ کړے هم ؤ. زما ترۀ وائي چې هغه وخت به زما عمر تقريباً لس کاله ؤ. نو دې ځاے کښې دا خبره ثابتېږي چې کله فخر افغان بابا زمونږ ورکوټي غوندې کلي صوابۍ (ميا ډهېرۍ) ته هم رارسېدلے ؤ نو يقيني خبره ده چې هغه پۀ ټوله پښتونخوا کښې ګرځېدلے وي. اوس هم زمونږ کلے ډېر ورکوټے دے خو ولې زۀ فکر کوم چې پۀ هغه وخت کښې خو به زمونږ پۀ کلي کښې پۀ مشکل سره شل کورونه وو.

    نو بيا چې فخر افغان بابا د هر پښتون يو جومات ته تلو نوهغۀ به وئيل چې يو شئ، پۀ اتفاق شئ، پښتون ئې يو کولو، پۀ خپلو وسائيلو د خپل اختيار خبره ئې کوله، د تعليم خبره ئې کوله، پۀ خپلو وسائلو کښې دننه د ژوند د تېرولو خبره ئې کوله، د عدم تشدد خبره ئې کوله او د پېژندګلو خبره ئې کوله، د خپل تهذيب خبره ئې کوله، د ترقۍ خبره ئې کوله او داسې نور ګڼ شمېر خبرې. او چې چرته به هم تلو نو د خپل اولس سره ئې دومره مينه لرله چې د هغوي حجرې ئې هم صفا کولې. يو خان ته د دې څۀ ضرورت ؤ؟

    خو هغه د هشنغر خان خو ضرور ؤ خو د پښتون اولس پۀ فکر کښې يو داسې ملنګ هم ؤ چې د خپل قام د پاره ئې ټول عمر پۀ زندان کښې تېرولو خو ولې چا ته ئې فرياد نۀ کولو. او نن چې پۀ ممبر باندې د باچاخان د عظمت خبرې کېږي يا زمونږ ډېر عالمان او فاضلان د فخر افغان بابا مثال ورکوي د هغې وجه د هغوي ديانت دے، عظمت دے، شرافت، سعادت دے.

    يقيني خبره دا ده چې زما قلم ډېر ورکوټے دے خو بيا هم چې پۀ باچاخان باندې ليکلو ته شي نو زما پۀ خيال وخت او وسائل به کم شي خو ولې د بابا صفات به ختم نۀ شي خو لږه خبره د هغوي فرزند جناب عبدالولي خان باره کښې کول غواړم او هغه دا چې د فخر افغان بابا د سياست واګې هسې خو د هر پښتون پۀ لاس کښې دي خو ولې بيا هم د هغوي پۀ کور کښې د فخر افغان بابا نه وروستو چې کوم کردار مخې ته راځي نو هغه د عبدالولي خان صاحب دے. ټول پښتون قام ته معلومه ده چې د ابا کور کله هم مشري نۀ ده قبوله کړې او د همېش د پاره ئې بل وړاندې کړے دے. او جناب خان عبدالولي خان هېڅ کله هم د مشرۍ هڅه نۀ ده کړې بلکې ډېر پۀ ښۀ طريقې سره ئې د خپل والد محترم مشن او موخه مخ پۀ وړاندې بوتلې ده.

    د خان عبدالولي خان سياست ته ټوله نړۍ ګوته پۀ خلۀ ده او چې کومې خبرې د نن نه څلوېښت کاله مخکښې هغوي کړې دي نو وخت پۀ وخت ټولې نړۍ هغه خبرې ومنلې. کۀ چرته مونږ وګورو نو نۀ خو خان عبدالولي خان سره څۀ قسم اختيار راغلے ؤ او نۀ هغۀ چا لۀ د څۀ ورکولو جوګه ؤ. خو ولې بيا هم دومره پۀ ښائسته او مثالي انداز کښې ئې خپل اولس ته د پوهې کوشش ورکړے ؤ چې مثال ئې نشته. د هغوي د هغه وخت پۀ تول تللي تقريرونه، د مثال نه ډکې خبرې چې اوس پرې ټول اولس پوهه شو، کۀ چرته زۀ داسې ووايم چې د کاڼي کرښې وې نو يقيني خبره ده چې غلطه به نۀ وي. پۀ پارلېمنټ کښې د پښتنو غږ د ۱۹۷۳ ائين او داسې پۀ سوونو زرګونو هڅې وې چې هغوي له ئې دا دومره برکت ورکړو او د تاريخ پۀ پاڼه د هغوي نوم لکه د ځلنده ستوري روښانه دے. او هر پښتون نن پۀ هسکه غړۍ د پښتنو خبره کوي. د بابا دغه تسلسل کښې دغه روښانفکره سړے کۀ چرته خپل مقام لري نو پۀ هغه ځاے کښې د مور بي بي کردار هم د چا نه پټ نۀ دے. کۀ چرته مونږ فکر وکړو نو پۀ کوم وخت کښې مور بي بي ته د سياست واګې پۀ غاړه شوې نو دا د هغوي مجبوري وه او خپله مجبوري پۀ داسې انداز سر ته رسول لکه چې مور بي بي ترسره کړه، دا ډېر ښۀ ښۀ سړي نۀ شي ترسره کولے او څنګه چې د فخر افغان بابا او د جناب ولي خان د خپل اولس سره نېغ پۀ نېغه رابطه وه نو دغه شان مور بي بي هم پۀ دغه مېدان کښې د ټولو نه وړاندې روانه ده. او رښتيا دا ده چې يو نيم د پارټۍ ورکر مور بي بي ته وئيلي دي او هغې ته پته هم لګېدلې وه چې ګنې دے ما ته دروغ وائي خو د هغې باوجود خپل ورکر له دا تاثر هېڅ کله نۀ دے ورکړے چې تا ماته دروغ وئيلي دي بلکې هغه ورکر ئې نور نور مخکښې کړے دے. او د ډېرو مشکلاتو باوجود ئې د فخر افغان بابا فلسفه پۀ مخکښې بوتلې ده. کۀ چرته مور بي بي پۀ هغه حالاتو کښې يو خوا پۀ ښارونو کښې جلسې کړې وې نو بل طرف ته د صوابۍ او پۀ صوابۍ کښې د غرونو پۀ علاقه کښې ئې هم جلسې کړې وې چې دغه جلسو ته هغوي پېدل تګ کړے دے. او د خراب حالاتو باوجود ئې پۀ ملک کښې دننه څۀ چې د ملک نه بهر ئې هم د خپل ورکر سره پۀ هر وخت کښې رابطه ساتلې ده.

    د مور بي بي د کردار نه وروستو کۀ چرته زۀ د جناب اسفنديارولي خان نوم وانۀ خلم نو يقيناً دا به دې قام سره هم زياتے وي ځکه چې پۀ داسې يو دور کښې چې هر طرف ته د دولت انبار وي. پۀ سياست کښې پېسې رادننه شوې دي، پۀ هغه وخت کښې د جناب اسفنديارولي خان سپېځلے کردار، سپېځلے پاتې کېدل د دې خبرې واضحه ثبوت دے چې پۀ ټيلي وېژن مذاکرې ته تيار دغه حضرت نن پۀ ټول قام کښې روښانه او بريالے دے.

    څومره پورې چې د جناب اسفنديارولي خان د کردار خبره وه نو هغه د چا نه پټ نۀ دے خو ولې د کارکردګۍ پۀ بنياد چې خبره کوو نو دا يو داسې شخصيت دے چې کۀ چرته د هغوي طاقت باندې هغه د پاکستان پيپلز پارټۍ سره دومره لوے کار د اتلسم ترميم پۀ شکل کښې مخې ته را ولي نو کۀ چرته د اسفنديارولي خان پۀ مټو کښې د پنجاب پۀ شان د ټولې صوبې اختيار ئې ورکړو نو د دې صوبې نه به څۀ جوړ شي. کۀ چرته محدود پېمانه باندې د هغۀ کارکردګي دومره ښۀ وي نو کۀ چرته پښتون ځان وپيژني او د جناب اسفنديارولي خان سره کلکه ملګرتيا وکړي نو زما پۀ خيال داسې څۀ کمے پۀ پښتون قام کښې نشته چې دے به د يو قوم نه هم وروستے پاتې شي خو کۀ چرته کمے دے نو هغه صرف دا دے چې کۀ چرته پښتون قام د خپل ووټ پۀ لار يو شي او خپل ووټ د باچاخان پۀ فکر پۀ جمع استعمال کړي او پۀ شا باندې ئې د جناب اسفنديارولي خان غوندې طاقت وي نو زما پۀ فکر زمونږ دا خوار اولس به ډېر زر د دې خوارۍ نه خلاص شي. د خپل صفا ستره ژوند سره سره جناب اسفنديارولي خان د خپل اولس سره هر وخت هر ځاے موجود او د پښتون د حق خبره ښۀ پۀ واضحه الفاظو د هر جابر حکمران وړاندې کړې ده. او دغه وجه ده چې زۀ فکر کوم چې جناب اسفنديارولي خان د خپلې برخې کار ښۀ پۀ احسنه طريقه سر ته رسولے دے. خبره ډېره اوږده شوه خو ولې د اسفنديارولي خان نه وروستو کۀ چرته زۀ د دوه شاه زلمو خبره ونۀ کړم نو يقيناً دا به د عوامي نېشنل ګوند او د هغې د تاريخ سره زياتے وي.

    دا دواړه شاه زلمي چې د ستر بابا پۀ حقيقي معنو کښې وارثان دي پۀ هغې کښې به وړومبۍ خبره د امير حېدرخان هوتي کوم. هسې خو مې پۀ ژوند کښې کله د نزدې نه دا کردار ليدلے نۀ ؤ خو پۀ دغه تېرو ورځو کښې پۀ صوابۍ (شاه منصورټاون شپ) کښې مې ډېر د نزدې نه وليدو. رښتيا خبره دا ده چې پۀ هغه وخت کښې مې دا د زړۀ خبره وه چې د پښتون د يو والي کار به الله پاک د اميرحېدرخان هوتي نه اخلي. هسې خو اميرحېدر هوتي د خېبر پښتونخوا وزيراعلٰي پاتې شوے دے نو دوي ته د هر يو څيز ډېره ښۀ اندازه ده.

    د حکومت د کولو هنر، د حکومتي اهلکارو نه د کار اخستو هنر او د تاريخ پۀ رڼا کښې د پښتنو تپوس او داسې ګڼ شمېر صفات نه خو زۀ د هغۀ وخت د حکومت نه اندازه لګوم خو ولې کله چې ما حېدر خان هوتي پۀ خپله ډېر د نزدې نه واورېدو نو دا ورځ راته ډېره لرې نۀ ښکاري چې ډېر زر به دے د خپل ستر بابا دا قافله خپل مقام ته ورسوي. او يقيناً هم دغه داسې ځوان دے چې د ټولو ځوانانو پۀ مرسته به دے د خپل قام ډېر ښۀ مشر ثابت شي.

    د يو شاه زلمي خبره خو ما وکړه خو ولې دې بل شاه زلمي باندې به هم لږه خبره کوم او هغه د جناب اېمل ولي خان شخصيت دے. هسې خو زۀ فکر کوم چې د تشو غوښو شوروا خو هسې هم ښۀ وي خو پۀ دې ځوان کښې چې زما کوم عمل ډېر خوښ دے نوهغه دا دے چې د دوي پۀ سياست کښې رادننه کېدل او پۀ سياست د خپل بابا د حضرت باچاخان پۀ شان سياست کول دي، هسې خو الله پاک اېمل خان ته ډېر بې شانه صفات ورکړي دي خو ولې د حيا او د جرات نه ډک دا عمل به ډېر خلق ځان سره مل کړي. يقيناً د جناب اېمل خان د قلار خوي او د بابا د ډلې د دوباره راغونډولو دا هڅې به ډېر زر دے خپل ځاے ته ورسوي.

    تاسو به پۀ زړۀ کښې وايئ چې خپله خبره دې نيمګړې پرېښوده خو داسې نۀ ده. ياده مې ده خو دومره ده چې د هغه مېدان يعنې د جلال اباد د هغه وخت نه تر دې دمه زۀ يو عجيبه غوندې حالت سره تېرېږم. چې دا حالت د جنورۍ پۀ ورځو کښې راپېدا شي نو پۀ دې وجه مې د هغه وخت نه واخلې تر دې دمه پورې ټول کردارونه د خپل اولس سره شريک کړل نو د دې مطلب صرف دا دے چې د باچاخان نه تر اېمل خان پورې چې دا څومره ذکر ما وکړو دغه ټولو پۀ خپل خپل ځاے کردار ادا کړے دے. خو ولې مونږ هم تر اوسه پورې پۀ خپل کردار سوچ کړے وے چې اخر د باچاخان دا کومه فلسفه وه چې تر اېمل خان پورې را ورسېده خو څۀ بدلون پۀ کښې رانغے او هر يو تن ئې پۀ خپل حېثيت ښۀ پۀ نره ترسره کوي. پۀ دې کښې فائده صرف د پښتو او پښتنو ده. الله دې وکړي چې مونږ د خپل ستر بابا سره د هغوي د فکر ملګري شو او داسې يو کردار پۀ خپل ژوند کښې پرېږدو چې زمونږ راتلونکي نسلونه هم خپل سوچ د خپل بابا پۀ فکر روښانه کړي.

    اوس به راځم خپلې خبرې ته کله چې مونږ پوهه شو چې ډزې خطرناکې شوې نو هر يو بنده پۀ خپله اندازه د ګاډي پۀ طرف روان ؤ. څوک زر څوک پس خو مونږ ملګري پۀ خپلو کښې يو ځاے شو او مونږ پۀ خپل هغه نوي ګاډي پسې ګرځېدو پۀ کوم کښې چې مونږ راغلي وو. پۀ دې کښې مونږ له خپل استاد اواز وکړو چې راځئ ګاډے دلته دے خو ولې چې مونږ ګاډي ته وکتل نو د ګاډي باډي ټول چک چور شوې وه. شېشې ئې ټولې ماتې وې. او د دې نه زيات د زيان خبره دا وه چې د استاذ هغه وړوکے زوي ډېر زيات ژوبل شوے ؤ او هغه ماشوم داسې فرياد کولو چې زړۀ به ئې ورانولو.

    د ګاډي انجن بچ شوے ؤ مونږ ټول پۀ خپل ګاډي کښې کښېناستو او پۀ هر چا دومره تلوار را جوړ ؤ چې زر ترزره د دې مېدان څخه ووځي. خو د ګاډو يو بل ته مخامخ کېدل داسې شو لکه تار چې … شي او د چا قدرت نۀ ؤ چې يو قدم مخکښې يا وروستو تلے وے.

    پۀ دغه وخت کښې د افغان حکومت له اړخه بار بار د تسلۍ اعلان کېدو او ورسره ورسره د خوراک سامان او د دوايانو تقسيم هم جاري ؤ خو ولې خلق دومره ځپلي شوي وو چې د چا دې قسمه خبرو ته پام نۀ ګرځېدو. د ډېر وخت د انتظار نه پس لږه لار وشوه خو ډېر زر بيا بنده شوه او داسې احساس خور شو چې هر چا وئيل چې دا ځاے بم دے. يو وخت پۀ کښې داسې هم راغلے چې زمونږ د ګاډي نه ټول خلق وتښتېدل او زما د ملګري عزيز پښه پۀ فلائنګ کوچ کښې نښتې وه. نۀ هغۀ نه وړاندې تلے شوم او نۀ ورته پاتې کېدے شوم. رښتيا خبره دا ده چې د سختې مرګ نۀ وي ګنې هم دغه سختي هېڅ کله د مرګ نه کمه نۀ وه.

    د شپږ ګېنټو د انتظار نه پس د ګاډو لاره پرانستل شوه او مونږ د پېښور پۀ طرف روان شو. يوه ګېنټه به مونږ مزل کړے ؤ چې مونږ د يو روسي ټېنک نه خداے بچ کړو چې لکه معجزه وي. ځکه چې زمونږ استاذ پۀ غلط لاس روان ؤ او ګناه ورته هم نۀ وه. د هغۀ نوے ګاډے کباړ شوے ؤ. خپل د زړۀ ټکړه ئې زخمي شوې وه، د ګاډي شېشې نۀ وې چې کم از کم هغۀ ځان د يخنۍ نه بچ کړے وے. نو داسې حالاتو کښې هر څۀ ممکن وو. اوس مونږ پېښور طرف ته راغلي وو، جلال اباد زمونږ نه ډېر وروستو پاتې شوے ؤ خو ولې زمونږ سفر اوس هم د افغانستان پۀ ځمکه جاري ؤ چې زمونږ د ګاډي پټرول ختم شو او مونږ يو ځل بيا د قسمت پۀ اسره ودرېدو.

    چې لږ ساعت وروستو د هغه ځاے افغان حکومت لخوا مونږ ته پټرول بغېر د څۀ پېسو ټکو ملاو شو او يو ځل بيا زمونږ سفر د پېښور پۀ طرف ته روان شو خو دومره وه چې د ژوند او ژواک د اسرې سره چې څومره خپل مزل ته نزدې کېدو نو پۀ زړۀ کښې ساه پۀ رو رو راتله. شپه نيمې ته رسېدلې وه، د مور او د کور غم هم اخستے وم خو دومره به ضرور ووايم چې پۀ کوم وخت کښې مې پۀ خپل سر شروع شوې وه پۀ هغه وخت کښې مې خپل کور هم هېر ؤ. مونږ بارډر نه پېښور طرف واوړېدو او د شپې خاموشۍ يو ځانله شور جوړ کړے ؤ. زمونږ يو ملګري دا ووئيل چې ګاډے د ډېرو تلو هم نۀ دے او زما سره د ارام ځاے شته. مردان ته به لاړ شو او چې لږ ارام وکړو نو بېرته به خپل پروګرام خپلو کلو ته کوو. هم پۀ دغه زمونږ اکتفا وشوه او باقي شپه بلکې د شپې لږه شېبه مونږ پۀ مردان کښې هم د هغه ملګري سره تېره کړه او سحر خپل کورونو ته لاړو.

    ولې چې ماته د پښتون رسالې چيف ايډيټر ساجد ټکر صاحب فرمائش وکړو چې زمونږ د جنورۍ د مياشتې د شمېرې د پاره څۀ ليک وکړئ نو ما ورته وئيل چې کۀ حضرت باچاخان يا د جناب عبدالولي خان پۀ کردار او د هغوي پۀ هڅو ليکل وي او د هغوي صفت بيانول وي او د هغوي نه ټولې نړۍ لائبريرۍ ډکې دي. خو ماسره د خپل ستر بابا يوه خاطره شته چې زۀ به ئې ستاسو ددې رسالې پۀ وساطت د خپل اولس سره شريک کړم او هم دغه زما وس دے.

    زما خپل ټول ننګيال اولس ته سلام دے الله دې وکړي چې ژوند ګړندے اوسي او زمونږ پۀ زړۀ کښې دې الله پاک د هغه ستر مشر د خپل اتل، د خپل رهبر پۀ لاره د مزل کولو توفيق را کړي.

  • انجمن اصلاح الافاغنه د جغرافيې او تاريخ پۀ تناظر کښې – ډاکټر فضل الرحيم مروت

    انجمن اصلاح الافاغنه د جغرافيې او تاريخ پۀ تناظر کښې – ډاکټر فضل الرحيم مروت

    مشهورانګرېز مؤرخ (Historian) ټائن بي ) [1889­1975] (Toynbee چې باچا خان 1988)­9018) نه يو کال مشر ؤ، د خپل دولس جلده مشهور کتاب د ” تاريخ مطالعه” (A Study of History ) کښې دَ ټولې نړې نه د شپږ ويشتو 26)) تهذيبونو د عروج و زوال او د ترقۍ او پسما ندګۍ تاريخ بيان کړے دے۔ او څۀ دا شان نتيجه ګِري او فارمولې ئې ترې راويستې ده. دې فارمولې يا نظريې ته د” چېلنج قانون او ردعمل” (The Law of Challenge & Response) نوم ورکړے شوے دے۔ هغه ليکي “چې د چېلنج شکلونه او صورت ضروري نۀ ده چې يو شان وي۔ چېلنج شکل کله د جنګ صورت کښې او کله د ماتې يا شکست صورت کښې او کله د غلامۍ يا سېلاب، طوفان يا زلزلې صورت کښې وي. چې څومره چېلنج دروند يا غټ وي هغه شان به د هغې رد عمل (Response)هم زيات وي۔”

    اوس يو ډېر ساده سوال دے چې د اولس ردعمل انفرادي دے يا اجتماعي، سياسي دے يا مذهبي، رد عمل پۀ توره، ټوپک، مرګ ژوبله، جلسه جلوس يا پۀ قلم کتاب او علم و حکمت دے۔ د ټائن بي پۀ خيال د يو هېواد يا قام پرمختګ لپاره تخليقي اقليت (Creative Minority) مشر تابه (Leadership) له پکار دي چې د اکثريت رهنمائي وکړي او د کاميابۍ او پرمختګ لاره وټاکي۔ دې عمل کښي اولنے قدم پيدائش (Birth) او وده (Growth) ضروري دي ځکه چې دا د يو قام او اولس لپاره د رېل ګاډي يا د انجن رول لوبوي.

    د پښتونخوا جغرافيائي او تاريخي جوړښت؛

    شلمې پېړۍ ته څوک د جنګونو او څوک ورته د انقلابونو پېړۍ وائي. خو د لوے افغانستان او افغانانو يا پښتنو د پاره دا پېړۍ هم د جنګونو وه او هم د انقلابونو.

    د شلمې پېړۍ افغانستان او کوزې پښتونخوا تاريخ، جغرافيه، سياسي جوړښت او نهضتونه (تحريکونه) د نولسمې پېړۍ سياست، امپريلستي قوتونو کشمکش د لوې لوبې د خېټې نه راوځي، پۀ لنډو ټکو کښې د افغانستان او کوزې پښتونخوا سياسي جوړښت او ترکيب پۀ شلمه پېړۍ کښې څۀ داسې ؤ۔

    افغانستان د انګرېز سره پۀ جنګونو او تپلې شوې معاهدو کښې درې څيزونه بائېللي وو۔

    اولنے: د افغانستان نه د نيمې نه زيات اولس بېل کړې شوے ؤ.

    دوېم: د افغانستان نه زرخېزه ځمکه د کوزې پښتونخوا ټوله سيمه بېله کړے شوې وه۔

    درېم: افغانستان اقتداراعلے يعنې استقلال هم له لاسه ورکړے ؤ، د ګندمک معاهدې نه واخله تر 1919ء پورې افغانستان د انګرېز د لاس لاندې هېواد ؤ۔

    پۀ داسې حالاتو کښې د افغانستان مثال د يو داسې سړي ؤ چې د چا نه لاس، پښې او ژبه غوڅ کړے شوې وي۔ هغه صرف اورېدے او کتے شي خو حرکت نۀ شي کولے، د افغانانو/ پښتنو فرياد د اواز د انګازې پۀ شان پۀ غرونو کښې بيا اورېدلے کېدو او پۀ خپله ختمېدو.

    د درياب سره د پولې د نشتوالي او سياسي بېلوالي (Isolation د تورې ورځې غوندې د پښتون سيمه توره تيارۀ کړې وه. خو پۀ داسې مرحله د لر او بر پښتونخوا (افغانستان) ګېر چاپېره حالاتو بدلون وخوړو، بېن الملکي حالات هم بدل شول لکه د مثال پۀ توګه د روس، جاپان جنګ (1905) روس او انګلش کنونشن (1907) پۀ فارس او سلطنت عثمانيه کښې ائيني تحريکونه (11-1906) د اټلي او ترکو جنګ (1911) د بلقان جنګونه (13-1912)، د کابل ته د ترکو او جرمني مشن راتګ، اولنے نړيوال جنګ، روس کښې د بالشويک کميونسټ انقلاب (1917) او د ولسن د 14 نکتو پروګرام د ټولې پښتونخوا پۀ سياست او معيشت باندې ډېر زيات اثر وغورځولو. دلته دا هم پۀ ګوته کول ضروري ګڼم چې د ټولو حادثاتو او انقلابونو نه زيات د روس انقلاب (1917) پۀ اېشيا کښې هغه رول ولوبولو کوم چې انقلاب فرانس پۀ يورپ کښې لوبولے ؤ.

    د بېن المللي حالاتو نه علاوه د هغه خلکو ذکر ضروري دے چا چې د شلمې پېړۍ پۀ اول کښې خپل رول پۀ کوزه او بره پښتونخوا کښې لوبولے ؤ۔ دې کسانو کښې انورپاشا، طلعت پاشا او جمال پاشا مرکزي اسيا او افغانستان سره سره پۀ قبائيلي سيمو کښې هم سياسي حرکتونو کښې بوخت وو. بلخوا علامه محمود طرزي او د هغۀ اخبار ‘سراج الاخبار‘ اثر د کابل نه تر د مرکزي اسيا او کوزې پښتونخوا پورې خور شو او پۀ اخر کښې انګرېز کمشنر ‘روس کېپل‘ کوزه پښتونخوا کښې د ‘سراج الاخبار‘ پۀ راتګ بندېز ولګولو. دغه ورځو کښې يو بل اخبار “افغان’ چې پۀ پښتو او اردو کښې چاپېدو، د انګرېز پۀ ضد او د ترکو پۀ حق کښې مقالې چاپول شروع کړې۔ حاجي صېب ترنګزے (فضل واحد) د ازادو مدرسو جوړول شروع کړل او پۀ مومندو کښې ئې د انګرېزانو پۀ ضد مبارزې لپاره لښکر هم تيار کړو، حاجي صېب د چمرکنډ مجاهدينو، کابل کښې هندي انقلابيانو او د نصرالله خان (د اميرحبيب الله خان ورور) سره هم نزدې اړيکې لرلې.

    د کوزې پښتونخوا جمود او د بره پښتونخوا سياسي بېلوالے (Isolation) پۀ افغانستان کښې د نهضت، مشروطيت يا يو ائيني تحريک د مختلفو انجمنونو او ټولنو پۀ شکل کښې څرګند شو. غازي امان الله خان د ټولو تحريکونو او ټولنو سره پټ او ښکاره تماس کښې ؤ۔ د نهضت مشروطيت ورکوټې او غټې ډلې دا وې۔

    1 ۔ انجمن سراج الاخبار

    2 ۔ مجلس جانثاران اسلام

    3 ۔ اخون افغان

    4 ۔ جمعيت سري ملي

    5 ۔ انجمن سري جوانان افغان

    دې تولو ډلو د افغانستان د پخوانيو ټولو سياسي ډلو يا قبائلي مقاومت نه بېخي يو بېل شان موقف لرلو لکه د مثال پۀ توګه د مشروطه خواهانو او ‘ځوانانوافغانانو‘ (Young Afghans) او د څۀ نورو ډلو غوښتنې د اميرحبيب الله خان پۀ وخت کښې څۀ پۀ لاندېني ډول وې؛

    1 ۔ يو ائيني بادشاهت جوړول

    2 ۔ منتخب پارلېمان مېنځ ته راوړل

    3 ۔ د قانون حاکميت قايمول

    4 ۔ د تعليم عام کول او د پرېس ازادي غوښتل

    5 ۔ د اسلامي شريعت او قراني قانون غوښتل

    6 ۔ سياسي ازادي د قومي ګټو پۀ رڼا کښې غوښتل

    7 ۔ د افغانستان پۀ ټولو قبائلي او نسلي (Ethnic) ګروپونو کښې قومي وحدت راټينګول

    8 ۔ افغانستان جديد کول او د ترقۍ لپاره نوې طريقې خپلول

    د دې ټولو تحريکونو نتيجه دا وشوه چې امير حبيب الله خان پۀ 1919ء کښې مړ کړے شو او زلمے انقلابي امان الله خان پۀ فروري 1919ء کښې د افغانستان بادشاه شو.

    امان الله خان نۀ يوازې سياسي قېديان خوشې کړل، بلکې پۀ دربار کښې ئې د انګرېز سفير پۀ مخکښې دا اعلان هم وکړو چې ما خپل ځان او خپل هېواد پۀ اندروني او بېروني توګه ازاد کړو او بيا ټول اولس پۀ يو اواز چغه کړه چې ‘يا مرګ يا استقلال‘ دغه امان الله خان نۀ صرف افغانستان يو ځل بيا پۀ درېم انګليس افغان جنګ (1919) کښې ازاد کړو بلکې له نورو اصلاحاتو نه علاوه هغۀ افغانستان ته پۀ اول ځل اساسي قانون تيار کړو او د افغانستان خلک ئې د يو اوږد سياسي بېلوالي (Isolation) نه راويستل ډاکټرغني خپل کتاب کښې ليکي چې؛

    ‘امان الله خان هغه زولنۍ چې افغانستان پۀ کښې بند ؤ، ماتې کړې، هغۀ غوښتل چې ټول پښتو ويونکي د افغانستان سره يو ځاے شي، Pan-Afghan خيالات د هغۀ د ټولو پاليسو بنسټ (Foundation) ؤ‘.

    پۀ لنډو ټکو ټول افغانان/ پښتانۀ د سياسي، فکري، ذهني، معاشي جمود ښکار وو. خو لۀ خوش بختۍ پۀ کال 1919 ء کښې کۀ يو طرف ته غازي امان الله خان د افغانستان باچا کېدو سره خپل استقلال تر لاسه کړو او هغه جموداو سياسي بېلتون ئې مات کړو نو ورسره ورسره ئې د جديديت بنياد هم کېښودۀ کوم ته چې زۀ “امان ازم” وايم Amanism. پۀ پينځو ستنو (Pillars) ولاړ ؤ۔

    • اسلام
    • استقلال
    • جديديت
    • مشروطيت
    • ډېموکراسي

    د افغانستان درېم جنګ او استقلال پۀ کوزه پښتونخوا کښې يو انقلاب راوستۀ اول لۀ وېرې نه مانټګ جمسفورډ اصلاحات (1919) پۀ صوبه کښې نافذ نۀ شول، بلکې مارشل لاء هم ولګېده، پۀ دغه وخت کښې (اولنے نړيوال جنګ (1914-18)د مرګ او ژوبلو پۀ برطانوي هند دغه د جنګ خرچه واچولې شوله چې پۀ دغه وجې د عام استعمال څيزونه ګران شول او پۀ نرخونو کښې ئي زياتوالے راغلو چه ټول بوج ئې پۀ عام اولس او زميندارو راپرېوتلو۔ پۀ کال 1918 ء کښې د انفلوينزا وبا راغله او پۀ نړۍ کښې د Spanish Flu پۀ وجه پۀ لکونو خلق مړۀ شول. دغه وباء پۀ پښتونخوا کښې هم خوره شوله او د باچا خان مشر زوے غني خان پۀ کښې معجزانه طور باندې بچ شولو خو مور بي بي يعنې د باچا خان وړومبۍ بي بي پۀ کښې وفات شوله.

    باچاخان پۀ يو وخت کښي د افغانستان لۀ لوري پۀ هندوستان باندې د حملې کولو سوچ هم لرلو لکه چې هغۀ پۀ خپل ژوند ليک کښې ليکلي دي چې؛

    “د يورپ جنګ چې ونښت نو زما پۀ زړۀ کښې دا خيال پېدا شو چې سړے کابل ته لاړ شي او د افغانستان د حکومت پۀ امداد د پېرنګيانو خلاف جدوجهد شروع کړي. دا د امير حبيب الله خان زمانه وه او د افغانستان پۀ باره کښې زما هغه وخت دا عقيده وه چې دا يو ازاد او زورور حکومت دے کۀ چرې وغواړي نو د پېرنګيانو خلاف زمونږ ډېره مرسته کولے شي. د دې لپاره مې دا فېصله وکړه چې د سوداګرۍ پۀ بهانه افغانستان ته ځم. ما دا تجويز خپل پلار ته وړاندې کړو، هغۀ راسره ومنلو خو مور مې مخالفت وکړو خو اخر مې هغه هم راضي کړه. بابا راسره د روپو وعده هم وکړه. زمونږ د کلي زما يو اشنا جمعدار عجب الله خان چې ډېر هوښيار او جهان ديده سړے ؤ، د پېرنګيانو پۀ انټليجنس ډېپارتمنټ کښې هم پاتې شوے ؤ او دغه ملکونه ئې ليدلي وو، دے مې د ځان سره ملګرے کړو او د راهدارۍ د پاره مو حکومت ته درخواست وکړو خو حکومت راهداري را نۀ کړه او دا کار پاتې شو”.

    د پښتونخوا صوبه کله هم د هند د نورو صوبو سره پۀ ائيني، تعليمي يا اقتصادي مېدان کښې برابره نۀ شوه، بلکې دلته خلک پۀ دې مجبور کړے شول چې د مدرسو نه ديني علم حاصل کړي او بس بيا د جهاد لپاره توره پۀ لاسو کښې راواخلي، پۀ کوزه پښتونخوا کښې د ټولو سياسي او اقتصادي پېښو او ستونزو سره سره د انګرېزي استعمار د پاليسو د ځواب درې اړخيز مبارزو پۀ شکل کښې څرګند شو.

    • يو طرف ته وسله واله مبارزه چې حاجي صېب د ترنګزو ورته مجبورکړے شوے ؤ او بيا حاجي مرزا علي خان فقير اېپي د ازادۍ بېرغ وچت کړو.
    • سوشلسټ/مارکسټ مبارزه چې پۀ سر کښې ئې کاکاجي صنوبر حسېن مومند، اسلم خان مومند شهيد او مولانا عبدالرحيم پوپلزے ولاړ وو.
    • د عدم تشدد مبارزه چې د باچاخان، مولانا فضل محمود مخفي صېب او خان شهيد عبدالصمدخان اچکزي پۀ مشرۍ کښې شروع شوه.

    پۀ داسې حالاتو کښې باچاخان مېدان ته راووتو. د جليانواله باغ د پېښې، د ترکي حالات او د رولټ اېکټ خلاف د احتجاج پۀ سلسله کښې باچاخان پۀ اتمانزو کښې يوه غټه جلسه وکړه، انګرېز حکومت هغۀ قېد کړو او دېرش زره روپۍ جرمانه ئې پرې هم ولګوله. د خلافت پۀ نتيجه کښې چې کوم هجرت افغانستان ته وشو، پۀ هغې کښې باچاخان پۀ ډېر جوش او جذبې سره حصه واخسته او کال 1920کښې کابل ته لاړو، هلته کابل کښې باچاخان د امان الله کان او محمود طرزي وغېره سره هم ليدل کتل وکړل.

    باچا خان د هجرت نه پس پۀ خپل ژوند ليک کښې څۀ دا شان حالات ليکې:

    “د افغانستان او ازادو قبائيلو حالت چې مې وليدو او پنځلس کاله مې پۀ هندوستان، قبائيلو او افغانستان کښې غورزې پرزې وکړې نو پۀ دې نتيجه ورسېدم چې انقلاب د منډې کار او دومره اسان څيز نۀ دے. انقلاب د سړې سينې کار دے. انقلاب عمل او پوهـه غواړي. انقلاب عالمان او پوهان غواړي چې د قام تربيت وکړي او انقلاب ته ئې اماده کړي. د انقلاب د پاره د اشخاصو ضرورت دے. تۀ ګوره چې زمونږ جذباتي ملګري پۀ څومره جوش راوتلي وو. ټول لاړل خوارۀ شول. نو کښېناستم د ځان سره مې ښۀ فکر وکړو نو پۀ دې نتيجه ورسېدم چې زمونږ د قام نۀ د تجارت خوا ته توجه شته، نۀ د صنعت خوا ته، نۀ د زراعت خوا ته او نۀ د تعليم خوا ته. د بلې خوا نه پۀ رسمونو او رواجونو کښې تر غوږونو پورې ډوب دي. پۀ خانه جنګيو اخته دي. داسې قام انقلاب نۀ شي راوستے او دا قام د دې بلاګانو نه خلاصول پکار دي چې سياسي شعور پۀ کښې پېدا شي او دا کار يوه پُرامنه فضا غواړي. تر دغه وخته پورې زۀ پۀ دې عقيده وم چې دا ټول کارونه انقلاب غواړي. تشدد راته د انقلاب نزدې او د کاميابۍ لار ښکارېده خو د تجربې نه وروستو راته معلومه شوه چې د جنګ پۀ وخت کښې اسونه نۀ تيارېږي نو ځکه مې اراده وکړه چې خپل کلي ته واپس کېږم او د عدم تشدد د اصولو پۀ بنا به کار کوم. اول به د انقلابي اشخاصو د تعليم او تربيت د پاره قومي مدرسې جوړوم. نو ځکه اتمانزو ته راغلم. زۀ چې له هجرته بېرته راغلم نو د هغو مدرسو د بېرته جاري کولو کوشش مې کولو چې پېرنګيانو د جنګ پۀ زمانه کښې بندې کړې وې۔”

    او د هجرت نه پس باچاخان پۀ لاندينو درې نتيجو ورسېدو؛

    1. د ټولو نه اول پښتنو ته د علم او تعليم ضرورت دے
    2. د پښتنو نا اتفاقي د پښتنو پۀ ترقۍ کښې لوے خنډ دے
    3. د قام د ترقۍ لپاره د پښتو ژبې ترقي پکار ده۔

    باچا خان خپل پښتون قام ته نوې سترګې ورکړې چې ځان او جهان ته پۀ نوې روشنائي کښې وګوري۔ باچا خان قام ته داسې غوګونه ورکړل چې هغه د علم و حکمت خبرې واورې. هغه قام ته يو روښانه فکر او جديد ذهن ورکړو چې پۀ ځان او قام فکر وکړي او د ترقۍ پۀ لور روان شي.

    باچا خان خپلې ټولنې (Society) او خپل قام هر يو اړخ ته ښۀ پام کړے ؤ. مسلمانانو او پښتنو ماضي او تاريخ باندې ښۀ غور و فکر کړے ؤ او د خلافت پۀ نتيجه کښې د هند نه افغانستان ته هجرت باندې هم ښۀ وارد وو۔ 1920 هجرت ستونزې، تجربې، مشاهدې او د پښتنو، افغانانو مشر تابه سره مشورو نه پس بيا يو بلې نتيجې ته ورسېدو چې هغه نتيجه پۀ فرد(Individual) نه بلکې پۀ افرادو ولاړه وه. هغه پۀ ټوپک نه بلکې پۀ قلم ولاړه وه، هغه پۀ تشدد نه بلکې پۀ عدم تشدد ولاړه وه، هغه پۀ جهالت نه بلکې پۀ علم و حکمت ولاړه وه، هغه پۀ بېلتون نه بلکې پۀ پېوستون ولاړه وه. هغه صرف پۀ فلسفې يا مفکورې نه بلکې پۀ عمل ولاړ وه.

    د ټولو خارجي او داخلي عواملو اوproblems) (پۀ رڼا کښې کۀ مونږ د انګرېز مورخ ټائن بي تهيوري يا فارمول ته وګورو نو پښتون قام (کوزه او بره پښتونخوا) ته چې کوم چېلنج ؤ هغه پۀ يو غټ پلان (منصوبه) او پۀ سائنس (Science) ولاړ ؤ۔ د دغې چېلنج مقابله صرف او صرف د نوي علم و حکمت پۀ زور کېدلے شوه او علم و حکمت د تعليم او پوهې نه بغېر ممکن نۀ ؤ. د باچا خان د پوهې او اصلاح پروګرام د ټائن بي پۀ فارمول ردعمل (Reaction) يا جواب ؤ او انجمن اصلاح الافاغنه هغه تخليقي اقليت (Creative Minority) مشرتابه (Leadership) د پښتون اولس اصلاح او رهنمائۍ لپاره رامېنځ ته شو.

    د انجمن اصلاح الافاغنه د باچا خان او د هغۀ د ملګرو يو داسي پوخ او اصلاحي بنسټ (Foundation) ښودنه وه چې د شلمې پيړۍ اولنۍ دوه لسيزه کښې پۀ ټولي پښتونخوا کښي مثال او ثاني نۀ لري. د انجمن اپرېل 1921 کښې جوړول هم د يو خاص فکر او مقصد حاصلولو لپاره وو.

    هره مفکوره د خپل وخت، حالاتو، او واقعاتو پۀ چوکاټ کښې پرته وي۔ دا مفکوره لۀ زړو مفکورو پۀ مقابل کښې مېدان ته راوځي او ټولنې ته نوې لار ښائي او کله دا مفکوره د زوړ سياسي، اقتصادي او ټولنيز (Structure) ته پۀ نوي شکل کښې د مخصوص طبقه (Class) يا قام يا حکومت خپلو مقاصدو حاصلولو لپاره استعمالوي۔ انګرېز حکومت نه صرف خپل ځان لپاره “د سرو مرغۍ” يعنې هندوستان باندې حکومت ته دوام ورکولو لپاره هر قسم منصوبې جوړې کړې وې او دغې ټولو منصوبو کښې لوے افغانستان يا هغه برخې چې کوزه پښتونخوا ورته وائي کښې جال خور کړو. پۀ دې لوے پلان کښې هغه د پښتنو/ افغانانو ټولنې ځنې بنيادي، سياسي او مذهبي مشران تر لاسه کړل څه مُليان، پيران، خانان او ملکان انګرېزانو پۀ خپله ولکه کښې واغستل او د غريب او بې سواده اولس ئې د دوي پۀ وسيله پۀ خپل نظام او جبر نه بې خبره وساتل۔ دې زوړ نظام (Structure) کښې انګريز ته ګټه او پښتون ته نقصان ؤ۔ خو د انګريز ضد سياسي او مذهبي مشرانو دې ټولو خبرو حل پۀ توره او پۀ ټوپک کښې لټولو. ډېر کوششونه وشول او پښتون هم د تورې پۀ زور باور لرلو خو پۀ خپل مرام او مقصد کښې نۀ د هند اولس او نۀ پښتانۀ کامياب شول.

    باچا خان ته د پښتون قام د دې بنيادي بيمارو احساس وشولو چې ډېره مهمه خبره ده او چې علاج ئې دغه وخت څۀ پۀ دې ډول ممکن کېدے شو؛

    1 ۔ چې څۀ معجزه وشي۔

    2 ۔ اتفاق وکړي او ټوپک راواخلي۔

    3 ۔ د پښتون اولس دې اصلاح وکړې شي۔

    باچاخان قام سره د صلاح و مشورې لپاره دَ 500 يا 600 کلو دوره وکړله۔ او د هغې وروستو ئې د “انجمن اصلاح الافاغنه” بسنټ د اپرېل مياشت کښې پۀ کال 1921 کښي کښېودلو او د بره ښودلي درېم تجويز باندې سره متفق شول.

    باچاخان او د هغۀ ملګرو د دې ټولو مقصدونو د حاصلولو لپاره چې کوم کار شروع کړو، هغه د ازاد سکولونو جوړول وو۔ انجمن جوړولو نه وړاندې له ټولو نه اولنے سکول ئې د دير پۀ سيمه کښې د فضل محمود مخفي صېب سره پۀ ګډه جوړ کړو۔ خو د دير نواب او پوليټيکل اېجنټ د سکول عمارت وران کړو او دوي ئې دير نه وويستل۔ دې نه پس يو خوا ئې پۀ اپرېل 1921ء کښې انجمن اصلاح الافاغنه جوړه کړه او بل خوا ئې د انجمن سېورې لاندې ازاد سکولونو جوړولو لړۍ شروع کړه۔

    د انجمن اصلاح الافاغنه مرام او مقصد دا ؤ:

    1۔ اتفاق و اتحاد

    2۔ پوهه او تعليم

    3۔ صبر او برداشت

    4۔ عدم تشدد

    5۔ دَ پښتو ژبې پرمختګ

    6۔ د غلط رسم و رواج مخنيوے

    7 ۔ د کسب و کمال زد کړه

    8۔ بشري عظمت

    9۔ د قوميت روښانه پېژندګلو

    دا انجمن بيا وروستو پۀ“خدائي خدمتګار تحريک” کښې بدل شو او يو نوے رنګ او جوش سره د انسانيت خدمت ته لاس پۀ نامه ودرېدو.

    پۀ دې ټولو مبارزو او تحريکونو کښې باچاخان د خدائي خدمتګار تحريک پۀ سائنسي بنيادونو کېښودلے ؤ او هم دغه وجه وه چې پۀ ټوله کوزه پښتونخوا کښې دا تحريک ډېر زړ خور شو او د خدائي خدمتګار تحريک د ختمولو لپاره يو داسې جال خور کړے شو چې هغې کښې يو طرف ته برطانوي استعمار ولاړ ؤ او بل خوا د انګرېز پلويان خانان او جاګيرداران او درېمه طبقه کښې انګرېز پلوه مليان او پيران شامل وو۔ باچاخان يو خوا د خارجي سپين انګرېز مقابله کوله او بل خوا ئې د هغو ټولو داخلي او مقامي قوتونو مقابله کوله چې ځانونه ئې د اولس د مشرتيا پۀ قطار کښې شمېرل.

    ډاکټر پروفېسر عبدالکريم خان خپل ناچاپه پي اېچ ډي مقاله کښې د خدائي خدمتګار پۀ باره کښې ليکي چې:

    “انګرېزي تاريخ نويسانو خدائي خدمتګاران جنجاليان (Trouble Makers) ګڼل، د مسلم ليګ پرورده پاکستاني دانشورانو هغوي غداران، کانګرسيان، پښتونستيانيان د هندوانو ملګري او ماسکو نواز بلل۔ د خپلې صوبې سوشلسټانو خدائي خدمتګارو ته د سرمايه دارانو د ټولګي پۀ حېث کتل، ډېرو هندوانو ته خدائي خدمتګاران مسلمانان او ډېرو مسلمانانو ته دوي هندوان ښکارېدل خو باچاخان يوه نوې ورورولي راوسته چې هغه د اسلام پۀ تعليماتو، د پښتون کلتور او انسانيت پۀ اصولو باندې ولاړه وه چې خدمت، قرباني، صبر او عدم تشدد پۀ کښې د تصور پۀ توګه نه بلکې پۀ عملي توګه شامل وو۔”

    لکه وړاندې ووئيلي شو کوزه پښتونخوا کښې سياسي، فکري، ذهني او معاشي جمود او سياسي بېلتون لپاره د باچاخان او د هغۀ ملګريو چې کوم کار وکړ و هغه د سرو زرو پۀ اوبو ليکل پکار دي۔ باچاخان او د هغوي ملګرو يو داسې انقلاب راوستل غوښتل چې پۀ کښې د فرانس او روس پۀ شان وينه هم توې نۀ شي، منافرت هم خور نۀ شي، اتفاق هم راولي۔ خداے بخښلي باچاخان افغانستان ډېموکراتي ګوند د خپل وخت مشران نورمحمد ترکے، حفيظ الله امين او ببرک کارمل ته وئيلي وو چې؛

    “انقلاب د اوبو د سېلاب پۀ شان دے، ژوندي او ويښ قومونه اوبو ته بندونه جوړ کړي او پاخۀ ډېمونه جوړ کړي او د سېلاب اوبۀ پۀ کار راولي، خو چې کوم قومونه اودۀ او بې اتفاقه وي هغه د سېلاب اوبۀ د خشاک پۀ شان له ځانه سره يوسي۔”

    خو افسوس چې څنګه ملا د باچاخان خبره نۀ اورېده دا شان د خلق ډېموکراتي ګوند مشرانو هم د ثور انقلاب1978 د يو چپ لاسي پۀ انقلاب پۀ توګه پۀ افغانستان کښې راوست خو هغه انقلاب د مختلف وجوهاتو پۀ بنا تباهي، بربادي او بې اتفاقي راوسته او عجيبه خبره خو دا ده چې د ثور انقلاب صرف افغان اولس نه بلکې خپل انقلابي بچيان هم وخوړل او لا تر اوسه د افغان او پښتون پۀ ځمکه اور بل دے۔

    د باچاخان د تحريک پۀ وجه پۀ کوزه پښتونخوا کښې ټول اولس ته معاشرتي برابري حاصله شوه د مثال پۀ توګه لوهارانو، ترکاڼانو يعنې ټولو کسب ګرو ته خلقو پۀ ټيت نظر کتل خو خدائي خدمتګار تحريک کښې هغوي نه سالاران او جرنېلان جوړ کړے شول.

    بل پله ئې د سياسي شعور د بيداۍ لپاره د پښتو ژبې خپله مجله “پښتون” شروع کړه چې نۀ صرف اولس د خپل چاپېرچل نه خبرکړي بلکې د نړۍ حالاتو څخه ئې هم خبر وساتي.

    پښتنو د کاروبار نه هم ځان لرې ساتلو ځکه چې دکان کول يا کاروبار کول پښتنو د هندوانو پېشه ګڼله خو باچاخان پۀ خپله دا روايت مات کړو او دکان ئي پرانستو. نورو پښتنو چې دا وکتل چي د باچاخان غوندې سړي دکان پرنيستے دے نو د دوي هم کاروبار ته پام شو.

    بله دا چې کله باچاخان پۀ1928 ء کښې ‘پښتون’ مجله شروع کړه نو هغه صرف پۀ پښتو ژبه کښې وه۔ دي سره ئې نۀ صرف دا چې د پښتون شناخت لپاره پۀ کښې مضامين چاپ کېدل، بلکې پښتنو شاعرانو او اديبانو ته پوره پوره موقعه پۀ لاس ورغله او پۀ ليکونکو کښې صرف سړي نۀ بلکې ښځې هم شاملې وې۔ پښتو ادب دغه وخت ډېر انقلابي پرمختګ وکړو ‘پښتون’ مجله صرف پۀ کوزه پښتونخوا کښې نۀ خورېده بلکې افغانستان ته هم تلله او هلته غازي امان الله خان پۀ خپله ټولو خلقو ته د مجلې د لوستو تاکيد کولو.

    د باچاخان او خدائي خدمتګارانو قېدوبند سره سره پۀ ‘پښتون’ مجله هم ډېر ځله پابندۍ ولګېدې خو د مجلې پېغام شاعرانو او ليکونکو د خپلو شعرونو او مشاعرو پۀ ذريعه خورول شروع کړل او هم د دې کوششونو برکت ؤ چې پۀ افغانستان کښې د ويښ زلميانو نهضت مخې ته راغلو کوم چې عېن د ‘امان ازم، او باچاخان پۀ فکر پورې تړلي وو بلکې د خدائي خدمتګار ګوند ئې يو لوے پلېټ فارم افغانانو يا پښتنو ته پۀ لاس ورکړو کوم چې د افغانستان سياست پۀ شلمه پېړۍ کښې پۀ مخ بوتلو او ښکته پښتونخوا کښې ئې هغه سياسي جنبشن راپورته کړو چې د سياست د لارې د انګرېز پۀ دور کښي ئې هم حکومت وکړو او پۀ خپله خاوره د خپل اختيار پۀ خبره تر اخره وخته کلک ولاړ ؤ چې د ورورولۍ لار صرف علم او عدم تشدد دے او د ټولو نه لويه خبره دا چې يو کليوال تحريک ئې د کليو نه ښاريو ته وغځولو او بيا ئې پۀ ټول هند وپېژندو۔ او دغه رنګ ئې عالمي رنګ او شکل واخستو.

    کتابيات

    1۔ ظفر حسن ايبک ، آپ بيتی ، لاہور، ۱۹۶۷

    2۔ عزيزہندي، زوال غازي امان الله ، ۱۹۳۷

    3۔ ميا اکبر شاه ، د آزادي تلاش، پشاور

    4۔ عبدالغفار، زما ژوند او جدوجهد، کابل، ۱۹۸۳

    5۔ عبيدالله سندهي ، کابل میں سات سال ، پاکستان

    6۔ مولوی محمد علی قصوری ، مشاہدات کابل و یاغستان ، پاکستان

    7۔ سید رئیس احمد جعفری ، اوراق گُم گُشتہ ، محمد علی اکیڈمی لاہور، 1968

    8۔ Erland Jhoson, India , Pakistan or Pakhtunistan, Stockholm, 1981

    9۔ Dr. Fazal-ur-Rahim Marwat, The Evolution and Growth of Communism in Afghanistan (1917-79); An Appraisal, Royal Book Company Karachi, 1997.

  • د شلمې پېړۍ ستورے – مولانا خانزېب

    د شلمې پېړۍ ستورے – مولانا خانزېب

    افراسياب خټک د غني خان پۀ اړه د ډاکټر وقار علي شاه د کتاب پۀ سريزه کښې ليکي چې روسي اديب پروفېسر ‘ګېرس’ پۀ خپل کتاب کښې ليکي چې د شلمې پېړۍ پښتانۀ مبارزين روشن فکران د طوفان مارغان وو چې د وخت د هرې سختۍ مقابله ئې کړې وه خو لۀ بده مرغه د پېرنګي استعمار د ښکېلاک پۀ ضد د دوي د ازادۍ وياړلې مبارزه او نۀ د پاکستان د غاصبانو واکمنو د زور ګيرۍ خلاف د دوي مزاحمت د نصابي تاريخ پۀ کتابونو کښې خوندي پاتې ده او نۀ څۀ معلومات پۀ دغه کتابونو کښې د دوي پۀ اړه ليکل شوي. کۀ څۀ دي نو زياتره هم عامو بهرنو خلکو ليکلي.

    پۀ شلمه پېړۍ کښې پۀ نړۍ کښې دوه ستر جهاني جنګونه وشو څۀ اتۀ کروړه انسانان د دغه جګړو خوراک شو هم د دغه پېړۍ پۀ نيمائي کښې د برطانيې ستر نړيواله امپراتوري لۀ مېنځه لاړه، يو شمېر د ازادۍ غورځنګونه پۀ وجود کښې راغلل، پۀ غلامۍ کښې د پېړو پېړو نه ښکېل اولسونه ازاد او خپلواک شو. د دوېم نړيوال جنګ نه پس د امريکا طاقت مخې ته پۀ بشپړ ډول څرګند شو. د کارل مارکس پۀ فلسفه د زار روس وطن د سوشلسټ انقلابيانو پۀ هڅه د شوروي اتحاد پۀ ستر نړوال مادي طاقت وربدل شو او نړۍ د ‘دوه قطبي طاقتونو’ ترمېنځ وېشل شوه. د نړۍ د واک لپاره د سوړ جنګ نوے هنر مخې ته راغے. نړۍ پۀ درې ډلو کښې وېشل شوه.

    پښتنه ټولنه او د پښتونخوا وطن جغرافيه هم پۀ دغه جبر او زور کښې ښکېل وه. د ازادۍ غږ د پېرنګي پۀ ضد پۀ وسلواله مبارزه د نورلسمې پېړۍ د نيمائي نه پۀ زور کښې وه، پۀ داسې وخت کښې د نورلسمې پېړۍ پۀ وړومبۍ لسيزه کښې د باچا خان پۀ شان ستر اتل راڅرګندېږي او د ټولنيزې اصلاح سره د ټوپک پۀ ځاے د قامي مبارزې د پياوړه کولو لپاره پښتنو ته د شعور او عدم تشدد وسله پۀ لاس کښې ورکوي .

    د باچاخان خان د ژوند دومره اړخونه دي چې تراوسه پرې اتۀ پي اېچ ډيز شوي. څۀ کم دوه سوه کتابونه پرې ليکل شوي خو بيا هم د باچاخان او د هغۀ د ملګرو د مبارزې حق لا پوره ادا نۀ کړے شوے .

    باچاخان کۀ يو اړخ ته يو ټولنيز مصلح ؤ نو بل اړخ ته يو ستر سياست مدار او ماهر تعليم هم ؤ. باچاخان د ټولنې د جهالت نه د راويستلو لپاره بنيادي کار د 1910 نه د حاجي ترنګزو او مولانا فضل محمود مخفي پۀ مرسته کښې د ازادو مدرسو پۀ شکل د پېرنګي د تعليمي نظام پۀ مقابل کښې شروع کړو. پۀ اپرېل 1921ز کښې د ټولنې د عملي اصلاح کولو لپاره ‘انجمن اصلاح الافاغنه’ بنسټ کېښود او د افغان جرګې سره سره پۀ 1929ز کښې د منظم سياسي غورځنګ ‘خدائي خدمتګارۍ’ بنسټ کېښودو .

    باچاخان خان يو جهاني انسان ؤ. د خپل وطن او اولس لپاره د هر چا سره پۀ لار تلو ته تيار ؤ. هر ډول کينې او بېکاره انساني خويونو نه پاک ؤ خو چې کله مسلم ليګ ورله د مرستې لاس نۀ ورکولو نو د مجبورۍ نه د کانګرس سره پۀ لار روان شو. کانګرس کۀ ورسره د ازادۍ پۀ وخت کښې هر څومره بېکاري وکړه خو دغه تور د باچاخان او د خدائي خدمتګارو پۀ سينه نشته ځکه چې پښتنو د ازادۍ پۀ مبارزه کښې نۀ پۀ سنګر کښې او نۀ پۀ سياست کښې کومه کمزوري کړې. کمزوري کۀ کړې نو يا مسلم ليګ او يا کانګرس کړې .

    د ازادۍ نه پس باچاخان پښتانۀ د نورو جنګونو نه د ژغورلو لپاره د پاکستان قانون ساز ادارې ته هم لاړو. د جناح صېب سره هم پۀ کراچۍ کښې ملاوېدل وشو خو ولې د مسلم ليګ له خوا هم هغه شان د ناباورۍ او چل چلند ؤ. پۀ بابړه کښې پۀ سوونو خدائي خدمتګار ووژل شو او باچا خان سره د ولي خان، غني خان او نورو ډېرو خدائي خذمتګارو تر د شپږ کالو پورې زندانونو ته واچول شو چې دغه کوږ خوي د دې ملک تراوسه د پښتنو سره پۀ رياستي توګه روان دے .

    باچاخان سياست او د ټولنې اصلاح کولو ته څنګه راغو پۀ دې اړه خپل کتاب ‘زما ژوند او جدوجهد’ کښې ليکي:

    “د افغانستان او ازادو قبائلو حالت چې مې وليدو او پېنځلس کاله مې پۀ هندوستان، پۀ قبائلو او افغانستان کښې ،غورزې پرزې، وکړې نو پۀ دې نتيجه ورسېدم چې “انقلاب” د منډې کار او دومره اسان څيز نۀ دے .انقلاب د سړې سينې کار دے .

    انقلاب عمل او پوهه غواړي. انقلاب عالمان او پوهان غواړي چې د قام تربيت وکړي او انقلاب ته ئې اماده کړي.

    د انقلاب د پاره داشخاصو ضرورت وي. تۀ ګوره ! چې زمونږ جذباتي ملګري څومره پۀ جوش راوتلي وو لاړل خوارۀ وارۀ شو.

    نو کښېناستم او د ځان سره مې فکر وکړو نو پۀ دې نتيجه ورسېدم چې زمونږ د قام نۀ د تجارت خوا ته توجه شته، نۀ د صنعت خواته، نۀ د زراعت او نۀ د تعليم خواته.

    پۀ رسمونو رواجونو کښې تر غوږونو پورې ډوب دي، پۀ خانه جنګو اخته دي .

    داسې قام انقلاب نۀ شي راوستے خو دا قام د دې بلاګانو نه خلاصول هم غواړي چې سياسي شعور پۀ کښې راشي او دا کار يوه پرامنه فضاء غواړي نو تر دغه وخت پورې زۀ هم پۀ دغه عقيده وم چې دا ټول کارونه انقلاب غواړي. تشدد راته انقلاب ته نزدې او د کاميابۍ لار ښکارېده. خو د تجربې نه پس راته معلومه شوه چې د جنګ پۀ وخت کښې “اسونه” نه تيارېږي نو ځکه مې اراده وکړه چې خپل کلي ته واپس شم او د عدم تشدد د اصولو پۀ بنا به کار کوم. اول به د انقلابي اشخاصو د تعليم او تربيت لپاره قامي “مدرسې” جوړوم نو ځکه اتمانزو ته راغلم چې د هغه مدرسو د بېرته جاري کولو کوشس مې کولو چې پېرنګيانو د جنګ پۀ زمانه کښې بندي کړم”.

    پۀ کال 1928ز کښې د پېښور پۀ شاهي مهمان خانه کښې د جمعيت علماء هند کليزه غونډه وه. پېرنګيانو اجازه نۀ ورکوله خو صاحبزاده عبد القيوم ته د جمعيت علماء هند غړو خواست وکړو. هغه د صوبې حاکم “جارج روس کېپل” سره خبره وکړه او اجازه ئې ترې واخسته. پۀ دغه غونډه کښې مولانا محمد علي جوهر، مفتي کفايت الله، مولانا ظفر علي خان، مولانا حسرت موهاني، مولانا حسېن احمد مدني او ګڼ شمېر نور د هندوستان مشرانو ګډون درلود.

    پۀ دغه غونډه کښې باچاخان او د هغۀ ملګرو ته هم بلنه ورکړل شوې وه. باچا خان او مقصود جان چې د ازاد سکول اتمانزو مشر ؤ د يو څو زده کونکو سره ئې پۀ دغه غونډه کښې ګډون وکړو .

    غني خان چې د دغه سکول زده کوونکے ؤ پۀ دغه وخت کښې عمر ئې ديارلس کاله ؤ. د پښتنو پۀ ټولنيزو ستونزو ئې ډېر ښۀ تقرير وکړو. غني خان پۀ خپل تقرير کښې دا خبره هم وکړه چې:

    “زمونږ علماء ته خواست دے چې اوس هم وخت شته را وړاندې شئ او د پښتنو سمه لار ښوونه وکړئ. پښتانۀ د جهالت پۀ تورو تيارو کښې ډوب پراتۀ دي. کۀ دا نۀ شئ کولے نو بيا پۀ جار ووايئ چې د اباسين نه راپورې خلک د هندوستان اوسېدونکي نۀ دي او زمونږ د دوي سره هېڅ کار نشته.”

    باچاخان پۀ خپل کتاب کښې پۀ يو بل ځاے کښې ليکي:

    زمونږ پۀ علاقه کښې موليانو ډولکي او سورنۍ بند کړي وو، د ډمانو يو مشر ؤ هغۀ خپلو کشرانو ته وئيلي وو چې بچو! دا ډول ډبلۍ د کوټې پۀ تير کښې کېږدئ. اخر به هم خداے مسلماني راولي نو ډمانو ته مو ووئيل چې هغه خپل ډول ډبلۍ راواخلئ! هغوي ډېر خوشحاله شو، هغوي هم زمونږ سره خدائي خدمتګاران شول او مونږ د هشنغر او دواوې پۀ دوره روان شو او چې يو کلي ته به نزدې شو نو ډول به مو ووهو چې خلکو به د ډول سورنا اواز واورېدو نو حېران به شول ولې چې ډول سورنا خو موليانو بند کړې وه نو چې چا به اورېده ښځې، نر، بچي به راغونډېدل او مونږ پسې به روان وو مونږ چې به د کلي مېنځ ته ورسېدو نو ډول سورنا به مو بند کړه، د کلي اکثر خلک به راغونډ شوي وو او دې ډول سورنا به زمونږ سره غټ مدد کولو نو بيا به ورته ما يو مختصر تقرير وکړو.

    باچاخان پۀ خپل کتاب کښې د ګاندهي جي سره د ناستې پۀ اړه ليکي:

    بمبۍ کښې د ال انډيا کانګرس کمېټۍ جلسه وه او هغې له د ټول هندوستان ممبران راغلي وو، څهٔ وخت چې مونږ د بمبۍ سټېشن ته ورسېدو او د ګاډي نه کوز شو نو ميا احمد شاه ما له راغے او ډېر خفه ؤ، دۀٔ راته ووې چې ما ته خو دېوي داس ووې چې تۀٔ د کانګرس ځاے ته لاړ شه، دا خو داسې شوه چې ما له ئې ځواب راکړو، امير محمد خان هوتي ورته ووې چې ما ته ئې هم داسې وئيلي دي خو ما ورته ووې چې کوم ځاے فخرِافغان صېب وي زۀ به هم هلته يم، نو بيا هغهه چپ شو، خو ميا صېب وې چې زهٔ ئې ستاسو نه منع کړے يم او ما له ئې ځواب راکړے دے چې تاسو سره نهٔ ځم، ما هم د ميا صېب د راضي کېدو کوشش وکړو خو دے رضا نۀ شو، نو بيا زما څهٔ مسلمانان دوستان سټېشن ته راغلي وو، موټر ئې راوستے ؤ، هغوي سره مې پۀ تلو رضا کړو خو د ميا صېب طبيعت خراب شوے ؤ.

    بله ورځ مونږ د ميا صېب ليدو له لاړو، دے مو وليدو خو طبعيت ئې ښهٔ نهٔ ؤ، ماته د “ګلياړې” د يو مهربان پښتون نه معلومه شوه چې ميا صېب ډېر خفه دے او وائي چې بس نور کار نهٔ کوم او کلي ته روان دے، دېوي داس چې د دې واقعې نه خبر شو نو هغۀ ورته ووې چې ما خو پۀ دې خيال وئيلي وو چې دلته به تاته تکليف وي، پۀ ځمکه به ملاسته وي، دال چپاتي به خورې او هلته د کانګرس د مېلمنو لپاره ډېر ښهٔ انتظام دے خو د ميا صېب خفګان لرې نهٔ شو، ما هم ميا صېب ته ډېر منت وکړو چې واپس مهٔ ځه چې مونږ خپله فېصله کانګرس سره وکړو او د کانګرس هغه بله ډله هم راغلې ده ځکه ستا موجودګي ضروري ده، خو چې سبا له مونږ خبرېدو نو ميا صېب تلے ؤ، زمونږ معامله د کانګرس ورکنګ کمېټۍ ته وړاندې شوه او زمونږ لپاره د صوبه پښتونخوا لويه جرګه نوم ئې منظور کړو او ما له ئې اختيار راکړو چې څنګه ستا خوښه وي پۀ پښتونخوا کښې هغسې تنظيم جوړ کړه.

    د جرګې مشرانو کښې اختلاف:

    زمونږ د پېښور يو ورور سردار عبدالرب نشتر پۀ دغه وخت کښې دا اعتراض وکړو چې دوي خدائي خدمتګار خو د کانګرس پۀ اصولو کاربند نهٔ دي بلکې فرقه وارانه نعرې وهي او پۀ مثال کښې ئې ووئيل چې دوي د نعره تکبير الله اکبر اواز کوي، ګاندهي جي د دۀ نه تپوس وکړو چې د الله اکبر څهٔ معنٰي ده؟ نشتر صېب ځواب ورکړو چې خداے لوے دے نو ګاندهي جي ورته ځواب کښې ووئيل چې ولې خداے ورکوټے دے څهٔ؟

    دغه شان دوي پۀ خپل مقصد کښې کامياب نهٔ شول، د دې فېصلې نه پس مونږ پښتونخوا ته راروان شو، د رارسېدو سره ما خپل کار شروع کړو او د مردان او صوابۍ پۀ دوره روان شوم.

    ميا صېب خفه د دېوي داس نه شو او نقصان ئې خپل قام ته ورسولو او زما مخالف شو .

    باچاخان پۀ خپل کتاب “زماژوند او جدوجهد” کښې د پښتنو د ځان ښۀ او وچت ګڼل او بل ورور لاندې ګڼلو د ذهنيت او نفسياتي رنځ پۀ اړه ليکي، “ما د “ټالسټائي” پۀ يو کتاب کښې چې شپږويشت قيصې پۀ کښې ليکلي ( ټالسټائي يو ستر روسے ليکوال ؤ) دا قيصه لوستې ده چې يوه چينه ده، د هغې نه هر محلت ته نلکه راغلې خو د هر محلت خلک پۀ دې نښتي دي چې زمونږ د نلکې اوبۀ پاکې او خوږې دي او د دې نورو نلکو اوبۀ ناپاکې او ترخې دي. دې ته هېڅوک فکر نۀ کوي چې دا ټولې نلکې د يوې چينې نه راغلې دي نو څنګه د يو هغه پاکه او خوږه شوه او نورې ناپاکې او ترخې شوې. اسلام خو دا تعليم ورکوي چې مسلمان به پۀ دې کتاب هم ايمان او عقيده لري او پۀ وړاندې مذهبونو او کتابونو هم، ‘والذين يؤمنون بما انزل اليک وما انزل من قبلک’، دا د دې ثبوت دے چې اسلام د ټولو مذهبونو سره رواداري غوره کړې ده.

    د نړۍ د انسانانو ترمېنځ کۀ پۀ هره عقيده وي لويه رشته د انسانيت ده. هېڅ کوم انسان د دغه پوړۍ نه غورځول نۀ دي پکار. قران هم انسانيت ته وېنا کوي. د اسلام د يو امت کېدو شاته هم د انساني وګړو پۀ يو ورورولۍ وردننه کول دي. هم دغه وجه ده چې پۀ موجوده پرمخ تللې نړۍ کښې د “ملل متحد” د سوري لاندې يو نړيوال تړون هم شته چې د بشري حقونو د څارنې او سر ته رسونې غږ ترې کېږي. باچاخان بابا خپل قام ته څومره ستر ؤ. د دې پته د دې نه لګي چې خپل نوم ئې عبدالغفارخان ؤ خو د خپل نوم سره څۀ اتۀ نور نومونه هم ورکړل شوي وو چې دا د يو انسان د ستر والي عظمت لوے دليل دے. باچا خان ته ورکړل شوي لقبونه:

    ۱- باچاخان د رولټ اېکټ پۀ د ضد اولس لۀ لوري

    ۲- فخر افغان ۱۹۲۴ز د جېل نه پۀ واپسۍ د خلکو لۀ خوا

    ۳ -فخر اېشياء حضرت مولانا ابوالکلام ازاد

    ۴-فخر هند جواهر لال نهرو ۱۹۳۷

    ۵- سرحدي ګاندي د هند خلکو

    ۶- سر تور بابا د پښتونخوا خلکو لخوا

    ۷- لوړ بابا د پښتونخوا خلکو لخوا

    ۸- رئيس الاحرار(د ازادۍ غوښتونکو مشر) د دېوبند مدرسې لۀ لوري.

    د باچا خان بابا ژوند ټول تفصيلات د کلونو پۀ شمېر ۔۔۔۔

    خان عبد الغفار خان 1889-90 کښې پۀ اتمانزو چارسده کښې د بهرام خان کور کښې پېدا شو.

    1896 کښې ئې جومات کښې د قران کريم زده کړه شروع کړه.

    1898کښې پۀ ميونسپل بورډ هائي سکول پېښور کښې داخل کړے شو.

    1901 کښې پۀ اېډورډز مشن هائي سکول کوهاټي ګېټ پېښور کښې داخل کړے. شو هغه وخت E.F.E Wigram د دې سکول هېډ ماسټر ؤ.

    1906 کښۍ د ارمي د کمېشن اخستلو نه ئې انکار وکړو.

    1908 کښې اسلاميه سکول علي ګړهـ ته لاړو.

    1909 کښې انګلستان کښې ئې د تعليم نۀ کولو فېصله وکړه.

    1910کښې ئې پۀ خپل کلي اتمانزو کښې يو سکول د مولانا عبد العزيز پۀ ملګرتيا کښې شروع کړو.

    1911 کښې د رځړو د يار محمد خان د لور سره ئې وادۀ وشو.

    .

    1913 کښې د مسلم ليګ يو اجلاس له اګرې ته لاړو.

    1914 کښې ئې مشر زوے عبدالغنی خان پېدا شو.

    1914 کښې د مولوي فضل ربي او مولوي فضل محمود سره د شېخ الهند محمود الحسن پۀ بلنه دېوبند ته لاړو.

    1914 کښې د چېلې ويستلو لپاره باجوړ ته لاړو.

    1915 کښې انګرېزانو د اتمانزو پۀ ازاد سکول پابندي ولګوله.

    1915 کښې ئې دوېم زوے خان عبد الولي خان پېدا شو.

    1918 کښې ئې کور واله وفات شوه.

    1919کښې ئې د رولټ اېکټ خلاف د سياسي ژوند اغاز وکړو.

    1919کښې ګرفتار کړے شو .

    1919 کښې ئې دوېم وادۀ د سلطان محمد خان د لور نامياته سره وکړو.

    1920 کښې پۀ خلافت کانفرنس کښې د شرکت کولو لپاره دهلي ته لاړو.

    1920 کښې افغانستان ته پۀ هجرت لاړو.

    1920 کښې صوبائي خلافت کمېټي جوړه شوه او د هغې صدر منتخب کړے شو.

    1920 کښې د خلافت تحريک لپاره ئې د چندې راټولولو مهم شروع کړو. دا رقم به پۀ هغه مدرسو لګولے شو کومې چې حکومت پۀ ١٩١٥ کښې بندې کړې وې.

    1921 کښې پۀ اتمانزو کښې ئې وړومبۍ ازاده مدرسه جوړه کړه.

    1921 کښې ئې تحريک اصلاح الافاغنه جوړ کړو چې وړومبے صدر ئې باچاخان او د پښتو ژبې وړومبے ډرامه نګار ميا محمد شاه د هغې سېکرټري جنرل مقرر شو او محمد اکبر خان خادم د شاعر پۀ حېث.

    1921 پۀ 25 مۍ ئې د دوېم ټبر نه لور مهرتاجه پېدا شوه.

    1921 پۀ 17 دسمبر د 40 اېف سي ار د لاندې ونيولے شو او درې کاله بامشقته قېد کړے شو. د دۀ خلاف الزامونه دا وو چې د هجرت پۀ تحريک کښې لويه برخه ئې اخستې وه او دوباره ئې پۀ اتمانزو کښـې ازاد سکول شروع کړے ؤ.

    1921کښې حکومت د هغۀ د مشر ورور ډاکټر خان صېب او د نورو پښتنو مشرانو پۀ ذريعه پۀ جېل کښـې هغۀ ته ووې چې مونږ تا ته د ازاد سکولونو چلولو اجازت درکوو خو د صوبې دورې پرېږده.

    1922 کښې هغه پۀ جېل کښې ؤ چې پۀ 20 اګست ئې درېم زوے عبد العلي خان پېدا شو چې مشهور ماهر تعليم ؤ او د پېښور يونيورسټۍ او ګومل يونيورسټې وائس چانسلر پاتې شوے دے.

    1923 کښې چې کله د ډېره غازي خان پۀ جېل کښې ؤ نو مور بي بي ئې وفات شوه.

    1923 کښې د هغۀ مشر ورور ډاکټر خان صېب د لندن سېنټ تهامس هسپتال نه ډاکټري وکړه او هلته ئې د يوې انګرېزې سره پۀ دوېم ځل وادۀ وکړو. د هغې نه د ډاکټر صېب يو زوے جان خان او يوه لور مريم وه.

    1924 کښې د جېل نه رها شو.

    1924 کښې د جېل نه پۀ واپس راتلو ورته د اتمانزو يوې جرګې د فخر افغان خطاب ورکړو.

    1924 کښې پۀ صوبه کښې د جوړو شوو ازادو سکولونو چې خدائي خدمتګارانو چلول د هغې پۀ دوره روان شو.

    1926 کښې د ال انډيا کانګرس د تحريک خلافت پۀ حقله پۀ کلکته کښې کېدونکي اجلاس له لاړو .

    1926 کښې د باچا خان بابا پلار بهرام خان وفات شو.

    1926 کښې د خپل ټبر او مشرې خور سره حج له لاړو.

    1926 کښې د حج ادا کولو نه پس سره د خپلې کور واله هلته ايسار شو او د سعودي عرب او فلسطين مختلف ځايونه ئې وکتل. هم هلته ئې کور واله پۀ حق ورسېده او پۀ بېت المقدس کښې دفن کړې شوه.

    1928 کښې پۀ مۍ ١٩٢٨ کښې ئې يوه رساله د “پښتون” پۀ نوم پۀ پښتو ژبه کښې شروع کړه.

    1928 کښې باچا خان د انجمن نوجوانان صوبه سرحد پۀ نامه يو تنظيم جوړ کړو.

    1928 کښې د ملګرو سره کلکتې ته د خلافت کانفرنس له لاړو. هلته ئې مولانا ظفر علي خان، علامه اقبال او علي برادرانو سره د سرحد او افغانستان پۀ حقله خبرې اترې وشوې.

    1928 کښې پۀ ١١ نومبر د کانګرس د صوبائي کمېټۍ صدر وټاکلے شو.

    1929کښې د کانګرس سالانه اجلاس کښې د شرکت لپاره لاهور ته لاړو. چې پۀ هغې کښې د ټول هندوستان د ازادولو غوښتنه وشوه.

    1929کښې د کانګرس اجلاس له لکهنو ته لاړو چې پۀ وړومبي ځل ئې مهاتما ګاندهي او جواهر لعل نهرو سره ليدل کتل وشو.

    1929کښې پۀ افغانستان ئې د بچه سقه خلاف د نادر خان فتح د نورو خدائي خدمتګارانو سره ونمانځله.

    1929 کښې د ټول هندوستان دوره ئې پۀ دې غرض وکړه چې د افغانستان د پښتنو پۀ حقله د نورو خلقو مرسته نوره هم تېزه او تنده کړي.

    1929کښې د نوجوانان صوبه سرحد تنظيم له ئې د يو غېر سياسي نتظيم “خدائي خدمتګار” نوم ورکړو چې وروستو دا تنظيم د پېرنګي د ظلمونو له وجې يو سياسي تحريک شو، بابا پۀ خپله د دې تنظيم سالار اعظم ؤ.

    1929 کښې کلي پۀ کلي وګرځېدۀ چې خلقو کښې خدائي خدمتګار تحريک معرفي کړي.

    1929 کښې د خلافت تحريک د کانګرس سره د اختلاف راتلو له وجې ئې د خلافت کمېټۍ د صدارت نه استعفي ورکړه.

    1929 کښې پۀ اتلسم او نولسم اپرېل ئې پۀ اتمانزو کښې د خدائي خدمتګار تحريک يوه غونډه وکړه چې پۀ کښې پۀ سرو جامو کښې ملبوس پۀ سلګونو خلک شريک شو.

    1929 کښې پۀ ستمبر کښـې ئې د خدائي خدمتګار سياسي څانګه د زلمو جرګه پۀ نوم پرانسته چې وروستو بيا د هغې نوم افغان جرګه کېښودے شو.

    1930کښې پۀ درويشتم اپرېل ئې پۀ اتمانزو کښې يوه جلسه وکړه او خلقو ته ئې د حکومت خلاف پۀ سول نافرمانۍ کښې د شريکېدو خواست وکړو.

    1930 کښې پۀ درويشتم اپرېل سره د ملګرو پوليس پۀ نحقۍ کښې د اېف سي ار د لاندې ګرفتار کړو او درې کاله قېد کړے شو.

    1930کښې مياشتنۍ پښتون مجله (پۀ وړومبي ځل) بنده کړې شوه.

    1930 کښې د قصه خوانۍ دردناکه پېښه وشوه.

    1930 د مۍ پۀ دويم تاريخ د پښتونخوا خلقو د حکومت خلاف هړتال وکړو.

    1930 د مۍ پۀ ديارلسم تاريخ حکومت اتمانزو کلے محاصره کړو چې خلق پۀ دې مجبور کړي چې هغوي خدائي خدمتګاري پرېږدي.

    1930 پۀ اتويشتمه مۍ د ټکر پېښه رامېنځ ته شوه.

    1930 د قېد دوران کښې باچا خان بابا کانګرس سره خبره وکړه چې کۀ هغوي زمونږ امداد کوي نو هغوي به خپل تحريک کانګرس سره وتړي.

    1931 د يو کال قېد تېرولو نه پس د ګاندهې جي او ارون پېکټ ترمخه د ډېره غازي خان جېل نه رها کړے شو.

    1931 پۀ مارچ کښې د کانګرس پۀ کراچۍ کښې کېدونکي اجلاس له پۀ وړومبي ځل د هغوي پۀ بلنه د سلو خدائي خدمتګارو سره شريک شو.

    1931پۀ اپرېل کښې دهلي ته د کانګرس اجلاس له لاړو.

    1931پۀ مۍ کښې يو ځل بيا “پښتون مجله” د عبدالخالق خليق پۀ ادارت کښې شروع شوه.

    1931پۀ نهم جون د ګاندهي جې سره د کانګرس د ورکنګ کمېټۍ اجلاس له لاړو.

    1931 پۀ جوﻻئي کښې د ګاندهي جي زوے دېوداس ګاندهي د پښتونخوا د حالاتو معلومولو لپاره پېښور ته راغے او پۀ اتمانزو کښې د بابا سره دېره شو.

    1931 کښې حکومت د خدائي خدمتګار تحريک د اثر رسوخ ختمولو پۀ غرض خاکسار تحريک شروع کړو او د پېښور ګورنمنټ هائي سکول هېډ ماسټر عنايت الله مشرقي ئې د هغې وړومبے صدر مقرر کړو.

    1931پۀ دېرشمه جولائي د صوبې چيف کمشنر سر سټيورټ پيئرز د باچا خان سره انټرويو وکړه.

    1931 پۀ ديارلسم اګست باچا خان بمبۍ ته د آل انډيا کانګرس اجلاس له لاړو پۀ دغه اجلاس کښې فېصله وشوه چې پۀ صوبه سرحد کښې دې يوه نوې کمېټي د سرحد کانګرس کمېټۍ پۀ نوم يا د سرحدي صوبې جرګه پۀ نامه جوړه شي.

    1931 پۀ پنځويشتم اګست د ګاندهي جې او جواهر لعل نهرو پۀ ملګرتيا کښې د وائسرائے سره مټينګ له شمله ته لاړو.

    1931 پۀ څلېريشتم دسمبر پۀ تحريک پابندي ولګېده او پۀ خپل کور کښې ګرفتار شو او د درې کاله قېد بامشقت سزا ورکړې شوه.

    1932 پۀ دسمبر کښې بيا يو ځل “پښتون” مجله د حکومت د جبر ښکار شوه او بندېز پرې ولګېدو.

    1934 پۀ اوولسم اګست ئې د ګاندهي جي د روژې نيولو پۀ وجه هغۀ سره د همدردۍ کولو لپاره يوه هفته روژې ونيولې.

    1934پۀ اوويشتم اګست د درې کاله قېد تېرولو نه پس رها شو خو خپلې صوبې ته پۀ تللو ئې پابندي ولګولې شوه او پنجاب کښې نظربند کړے شو.

    1934 پۀ دېرشم ستمبر ئې پۀ کلکته کښې اولس ته د يوې جلسې پۀ دوران کښې پۀ هندو مسلم اتحاد باندې خطاب وکړو.

    1934 پۀ بمبۍ کښې ئې يو اجلاس ته خطاب وکړو، د هغې پۀ وجه حکومت پۀ يو پي واردها کښې پۀ اووم دسمبر ګرفتار کړو.

    1936پۀ اګست کښې رها کړے شو خو لا پۀ خپله صوبه او پنجاب تللو ئې پابندې وه د دې وجې نه دوباره واردها ته لاړو او ګاندهي جي سره دېره شو.

    1937 پۀ فرورۍ کښې عام انتخابات وشو چې پۀ کښې خدائي خدمتګارو پۀ نولسو سيټونو کاميابي حاصله کړه.

    1937 پۀ مارچ کښې د ګاندهې جي سره آل انډيا کانګرس اجلاس له دهلي ته لاړو.

    1937 پۀ سرحد او پنجاب ته تللو چې کومه پابندي پرې لګېدلې وه هغه پۀ شپږويشتم اګست پورته کړې شوه.

    1937 شپږ کاله بهر تېرولو نه پس د ګاندهي جي سره خپلې صوبې ته راغلو او خان عبدالولي خان پۀ اتمانزو کښې د دواړو استقبال وکړو.

    1937 سرحد ته د راتلو نه پس ئې فېصله وکړه چې د ټولې صوبې او بلوچستان يوه دوره وکړي او خدائي خدمتګار تحريک فعال کړي.

    1938پۀ وړومبۍ مۍ ګاندهي جي د صوبه سرحد د اتو ورځو پۀ دوره راغلو.

    1938 پۀ مۍ کښې باچا خان بابا بيا “پښتون” مجله شروع کړه اوس مياشتنۍ نۀ وه بلکې لس ورځې پس به چاپ کېدله او ايډيټر ئې عبدالخالق خليق صاحب ؤ.

    1938د ګاندهي جي سره د آل انډيا کانګرس د ورکنګ کمېټۍ اجلاس له کلکتې ته روان شو.

    1938 ګاندهي جي د صوبه سرحد د يوې مياشتې پۀ دوره د تللو پروګرام جوړ کړو.

    1940پۀ مارچ کښې باچا خان بابا د آل انډيا کانګرس سالانه اجلاس له رام ګړهـ بهار ته روان شو.

    1940باچا خان بابا د کانګرس ورکنګ کمېټۍ اجلاس کښې شرکت وکړو. پۀ دې اجلاس کښې پۀ صوبه سرحد کښې د سول نافرمانې د تحريک شروع کولو کار ورته وسپارلے شو.

    1940يو وار بيا “پښتون” رساله بنده کړې شوه.

    1941 پۀ دريشتم دسمبر باردولي ته د ورکنګ کمېټۍ اجلاس له لاړو.

    1941باچا خان با با پۀ ټوله پښتونخوا کښې د خدائي خدمتګارو لپاره ټرېننګ کېمپونه پرانستل.

    1942ګاندهي جي او با چا خان بابا دواړو د آل انډيا کانګرس نه استعفي ورکړه ځکه چې هغوي حکومت سره پۀ دوېم عالمي جنګ کښې د تعاون اعلان وکړو.

    1942پۀ جولائي کښې باچا خان بابا د خدائي خدمتګارو لپاره د پېښور نه څوارلس ميله لرې پۀ سردرياب کښې يو مرکزي دفتر د مرکز عاليه خدائي خدمتګاران پۀ نامه جوړ کړو.

    1942 پۀ اوويشتم اکتوبر باچا خان بابا سره د نورو خدائي خدمتګارانو د چارسدې نه مردان ته د تللو پۀ وخت ميروس ډېرۍ کښې د پوليس نه وهل وخوړل چې پۀ هغې کښې ئې دوه پُښتۍ ماتې شوې او هري پور جېل ته بوتللے شو او دوه کاله قېد کړے شو.

    1945 ډاکټر خان صاحب د لارډ کننګم پۀ دعوت صوبه سرحد کښې خپل وزارت جوړ کړو.

    1945 پۀ اوولسم مارچ د لارډ وېويل د اعلان ترمخه د نورو قېديانو سره رها کړے شو.

    1945 باچا خان بابا او ګاندهي جي د کانګرس او د هغې د ورکنګ کمېټۍ نه د وتلو نه پس پۀ بمبۍ کښې بيا پۀ کانګرس کښې شامل شو.

    1945 پۀ مۍ کښې باچا خان بابا بيا د “پښتون” اجرا وکړه. خو دا ځل د هفته وار اخبار پۀ شکل کښې ؤ.

    1945 پۀ پنځويشتم جون باچا خان بابا او ډاکټر خان صاحب پۀ شمله کښې د وېويل پۀ کانفرنس کښې د کانګرس د نمائندګانو پۀ حېثيت شريک شو.

    1946باچا خان بابا د انډيا د مرکزي پارلېماني اسمبلۍ ممبر وټاکلے شو.

    1946 حکومتي مسئلو باندې د خبرو اترو کولو لپاره باچا خان دهلي ته د ګاندهي جي ملاقات له لاړو.

    1947 پۀ دوويشتم اپرېل باچا خان بابا وړومبي اېشين ريلېشن کانفرنس ته خطاب وکړو.

    1947 باچا خان بابا د ګاندهي جي، لارډ ماؤنټ بېټن او محمد علي جناح سره پۀ يو اجلاس کښې شرکت وکړو. کانګرس ته پۀ صوبه سرحد کښې د رېفرنډم کولو کار وسپارلے شو خو باچا خان بابا د دې نه بائيکاټ وکړو.

    1947 د پاکستان جوړېدو نه پس پۀ دوويشتم اګست حکومت د ډاکټر خان صاحب وزارت مات کړو او د هغۀ پۀ ځاے ئې عبدالقيوم خان راوستو.

    1947 پۀ دوېم او درېم ستمبر باچا خان پۀ پاکستان کښې دننه د صوبې د خپل نوم مطالبه وکړه.

    1948 باچا خان بابا د قامي اسمبلۍ اجلاس کښې د شرکت کولو لپاره کراچۍ ته لاړو.

    1948 پۀ درېمه فرورۍ باچا خان د وړومبۍ پارلېماني اسمبلۍ د غړي پۀ حېثيت حلف وچت کړو.

    1948 پۀ پينځم مارچ ئې قامي اسمبلۍ ته پۀ اردو کښې خطاب وکړو.

    1948 د مارچ پۀ مياشت کښې باچا خان د پيپلز پارټۍ پۀ نوم يوه پارټي جوړه کړه چې عبدالصمد خان اچکزے، عبدالمجيد سندهي، جي اېم سيد، شېخ هشام الدين دوي هم ورسره ملګري وو. باچا خان بابا پۀ متفقه توګه د دې صدر منتخب شو.

    1948 د اپرېل پۀ منځومانه کښې جناح صېب صوبه سرحد ته راغے باچا خان بابا ئې هرکلے وکړو.

    1948 پۀ ديارلسمه مۍ باچا خان بابا د خدائي خدمتګار تنظيم پۀ ټول ملک کښې د خورولو اعلان وکړو او وې وئيل چې دا خدائي خدمتګار به د نوې جوړې شوې پيپلز پارټۍ رضا کاره ډله وي.

    1948 پۀ مۍ کښې باچا خان بابا خپلې صوبې ته راغلو او پۀ ټوله صوبه کښې ئې د حکومت خلاف تحريک شروع کړو.

    1948 د شمالي علاقو د دورو نه پس باچا خان بابا اراده وکړه چې اوس سوېلي علاقو ته لاړ شي خو د دې نه اګاهو پۀ پينځلسم جون ګرفتار کړے شو او درې کاله قېد کړے شو.

    1948 پۀ څلورمه جولائي ١٩٤٨ د سرحد حکومت د يو ارډيننس پۀ ذريعه خدائي خدمتګار تحريک خلاف قانون وګرځولو.

    1948 پۀ دولسم اګست هر کله چې باچا خان بابا جېل کښې ؤ د بابړې دړدناکه واقعه پېښه شوه.

    1948 د ستمبر پۀ مياشت کښې خدائي خدمتګار تحريک خلاف قانون وګرځولے شو او د سردرياب مرکز وران کړے شو.

    1950 د باچا خان بابا درې کاله قېد ختم شو خو څو ځله د بنګال ريګولېشن ١٨١٨ د لاندې شپږ شپږ مياشتې زيات کړے شو.

    1952 پۀ فرورۍ کښې د بابا پوخ ملګرے او دوست قاضي عطاء الله خان چې د ډاکټر خان صاحب پۀ وزارت کښې وزير تعليم ؤ، وفات شو.

    1952 د باچا خان بابا پۀ ميو هسپتال لاهور کښې اپرېشن وشو.

    1954 پۀ جنورۍ کښې باچا خان بابا سره د نورو خدائي خدمتګارانو د جېل نه رها کړے شو خو د پنډۍ پۀ سرکټ هاؤس کښې نظربند وساتلے شو.

    1954 پۀ مارچ کښې باچا خان بابا ته اجازت ورکړے شو چې د بنګال اسمبلۍ اجلاس له لاړ شي، هغۀ هلته اسمبلۍ ته پۀ اردو کښې تقرير وکړو او پۀ کښې ئې هغه ټول وجوهات بيان کړل د کومو له وجې چې هغه جېل ته کړے شوے ؤ.

    1954 باچا خان بابا د ون يونټ مخالفت وکړو. پۀ دې مسئله کښې هغۀ د خپل ورور ډاکټر خان صاحب مخالف ؤ کوم چې هغه وخت د مغربي پاکستان چيف منسټر ؤ.

    1955 حکومت د باچا خان بابا خپلې صوبې ته پۀ راتللو چې کومه پابندې لګولې وه هغه ئې وچته کړه.

    1955 پۀ ستمبر کښې باچا خان بابا د صوبه سرحد دورې ختمې کړې او د بلوچستان پۀ دوره د عبد الصمد خان اچکزي پۀ وېنا روان شو.

    1955 بلوچستان ته لا پۀ لاره ؤ چې سره د دوو ملګرو ګرفتار کړے شو. خو بيا پۀ شپږويشتم ستمبر رها کړے شو.

    1956 پۀ شپاړسم جون باچا خان بابا ملکي سلامتيا ته د نقصان رسولو پۀ الزام کښې پۀ شاهي باغ پېښور کښې ګرفتار کړے شو. دغسې هم پۀ دغه ورځ عبد الصمد اچکزے هم پۀ کوټه کښې ګرفتار کړے شو.

    1956 پۀ شپږم ستمبر پۀ لاهور هائي کورت کښې د جسټس شبير احمد پۀ عدالت کښې پۀ باچا خان بابا کېس شروع شو.

    1956 پۀ شپږم ستمبر باچا خان بابا عدالت ته خپل يو ليکلے بيان ورکړو چې هغې کښې ئې د خپل ټول ژوند حالات ليکلي وو.

    1957 پۀ څلېريشتمه جنورۍ عدالت باچا خان بابا څوارلس زره روپۍ جرمانه کړو چې د هغې د ورکولو نه هغۀ انکار وکړو نو د هغۀ جائيداد پۀ کښې ضبط کړے شو.

    1957 باچا خان بابا پرېښودے شو.

    1957 پۀ اوويشتمه جنورۍ باچا خان بابا پۀ پاکستان نېشنل پارټۍ کښې شامل شو چې د شپږو مخالفو سياسي پارټو نه جوړه شوې وه.

    1957 د باچا خان بابا مشر ورور ډاکټر خان صېب پۀ اوومه جولائې د مغربي پاکستان د وزير اعلي د عهدې نه لرې کړے شو.

    1957 د جولائي پۀ مياشت کښې باچا خان بابا، مولانا بهاشاني، ميا افتخار الدين او جي اېم سيد پۀ ډهاکه کښې پۀ يو کانفرنس کښې نېشنل عوامي پارټي جوړه کړه.

    1958 باچا خان بابا د “ون يونټ او پښتانۀ” پۀ نوم د يو يونټ خلاف يو پمپلټ چاپ کړو.

    1958 پۀ ديارلسم ستمبر باچا خان بابا بلوچستان ته د داخلېدو پۀ جرم کښې کوټه کښې ګرفتار کړے شو ځکه چې ډسټرکټ مجسټرېټ بلوچستان ته د هغۀ پۀ داخله پابندې لګولې وه. پېښور ته ئې راوستو او رها ئې کړو.

    1958 پۀ يوولسم اکتوبر باچا خان بابا او مولانا بهاشاني صېب د نورو اتو لويو لويو ليډرانو پۀ شمول پۀ مشرقي پاکستان کښې د پاکستان سېفټي اېکټ د لاندې ګرفتار کړے شول. پۀ دې موقع عبد الصمد خان اچکزے هم ګرفتار شو او څوارلس کاله بامشقته قېد کړے شو.

    1959 پۀ څلورم اپرېل باچا خان بابا رها کړے شو. هغۀ د ټولې صوبې دوره شروع وکړه. هم پۀ دغه کال باچا خان بابا سره د نورو سياسيانو د اېبډو يعني (Elective bodied disqualification order د لاندې تر کال 1966 پورې نااهله وګرځولي شول.

    1961 پۀ دولسم اپرېل کښې باچا خان بابا چې کله د سوېلي علاقو پۀ دوره ؤ نو پۀ ډېره اسماعيل خان کښې د Public order Ordinance د لاندې ګرفتار کړے شو.

    1962 يو غېر سياسي تنظيم “اېمنسټي انټرنېشنل” باچا خان بابا Prisoner of the year وګرځولو.

    1962 د دسمبر پۀ مياشت کښې اېمنسټي انټر نېشنل د باچا خان بابا د رها کولو غوښتنه وکړه ځکه چې حکومت به د هغۀ قېد هر شپږ مياشتې پس زياتولو.

    1964 پۀ دېرشمه جنورۍ باچا خان بابا د هري پور جيل نه رها کړے شو ځکه د هغۀ صحت ورځ تر ورځ خرابېدو.

    1964 پۀ اوويشتمه مۍ پنډت جواهر لعل نهرو مړ شو. باچا خان بابا د هغۀ لور ته د تعزيت پېغام د تار پۀ ذريعه ولېږلو.

    1964 پۀ ستمبر کښې حکومت باچا خان بابا له برطانيې ته د علاج لپاره د تللو اجازه ورکړه. پۀ لندن کښې هغۀ د صوبه سرحد د زوړ ګورنر جنرل اولف کېرو سره ملاقات وکړو.

    1964 پۀ دولسم دسمبر باچا خان بابا د يورپ نه افغانستان ته لاړو.

    1965 پۀ يو دېرشم اګست باچا خان بابا پۀ کابل کښې پۀ پښتونستان چوک کښې د پښتونستان د ورځې نمانځلو دستوره کښې شرکت وکړو.

    1969 د مۍ پۀ مياشت کښې د هندوستان حکومت باچا خان بابا له د بېن الاقوامي خېرخواهۍ پۀ لړ کښې د هغۀ د کړو خدماتو پۀ اعتراف کښې “نهرو امن اېوارډ” ورکړو.

    1969 پۀ جون کښې د هندوستان وزير اعظمې اندرا ګاندهي پۀ کابل کښې د باچا خان بابا سره ملاقات وکړو او د قرآن پاک د يوې نسخې نه علاوه ئې ورله د هندوستاني جوړه کپړه پۀ تحفه کښې ورکړه.

    1969 باچا خان بابا د کابل نه د بېروت (لبنان) پۀ لاره هندوستان ته لاړو.

    1970 پۀ فرورۍ کښې باچا خان بابا د هندوستان نه واپس افغانستان ته لاړو.

    1972 پۀ څلېريشتم دسمبر باچا خان بابا د يوې جرګې سره پاکستان ته د اتۀ کاله جلاوطنۍ نه پس راستون شو. پۀ دې جرګه کښې خان عبدالولي خان، اجمل خټک، محمد افضل خان، مولانا ګل بادشاه او مولانا عبد الباري شامل وو.

    1975 پۀ دوېم اپرېل د باچا خان بابا خلاف يو کېس جوړ کړے شو او پۀ ديارلسم اپرېل د خانپور رېسټ هاؤس ته ولېږلے شو.

    1976 پۀ اوويشتم اپرېل باچا خان بابا ازاد کړے شو.

    1977 پۀ وړومبي اکتوبر جنرل ضياء الحق پېښور ته پۀ دوره راغلو او د باچا خان بابا سره ئې ملاقات وکړو.

    1978 پۀ دوېم مارچ باچا خان بابا د پاکستان نه افغانستان ته د خپل کتاب “زما ژوند او جدوجهد” ليکلو پۀ غرض روان شو.

    1980 پۀ شپږويشتم مارچ باچا خان بابا د طبعي معائنې لپاره د کابل نه هندوستان ته روان شو.

    1980 د جولايۍ پۀ اتلسم تاريخ بابا د هندوستان نه واپس افغانستان ته لاړو.

    1980 پۀ يويشتم اګست باچا خان بابا د علاج لپاره روس ته روان شو.

    1980 پۀ يولسم اکتوبر د روس نه واپس افغانستان ته راغلو.

    1981 پۀ ديارلسمه فرورۍ باچا خان بابا ناجوړه شو.

    1981 پۀ نولسم اګست د افغانستان صدر ببرک کارمل وغوښتو چې پۀ ځنې اهمو مسئلو ورسره خبرې اترې وکړي.

    1981 پۀ شپږم نومبر د افغانستان نه هندوستان ته روان شو.

    1982 پۀ وړومبې جنورۍ د هندوستان نه افغانستان ته راواپس شو.

    1982 پۀ درېم مارچ باچا خان بابا پۀ جلال اباد کښې د کټ نه پرېوتو او ژوبل شو او د هغې له وجې د کابل پۀ هسپتال کښې داخل کړے شو.

    1982 پۀ اتويشتم اپرېل باچا خان بابا واپس پاکستان ته راغلو.

    1983 د حکومت له خوا د کالا باغ ډېم جوړولو خلاف ئې تحريک شروع کړو.

    1983 د ټولې صوبې دوره ئې شروع کړه چې د حکومت له خوا د کالا باغ ډېم جوړولو خلاف اولس بېدار کړي.

    1984 باچا خان بابا د کالا باغ ډېم د مخالفت کولو پۀ وجه پۀ خپل کور کښې نظربند کړے شو.

    1984 پۀ وړومبي اپرېل باچا خان بابا د علاج لپاره افغانستان ته روان شو.

    1984 پۀ شپږمه مۍ د افغانستان نه واپس پاکستان ته راغلو.

    1984 پۀ نولسمه جولايۍ باچا خان بابا د عبد الولي خان، مېرمن نسيم ولي خان او محمد اعظم خان سره افغانستان ته لاړو.

    1984 د ستمبر پۀ نهۀ ويشتمه نېټه د افغانستان نه واپس پاکستان ته راغلو.

    1985 د ال انډيا کانګرس پۀ دعوت باچا خان بابا د سلمې کليزې نمانځلو له پۀ شپږويشتم دسمبر هندوستان ته روان شو. پۀ دغه موقع عبد الولي خان او د د باچا خان نمسے ذالفقار علي خان هم ورسره وو.

    1986 د جنورۍ پۀ څلورم تاريخ باچا خان بابا د هندوستان نه راستون شو.

    باچا خان بابا خپل اخري تقرير د پښتو عالمي کانفرنس ته پۀ نولسم اپرېل وکړو.

    1987 د مۍ پۀ مياشت کښې باچا خان بابا سخت ناروغه شو او د پېښور پۀ لېډي ريډنګ هسپتال کښې داخل کړے شو.

    1987 د جون پۀ څلورم تاريخ پرې د فالج حمله وشوه، د هندوستان د حکومت پۀ بلنه د ال انډيا مېډيکل انسټيټوټ آف مېډيکل سائنس ته منتقل کړے شو چې تر شپاړسم اګسته پورې هلته ؤ.

    1987 باچا خان بابا له د هندوستان د ټولو نه لوے اېوارډ بهارت رتن ورکړے شو.

    1987 د اګست پۀ مياشت کښې بېرته پاکستان ته راوستلے شو او پۀ لېډي ريډنګ هسپتال کښې داخل کړے شو.

    1988 د اګست نه تر شلمې جنورۍ باچا خان بابا بې هوشه پاتې شو او اخر ئې پۀ شلم تاريخ سحر پينځۀ دېرش منټه کم پۀ اووۀ بجې ساه ورکړه.

    1988 پۀ يويشتمه جنورۍ د بابا جنازه پۀ جناح پارک کښې درې بجې ماسپښين ادا کړے شوه.

    1988 پۀ دويشتمه جنورۍ د خپل وصيت مطابق پۀ جلال اباد کښې پۀ خپل کور کښې خاورو ته وسپارلے شو.

    پۀ يويشتمه جنورۍ د بابا جنازه پۀ جناح پارک کښې درې بجې ماسپښين ادا کړے شوه. جناح پارک د هغۀ وخت د هند وړومبي وزير راجيو ګاندي د خپل يو حکومتي ډلې سره هم حضور کړے وو.

    1988 پۀ دويشتمه جنورۍ د هغه وخت د عوامي نېشنل ګوند صوبائي سالار شېخ احمد علي پۀ مشرۍ کښې جنازه “د جناح پارک” نه پورته کړې شوه. د خپل وصيت مطابق پۀ جلال اباد کښې پۀ خپل کور کښې خاورو ته وسپارلے شو. د جنازې د مراسمو پۀ وخت هم د تشدد پلويانو د عدم تشدد د دې ستر علامت پۀ جنازه کښې ډېر پښتانه پۀ بمي چاؤدنو کښې ووژل. د اشرف غني پۀ وخت کښې ئې پۀ څلي ستره وداني جوړه کړې شوه.

    باچاخان د خپل ژوند څومره برخه پۀ زندان کښې تېره کړې .

    ليکوال حيات روغاني د باچاخان د زندان د مودې پۀ اړه د څېړنې پۀ نتيجه کښې وائي :

    1947-1919 پورې: 11 کاله، 4 مياشتې، 19 ورځې

    1984-1947 پورې: 13 کاله، 8 مياشتې، 2 ورځې

    ټوله قېدونه: 25 کاله، 21 ورځې

    جلاوطني: 15 کاله، 2 مياشتې، 9 ورځې

    –

    حواله: “پښتون”، جنوري 2020، مخونه 17-24

    حوالې :

    ١. ډي جي ټنډولکر Faith is Battle.

    ٢. فريد احمد خان، عبد الغفار خان

    ٣. شېرزمان طائيزے Bacha Khan in Afghanistan

    ٤. باچا خان – زما ژوند او جدوجهد٥. شيلا کور Khan Abdul Ghaffar Khan Congress Centenary

    ٦. د آرکائيوز لائبرېرۍ د باچا خان متعلق دستاويزات

    ٧. ايکنت ايسورن.(عباس خان سنگین ایڈوکیٹ )

    د باچا خان بابا ژوند، لیک او تحقیق: پروفېسر ډاکټر محمد زبېر حسرت

  • د فخر افغان باچا خان ارمان – اجمل خټک

    د فخر افغان باچا خان ارمان – اجمل خټک

    هسې خو  نن خپل دے کۀ پردے، هر څوک پۀ خلۀ هر څۀ وئيلے شي خو حقيقت دا دے چې د فخر افغان باچا خان بابا اول او اخر ارمان دا ؤ او دا مونږ ته ارمان پروت دے چې پښتون پښتون شي ځکه چې هغه وائي چې کۀ پښتون پښتون شي نو بيا دے څوک غلام کولے نۀ شي او د دې ارمان پوره کولو د پاره هغۀ بنيادي ضرورتونه د خپل ژوند او جدوجهد د عمل پۀ ډګر ښئيلي دي.

    څۀ وخت چې د فخر افغان بابا د ټُوټي هډوکے بې ځايه شو او هغه پۀ خپلو پښو د ګرځېدو نه پاتې شو او پۀ مشيني کرسۍ کښې پۀ اولس ګرځېدو او پښتون ئې پۀ سوچه معنو کښې د پښتون کولو کوششونه کول، د هغې څۀ حال شو. دلته نن پۀ هغې بحث نۀ کوم بلکې دوه بنيادي خبرې کوم.

    د دغه معذورۍ پۀ حالت کښې چې کابل کښې پروت ؤ او زۀ به ورسره ناست پاست وم. نو اکثر به ئې هر وخت دا ارمان کولو چې (١) پښتون مجله بيا روانه شي (٢) د هغۀ ټرسټ کار شروع کړي او مرکز (سردرياب) بيا ودان او فعال شي. (٣) دلته جلال اباد کښې زۀ تعليمي اداره جوړول غواړم چې هغه جوړه شي.

    پښتون مجله شکر دے روانه شوه او ټرسټ هم کار شروع کړے دے. مرکز کۀ سردرياب پاتې نۀ دے نو پېښور ښار کښې يو ښۀ د کار مرکز ودان او روان شو. د تعليمي ادارې خبره لا پاتې ده. د لروبر ملي مشران د هغې د ارادې خبرې هم کوي. انشاء الله دا ارمان به هم پوره کېږي. د باچا خان بابا روح ګوري چې افغان پښتون څۀ کوي يعنې لوے تاريخي ملت به دا ارمانونه او د دې پۀ بنياد د پښتون نه پښتون جوړېدل او د لوے ملي تاريخي وطن او اولس ته يو زور او يو کور دا ارمان څنګه پوره کېږي. يوه ملي وينه او مينه شته. هغه رالړزېږي، راپارېږي او تاريخي ملت خپل هدف ته انشاء الله چمتو کېږي. د بابا د دې لوے تاريخي ارمان لارې چارې معلومې دي، د هغۀ د تحريک وارثان او مدعيان کۀ پۀ هغې عمل کوي نو شکر دے لروبر هېواد او نړۍ کښې د هغۀ د تحريک خدائي خدمتګار صداقت، پت او حېثيت ثابت دے او ثابتېږي. د بابا د رحلت او جنازې د کټ جلوس د پېښور د جناح پارک نه د جلال اباد شيشم باغ کښې د بابا تر کور او ګور پورې چې د لروبر افغان پښتون د ملي جذبې يو مثالي اظهار ؤ او بيا اوس اوس چې د ملي رهبر ولي خان فاتحې او جنازې ملک رالړزولے ؤ. هغه بې مثله انداز ؤ چې خپلو پردو ټولو منلے دے. دا زمونږ د ننني سياست برکت نۀ ؤ او نۀ دے. د دې ملي مشرانو د تحريک او قيادت هغه مړانه او استقلال دے چې د خپل محروم قوم، ټول ملک، علاقې بلکې انسانيت د پاره د خداے د مخلوق د خداے د پاره خدمت ؤ. د جذبې، موقف، عقيدې او ايمان سره ئې لرلو  او کولو. نن خپل اولس، سيمه او نړۍ زمونږ نه هم دغه تحريک غواړي او دنيا دې ته نۀ ګوري چې مونږ د سردرياب د مرکز پۀ شان د وښو، او خټو، لُوټو هغه جونګړه کښې ناست يو چې د ټولې پښتونخوا خدائي خدمتګارو پۀ خپلو لاسو جوړه کړې وه او ابادوله يې. کۀ د کروړونو روپو مرکز لرو بلکې دې ته به ګوري چې مونږ د پښتون د کور او ورور جوړولو د پاره خپل اولس سره، ملک سره او نړۍ سره څۀ رويه، سياست او تعلق ساتو. څۀ وايو او څۀ کوو؟

    د (کالج، يونيورسټۍ) جوړولو ارمان ډېر زيات ؤ. هغۀ د جلال اباد ښار شيشم باغ ځمکه او هلته خپل  موجوده کور د دې لپاره خوښ کړے ؤ. سردار محمد داؤد خان ورسره خبره منلې وه او مرستې ته ورسره تيار ؤ او پۀ دنيا کښې او ګوند کښې ئې دوستانو سره هم خبرې کولې. د سردار محمد داؤد خان پۀ وخت کښې د دې مقصد د پاره د شيشم باغ د ټولې برخې سروے هم شوې وه. د علمي ادارو د ابادۍ ماهرانو، انجنئيرانو، معمارانو سره باچا خان صلاح مشورې هم کړې وې او کولې يې او نقشه او د ګتو ماډل هم جوړ شوے ؤ. دلته چې زۀ څۀ وئيل ضروري ګڼم هغه دا دي چې دا نن د بابا قبر کوم ځاے دے دغلته د باچا خان بابا سره صداقت، فقير خان بائيزے، منشي سحر ګل مومند او زۀ ولاړ وو او بابا راسره د خپل ارمان (د تعليمي ادارې) خبرې کولې. دې لړ کښې ئې ووئيل پۀ دې ځاے (پۀ کوم چې مونږ ولاړ وو) به زما قبر وي. صداقت صېب ووې نه بابا د يونيورسټۍ مېنځ کښې به ځاے خوښېږي نو هلته به ستا قبر وي. پۀ دې خبره بابا مسکے شو او وې وئيل کۀ زۀ د يونيورسټۍ نه وړاندې مړ شوم نو بيا؟

    د فخر افغان بابا د دې تعليمي تربيتي ادارې پۀ حقله اراده دا وه چې د دې ادارې هر څۀ به پۀ هر لحاظ د نوې دنيا د جديد ترين ادارې پۀ شان وي. خو روح به ئې خدائي خدمتګاري وي او دلته به د ازادو قبائلو هغه ماشومانې داخلېږي چې بې د خدايه ئې بله اسره نۀ وي. پۀ دې منشي سحر ګل ووئيل بابا نو زما غوندې خلقو ماشومانې به څۀ کوي؟ هغۀ پۀ مسکۍ ژبه ووئيل نه اول حق د بې اسرې ماشومانو دے. فقير خان بائيزي تپوس وکړو بابا زۀ ستا خبره کښې خبرې نۀ کوم خو هسې ځان سره وايم چې ماشومان هلکان به پۀ کښې نۀ داخلېږي. بابا ووئيل زۀ کله داسې وايم. زۀ به درته اداره جوړه کړم تاسو ته دې خداے زړۀ درکړي چې داسې اداره شي چې د ټولې دنيا د نړۍ نه د خدائي خدمتګارۍ د پاره تعليم او تربيت حاصلولو له خلق دلته راځي. بابا وئيل دا ماشومانې چې دلته داخلې شي نو تر د اعليٰ تعليم او تربيت به دلته وي. د هر څۀ ذمه واري به ئې د ادارې وي. خو ملکانې به ترې نۀ جوړېږي. خدائي خدمتګارې به وي، عقيده او ايمان به ئې د خداے د مخلوق د خداے دپاره خدمت وي.(باچا خان به د دې زمانې هغه جينکو ته چې نوي تهذيب ترې څۀ نوے شے جوړ کړے دے ملکانې وئيلې).

    خدايه سپرلے کړې چې دا سرې وينې ګلونه شي بيا

    د خوېندو مېندو لوپټې سرۀ نشانونه شي بيا

                       نوټ: دا مضمون ارواښاد اجمل خټک صېب کال ۲۰۰۷  کښې ليکلے ؤ چې هم پۀ دغه کال “پښتون” کښې چاپ شوے ؤ. اداره ئې د باباګانو د تلين پۀ موقع يو ځلې بيا د خپلو ګرانو لوستونکيو پۀ حضور کښې پېش کوي.

  • کاروان لا روان دے   ( ‌‌‌ډرامه) – ليک: انجنئير اعجاز يوسفزے

    کاروان لا روان دے   ( ‌‌‌ډرامه) – ليک: انجنئير اعجاز يوسفزے

    د پردې شاته د راوي اواز ( چې الهامي او غېبي دروندوالے پکښې دے):

    پښتنو قامي تحريک پۀ شپاړسمه پېړۍ کښي شروع کړے ؤ چې کله لا يورپ هم د قام او قامولۍ نه ناخبره ؤ. پير روښان د پيرۍ او مريدۍ پۀ جامه کښې د مغلو د غلامۍ او استعمار خلاف د پښتنو قامي تحريک پېل وکړو. او د مغلو خلاف ئې پښتنو ته غږ پورته کړو. خو مغلو د هغۀ خلاف بل مسلمان مبلغ اخون دروېزه راپاڅولو. پښتانۀ پۀ دوه مسلکونو کښې تقسيم کړے شو، دواړه يو بل ته کېوتل، او مغلو ئې تماشا کوله. پير روښان د پښتنو نه ارماني داسې لاړۀ چې د څلي درک ئې هم نشته.

       پۀ پير روښان پسې يوه پېړۍ پس خوشحال خان خټک راغے. اول د مغلو نمک خوار منصب دار ‌ؤ او د هغوي لپاره جنګېده، خو چې مغلو بې ګناه بندي کړو او د عزتِ نفس ګوزار ئې پۀ پښتون زړۀ وخواړۀ نو يو بې بها پښتون نېشنلسټ ترې جوړ شو او د افغان پۀ ننګ ئې توره وتړله. خو پښتانۀ پرې را غونډ نۀ شو. خو پۀ پښتنو کښې ئې د قامولۍ فکر وکرلو. د پښتنو د بې اتفاقۍ، د خپلې خېلخانې د بې ننګۍ او د خپل زوي بهرام د غدارۍ نه زړۀ ستړے ګور ته کوز شو.

       پۀ خوشحال خټک پسې دوه سوه کاله پس د هشتنغر د خاورې نه باچا خان راپا څېدۀ چې د جديد پښتون نېشنلزم مجسم تصوير ؤ.

    د استعمار ماڼو کښې وير شۀ باچا خان راغے

    د پښتنو پۀ مړو رګونو کښې طوفان راغے

    د جنګ انداز ئې ؤ بدل پۀ داسې شان راغے

    چې بې ټوپکه بې خنجرہ پۀ مېدان راغے

    باچاخان د خدمت لۀ لارې قامي تحريک وچلولو، خو د تس نس پښتنو د نفاق، د کانګرېس د درغلو او د پښتنو د مذهب پۀ نوم د غولېدو له لاسه د هغۀ د پښتون د خپلواکۍ او ابادۍ تحريک نيمګړے پاتې شو۔ خو دا تحريک لا دوام لري. دا کاروان لا روان دے.

                    کاروان لا روان دے

               ———————————

                       وړومبے اېکټ — پردہ وچتېږي

                    ————————

    کردارونه:

    (۱) خوشحال خان خټک (پۀ جوثه برابر، توره پۀ ترخ، واسکټ اچولے، روايتي پټکے پۀ سر، د خپل تصوير هو به هو د ږيرې سره رعب دار دنګ سړے، د پښتنو سردار.

    (۲) همېش ګل — پۀ حجره کښې ناست د دغه خېل سړے چې وضع قطع ئې د کليوال اپريدي پښتون ده.

    (۳) شماس — حجرہ کښې ناست د دغه چم بل سړے، د شکل نه کليوال کرونده ګر ښکاري.

    نندارہ : د پښتنې حجرې نندارہ. مخامخ يو کټ پروت دے۔ پۀ کټ کښې دوہ سړي ناست دي، يو بل سرہ غلې غلې خبرې کوي۔ پۀ ګړونج د اوبو منګے پروت دے او د خاورو کنډولے پۀ منګي نسکور دے۔

    بهر نه د اس د هڼېدو اواز راشي لکه چې څوک د حجرې نه بهر د اس نه کوز شول، او اس ئې بهر ودرولو. يو رعب دار سړے (خوشحال خان خټک) حجرې ته راننوځي.

    پۀ حجره کښې ناست دوه سړي د مېلمه پۀ راتلو زر د کټ نه پاڅي،او مېلمه سره روغبړ کوي.

    همېش ګل: (مېلمه له غاړہ ورکوي- د خبرو لهجه ئې د اپرېدو دہ) ستړے مۀ شې مېلمه !

    شماس : پۀ خېر راغلې ، مشره ! (هغه هم پۀ خپل وار مېلمه ته غېږ ورکړي).

    خوشحال خان ( رعب دار اواز) خوار مۀ شئ، پښتنو !

    خوشحال خان : (د روغبړ نه وروستو ) تږے شوے وم، ما وئيل چې دې حجره کښې به اوبۀ وڅښکم .

    همېش ګل: ( خپل ملګري ته) ورشه هلکه د منګي نه مېلمه له يخې اوبۀ راواخله.

    شماس: سر پۀ سترګو۔ دا دے اوس کنډول راډکوم ( د ګړونج لوري ته ځى او ډک کنډول راوړي، خوشحال خان خلې ته کنډول نيسي او پۀ شړپ اوبۀ څښکي لکه چې ‌‌‌‌‌‌ډېر تږے شوے وي) د حجرې دواړہ سړي مېلمه ته پۀ ډېر تجسس ګوري.

    همېش ګل: مېلمه ، داسې ښکاري چې د لرې نه راغلے يې، راځه (کټ ته اشاره کوي) پۀ کټ کښې لږ دمه شه.

    خوشحال خان : زما تلوار دے، دمه کېږم نه. ‌‌‌‌‌‌هاغه غرونو ته به ځان رسوم (خپل ښي لاس باندې مخې ته لرې اشارہ وکړي)

    شماس : مېلمه، مونږ  ؤ نه پېژندې، تۀ څوک يې، او دلته څنګه راغلے يې؟

    خوشحال خان خټک: زۀ؟

    چې قانع د زمانې پۀ خشک وتر يم

    کۀ مې پېژنې بادشاه د بحروبر يم

    نۀ مې تخت نه مې افسر نۀ مې سپاه شته

    پۀ تسخير د کل جهان ختلے نمر يم

    لا يو شور راځنې لاړ نۀ وي بل راشي

    مګر زۀ پېدا پۀ ورځ د شوروشر يم

    زيست روزګار به مې لۀ دې خلقه سره نۀ شي

    زۀ خوشحال له واړه خلقه مرور يم.

    همېش ګل: (موسکے شي) ښکاري چې اخون يې!

    خوشحال خټک: خوشحال خټک يم

    همېش ګل!  ؤ نه رسېدم!

     خوشحال خان خټک: زۀ د نظام پور زېړي نه راغلے يم ۔ زۀ د سراې اکوړي خوشحال خان خټک يم۔

    زۀ خوشحال د شهباز خان يم

    چې تورزن ؤ کان پۀ کان

    شهباز خان د يحيي خان ؤ

    چې بل نه ‌ؤ هسې ځوان

    يحيي خان د اکوړي ‌ؤ

    چې پۀ توره ‌ؤ سلطان

    همېش ګل: ( پۀ خوشحالۍ او خنده رويه څېره) ښه ، ښه تۀ خو بيا د خټکو لوے او نامتو خان يې؟

    خوشحال خان خټک: هو، خان ابن خان ابن خان يم ، نيکۀ او غر نيکۀ مې د اکبر باچا منصبدار ‌وو، پلار مې د شاهجهان باچا منصبدار ؤ، او ماته  د اورنګ زېب باچا منصبداري پۀ وراثت کښې پاتې شوې وہ۔

    شماس: بيا خو تا سو د مغل باچاهانو اعتباري ملکان وئ؟

    خوشحال خان : هو،

    لکه زۀ وم د مغل پۀ نوکرۍ کښې

    د مغل پۀ خدمت نه ؤ بل افغان

    د مغل لپاره ما تورې وهلې

    پښتنو به راته کړې ډېرې کنځلې

    څلوېښت کاله مې خوږه کامراني وکړه

    څۀ شو چرخ کۀ مخالف شو يو نيم کال

    کۀ هزار کاندي پښتون مغل به نۀ شي

    بويه دا چې له زړۀ وباسي دا خيال

    ما وې زۀ به د مغل پۀ نوکرۍ کښې

    رکيېونه کړم د سرو د سپينو نال

    همېش ګل : خان بابا! نو د مغلو پۀ دومره لوے منصب کښې دې څۀ وګټل او څۀ دې بائيلل؟

    خوشحال خان خټک: عزتِ نفس مې بائيلو، خو پښتون ننګ مې پۀ کښې وپېژندو.

    کۀ هزار کاندي پښتون مغل به نۀ شي

    بويه دا چې  لۀ زړۀ وباسي دا خيال

          شماس: خان! هغه څنګه؟ خبره دې ‌‌‌‌‌‌ډېره ژوره وکړه (د نا خوالۍ خندا) خو زما د سر د پاسه لاړه.

    خوشحال خان: ( سوړ اسوېلے کوي)

    پرورده کۀ د مغلو پۀ نمک يم

    ‎  د اورنګ لۀ جوره هم لۀ غرېوه ‌‌‌‌‌‌ډک يم

    پۀ ناحق ئې پۀ زندان کړم څو څو کاله

    خداے خبر دے که پۀ خپل ګناه زۀ شک يم

    اور ئې پورې پۀ منصب پۀ نوکرۍ شه

    چې تر فهم و تر نظر د مغل کک يم

    پۀ خپل نام و ننګ چې راشم لېونے شم

    خبردار کله پۀ سود و زيان د لک يم

    د افغان پۀ ننګ مې وتړله توره

    ننګيالے د زمانې خوشحال خټک يم

    شماس: (د افسوس د اظهار سره) اوهو ، اوهو، دا خو ډېر نااعتباره مغل دي، پۀ کوم تور او کوم قصور ئې  درته لاس واچوو؟ خان!

    خوشحال خان: ( پۀ خپل جلال کښې )

    لکه زۀ وم پۀ راستۍ او پۀ درستۍ کښې

    د مغل پۀ خدمت نه ؤ بل افغان

    پۀ ناحق د اورنګ زېب پۀ بند بندي شوم

    خداے خبر دے پۀ تهمت او پۀ بهتان

    زۀ پۀ ځان کښې ګُناه نۀ وينم پۀ خدائيګو

    ولې نور خلق خبرې کا شان شان

    د ګناہ مې څۀ رشته نۀ ده معلومه

    مګر خپل هنر د ځان وينم تاوان

       همېش ګل (ډېر پۀ اطمينان سره) : دا خو د خداے لوے احسان دے چې د عزت نفس دې ګوزار د مغل د يو منصبدار نه يو پښتون ننګيال جوړ کړو. پښتنو ته الله پۀ دې بهانه يو نر مشر ورکړو. خان! مغل ته خو به دننه دننه ښه خوټکېږي؟

    خوشحال خان:

    څو وانۀ خلي لۀ غليمه انتقام

    مرد نۀ خوب کا نۀ خوراک کا نۀ ارام

    چې د ننګ او د ناموس اندوه ئې نۀ وي

    د هغه سړي به نۀ وي احترام

    دا هم شکر چې مې وتړله توره

    زما تورہ پۀ جهان شوه مشهوره

    شماس: خان بابا! جوړ تورہ دې د غليم پۀ وينو ښۀ لړلې ده، د زړۀ تا‌ؤ دې پرې ويستے دے! جنګونه خو به دې مغول سره ډېر کړي وي؟

    خوشحال خان: هو، يو څو تاودۀ جنګونه مې د ملګرو پۀ مرسته د مکار مغولو سره وکړل؛

    پښتنو زلميو ښۀ لاسونه سرۀ کړل

    لکه باز منګلې سرې کړه پۀ خپل کار

    د خېبر دره ئې سره کړله پۀ وينو

    پۀ کړپه ئې هم روان کړو دندوکار

    تر کړپه تر باجوړہ سمې غرونه

    پۀ لړزا پۀ زلزله شو پۀ بار بار

    درست پښتون د قندهاره تر اټکه

    سره يو د ننګ پۀ کار پټ او اشکار

    اول جنګ د لوړې شا د تهترو ؤٔ

    چې څلوېښت زره مغول شول تار پۀ تار

    ۔۔۔۔۔ خو افسوس صد افسوس! ………

    شماس  : (پۀ ډېر تجسس کښې) خان ، ولې افسوس؟  بيا څۀ چل وشو؟

    خوشحال خان: ( پۀ تاسف سره ) مغول د پښتنو د رنځ او حرص نه ښۀ خبر وو. هغوي  د پښتنو د لالچ، حرص او د خرڅ پۀ نسخه کار وکړو، او پښتانۀ څۀ چې خټک او زما څۀ خېلخانه ئې هم پۀ بيعه واخيستله…

    پُښتانۀ لکه مګس ورباندې ګرځي

    ورته ايښے و مغول د حلوہ تال دے

    خزانې د هندوستان ئې راخورې کړې

    سرہ مهران دي ننوځي پۀ کوهسار

    پښتانۀ پۀ عقل پوهه څۀ ناکس دي

    کوټه سپي د قصابانو د جوس دي

    بادشاهي ئې د مغول پۀ زرو بائيله

    د مغول د منصبونو پۀ هوس دي

    سر ئې هورې قندهار بل ئې دمغار دے

    تر دا مېنځ همه مېشتۀ واړه عبس دي

     همېش ګل: خان، مشران وائي چې پښتون د پښتنې دے۔ خان بابا! تۀ پۀ پښتنو ونۀ ګرځېدې؟ سوال منت او جرګه مرکه دې پرې ونۀ کړه؟

    خوشحال خان :

    تيراہ مې وليد راغلم تر سواته

    پښتون مي وليد دا لوے لوے ذاته

    عقل همت مې د چا ‌ؤ نه ليد

    پۀ بېرته راغلم ناست يم ملا ماته

    پۀ لاچۍ پۀ څوتره وګرځېدلم

    اوس مې ګشت د اپريديو پۀ مېدان شي

    لکه باز پۀ غرهٔ ګرځي بل ګوري

    بيا نظر زما د سوات پۀ کوهستان شي

    کۀ مې چرې ننګيالي پۀ لاسو کښېوځي

    پرې به لرې دا زما د زړۀ ارمان شي

    و مغول وته به هسې کار ښکاره کړم

    چې راضي راڅخه روح د فريد خان شي

    همېش ګل: خان! لکه ستا د زړۀ ارمان ستا پۀ زړۀ کښې ښخ پاتې شۀ، د خپلو پښتنو لۀ لاسه؟دا څۀ بې ننګي ده؟

    خوشحال خان:

    اتفاق پۀ پښتانۀ کښې پاتې نۀ شو

    ګڼه ما به د مغول ګرېوان پاره کړ

    د بې ننګو پُښتنو لۀ غمه ما

    لوې پرېښوہ، ونيوله کمه ما

    هغه ملا مې چې پۀ هوډ سره لوے غر ؤ

    پۀ ناکامه کړه و مغول ته خمه ما

    پۀ هغو لويو خبرو شرمسار يم

    چي ھر چا وته ويستے له فمه ما

    بل سړے: خان، زۀ خو تاته پۀ خپله پښتونولۍ ډېر کچه شوم (ژړغوني اواز کښې ) پښتنو پۀ خپل ننګيال هوډ ننګ ونۀ کړو؟ او ستا لويه کورنۍ هم د مغولو منصبونو او لالچونو ته تا سره ونۀ درېده؟

    خوشحال خان :

    اقربا راته عقرب شول

    رضامند مې پۀ تعب شول

    دواړه تروڼه مې نا اهله

    ابو جهل بو لهب شول

    رشوتونه ئې قبول کړو

    پۀ تلاش کښې روز و شب شول

    دا هم ځاے د تعجب دے کۀ ئې وينې

    چې لښکرې پۀ خوشحال کا بهرام خان

    څوک بهرام غوندې منحوس، بد بخت، بخيل شي

    پۀ شامت ئې خېلخانه شي تار پۀ تار

    ( پۀ جلال کښې) تا هُنر د سردارۍ نۀ زده بهرامه

    سرداري دې پۀ خپل دور کړه بدنامه

    نور دې نوم زما د زويو پۀ شمار مۀ شه

    د خوشحال خټک وېنا پۀ دا تمامه

      ( لږ ساعت له چپتيا خوره شي )

    خوشحال خان بابا: زۀ د موسي درې د اپرېديو هاغه ( پۀ لاس مخې ته اشاره وکړي) روان يم او زما يقين دے چې زۀ به دغلته نه ژوندے را نۀ شم، خو پښتنو زما دا وصيت د ځان سره غوټه کړئ؛

    پُښتانۀ کۀ بل څۀ فکر کړه ناپوه دي

    بې له تورې خلاصے نشته پۀ جهان

    درست پښتون لۀ کندهاره تر اټکه

    سرہ يو د ننګ پۀ کار پټ و اشکار

    پُښتانۀ پۀ تورہ ښۀ دي تر مغلو

    کۀ پۀ پوهه پُښتانه وے څه هوښيار

    پۀ دا هسې وخت چې وخت د نام وننګ دے

    دا بې ننګه پُښتانۀ کړه څۀ رفتار

    خوشحال خان: (د حُجرې سړو ته) ملګرو اوس ماله اجازت راکړئ، خداے خبر کۀ بيا ليدل کتل وشي۔ ما ته او زما اس سيلۍ ته ‌‌‌‌‌‌ډېر مزل پاتې دے۔

    خپل تدبير توره مې کېښوه پۀ کندو کښې

    دا دے ځان مې لۀ عالمه کناره کړو

    د حجرې دواړہ سړي همېش ګل او شماس پۀ چغو چغو ژاړي او خوشحال خان ته تر غاړہ وځي او وار پۀ وار پۀ ژړا کښې دا شعرونه وائي)

    همېش ګل :

    د خوشحال قدر کۀ اوس پۀ هېچا نشته

    پس لۀ مرګه به ئې ياد کا ډېر عالم

    بل سړے:

    کۀ توفيق د اتفاق پُښتانۀ مومي

    زوړ خوشحال به دوباره شي پۀ دا ځوان

     (پردہ پرېوځي او د پردې لۀ شا دا اواز راځي)

    “خان علين مکان د اپريدو پۀ ډمبره نومې غر کښې دېره شۀ، خو دغلته ډېر وخت ژوندے پاتې نۀ شو. او پۀ شلمه د فرورۍ ۱۶۸۹م د خوشحال خان مړے د خپل اس د سيلۍ د لاش سره جوخت پۀ ډمبره کښې وموندے شو. مشر زوي اشرف خان هجري چې خپله هم پۀ زندان کښې ؤ، د خپل ستر اتل پلار پۀ مړينې داسې زړۀ خوږونکې مرثيه وئيلې ده…

    يعني نن هغه امام د ننګيالو

    پهٔ ډنبره غريب ولاړ ډکه ئې خوا ده

    مسافر شو هغه شېر د جبالونو

    چې زهره ځنې اوبۀ د اورنګ شا ده

    نۀ ئې زويه پرې حاضر نۀ برادر ؤٔ

    ساه ئې قبضه لۀ غمونو پۀ صحرا ده

    نۀ ئې مخ پۀ سترګو وليدۀ د خپلو

    نۀ ئې کړے چا پۀ رنځ کښې دلاسا ده

    مرور له خلقو لاړ دے را به نۀ شي

    ستا پۀ باب ئې دعا کړې د بدا ده

    نور به سترګې پۀ مخ وا د ښادۍ نۀ کا

    کۀ پۀ تا د هجري مينه پۀ رښتيا ده

         —————————-

      دوېم اېکټ—- پرده وچتېږي

    کردارونه :

    (۱) باچاخان: يو دنګ لوړ پوخ ښکلے سړے، د باچاخان پۀ جُثه او جامه همشکل چې اواز ئې ټيکاؤ او انداز ئې باوقارہ وي. خړ څادر، پۀ پښو څپلۍ، خړې د خامتا جامې اغوستې، چې لستوڼي ئې ګول او د قميص د غاړې ګول پټۍ لري، پۀ سر سرتور (چې پټکے يا ټوپۍ نۀ لري).

    (۲) سالار پښتونيار: د خدائي خدمتګارو سالار، پۀ سره وردۍ او کمر پټۍ کښې د تقريباً ٤٠ کالو د عمر سړے، چې پۀ لاس کښې ورسرہ وړه د بانس سرہ چوکه وي.

    (۳) شربت خان: د څلوېښتو کالو، بې ږيرې او د غټو برېتو سړے چې د تيلۍ ټوپۍ ئې اچولې دہ، د مړز ساتلو شوقين دے او خلته کښې ورسرہ مړز دے.

     (۴) شېرو: د شربت خان د مړز نوم.

    (۵) نوروز: هم د څلوېښتو کالو د عمر بل سړے، چې د سپو جنګولو شوقين دے۔ د دۀ هم غټ برېت دي او ديروجۍ سپينه ټوپۍ ئې پۀ سر دہ۔

                          (پردہ وچتېږي)

    نندارہ:

     د يوې کچه حجرې منظر۔.. يو کټ مخامخ او بل کټ ورسرہ عمودي پروت دے۔ د مخامخ کټ مخې ته چيلم ولاړ دے۔ شربت خان پۀ مخامخ کټ کښې ناست دے، د کټ پښې ته ئې د مړز تشه خلته ځوړنده کړې دہ او مړز پۀ لاسو کښې لوبوي، او مخوکه ورله هم ښکلوي۔ ورسرہ بل کټ کښې نوروز ناست دے، د چيلم نه کوړ وباسي او نرے لوګے هوا کښې پرېږدي۔ دواړہ ملګري خپلو کښې ګپ لګوي۔

    شربت خان: ( خپل مړز پۀ مښوکه ښکل کړي او نوروز ته وائي) يرہ نوروز خانه! تېرہ ورځ خو شېرو پۀ شهباز ګړهه کښې ميدان داسې وګټلو چې … چې خلقې ورته پۀ تماشا وو۔ ( پۀ جېب لاس کېږدي)  او پوره څلور سوہ روپۍ انعام مې جېب کښې راوړۀ. د شهباز ګړهې د تور ملک د بګېلي نه ئې هسې بڼې وويستې، … بڼې۔

    نوروز خان: شربت خانه، د چرګانو او مړزانو به لا څۀ جنګ وي؟ بېخي مې ورسرہ نۀ لګي . جنګ خو د بُل ټېر او د بُلډاګ مزه کوي چې لکه د زمرو غرېږي (د ښي لاس پنجه وچته کړي او وغرېږي) او سرې سرې وينې بهېږي ، او ورسرہ ۔۔ د سړي وينه تودېږي ۔ تا نۀ دي اورېدلي چې؛

    لکه لکۍ سپي —- يو تر بله غرغرې کا

    ناګهانه پۀ خړوب شي — پۀ سرو وينو شونډې سرې کا۔

    خوند خو د سرو شونډو جنګ کوي، د سرو شونډو او د سرو سترګو۔ دا ځل به دې کۀ خې روي هوتي ته د ځان سرہ ……..

    ( پۀ دې وخت يو لوړ باوقارہ خو سادہ پوش سړے (باچا خان) او ورسره سالار پښتونيار حجرې ته راننوځي۔ شربت خان زر خپل مړز خلته کښې ځوړندوي).

    باچاخان: ( د حجرې کسانو ته) اسلام علېکم

    ( نوروز او شربت خان ورته د وعلېکم سلام سرہ سمدستي پاڅي او دواړو مېلمنو سرہ ګړه بړه کوي)

    شربت خان: راځئ مېلمنو کټونو کښې کښېنئ…

    سالار صېب: نۀ ورورہ، خداے دې قدرمن کړه، پۀ ولا ړہ يو څو خبرو له راغلي يو.

    نوروز : دا څنګه کېدے شي، څۀ چاے، اوبۀ، وار وکړه زۀ سوال جواب لېږم…

    سالار صېب: (پۀ لاس ئې منع کوي) بېخي پۀ کښې نۀ يو، ډېرې حجرې مو پۀ سر دي۔

    ( باچاخان او سالار صېب پۀ سټېج يوې غاړې ته او شربت خان او نوروز بلې غاړې ته ودرېږي، يو پرانستے V غوندې جوړ کړي.)

    نوروز (سالار صېب ته) : دا مېلمه مې ونۀ پېژندو؟

    سالار صېب: دا خان عبدالغفار خان دے، پۀ باچا خان او فخر افغان باندې هم مشهور دے۔ د چارسدې نه راغلے دے، د پښتنو پۀ حجرو ګرځي۔ د  اُتمانزو د مشر خان به ۔۔۔۔۔۔۔۔۔

    ( باچاخان سالار صېب د لاس پۀ اشارہ چُپ کوي او نيمګړې خبرہ ترې اخلي)

    باچاخان: زۀ عبدالغفار يم ۔ خدائي خذمتګار يم۔ د خداے پاک خدمت ته هېڅ حاجت نشته، بلکې د خداے پاک خدمت د مخلوق پۀ خدمت کښې دے، پۀ دې وجه زۀ د الله د مخلوق خدمتګار يم۔ د پښتنو خدمتګار يم۔

    شربت خان: (د خوشحالۍ اظهار سرہ) ۔ ښه ښه ۔ زۀ دومرہ وړوکے وم ( پۀ لاس د ځمکې نه بره د  نهو کالو د ماشوم قد جوړ کړي) چې تۀ ما ليدلے وے، تا د ميټها خېلو پۀ حجرہ کښې جارو وهله او بيا دې خلقو سرہ خبرې کولې۔ زۀ هغه وخت ستا پۀ خبرو نۀ پوهېدم۔ وخت لکه د مارغۀ الوځي! دا دي کلونه تېر شول!

    نوروز: ( د هلکوالۍ د وخت  د خبرې د يادېدو د خوشحالۍ او جوش پۀ لهجه کښې): ماته ھم ياد شوې، تا د لنګرخېلو پۀ جومات کښې د مازيګر د مونځ نه پس تقرير کولو، ‌‌‌‌‌‌ډېر خلق درته پۀ بروزه ناست وو او ما ليدل چې د جومات امام باز اُستاذ مخ ته لاس نيولے ؤ او هغه ستا شاته پۀ محراب کښې پۀ مصله ناست ؤ او لاس شاته به ئې پټې پټې څېرې پېښې کولې۔ ما ته ياد شي چې زۀ ستا د خبرو اورېدو نه زيات د باز اُستاذ د نخرو پۀ نندارہ وم ۔ ستا يوہ خبرہ ھم راته يادہ نۀ دہ۔

    باچاخان: ھو،  څنګه چې د انسان دوه لاسونه دي، دغه شان د پښتنې ټولنې  ھُم دوہ لاسونه دي، يوہ حُجرہ او بل جومات۔ د پښتونولۍ دا دواړہ اھمې ادارې دي، ما د دې دواړو ځايونو نه استفاده کړې دہ۔ د دې دواړو ځايونو مشران زما ملګري وو. پۀ دې دواړو کښې چې توازن وي نو ټولنه به هله سمه پۀ تول روانه وي۔ دا توازن چې ګډوډ شي نو پښتنه معاشرہ ھم بې توله شي۔ ما د دې توازن ‌‌‌‌‌‌ډېر خيال ساتلے دے۔

    سالار صېب: بلکل هم داسې دہ، د حجرې مشران لکه عبدالاکبرخان، خادم محمد اکبر، حاجي عبدالغفار، عباس خان، شاہ نواز خان او ميا احمد شاہ د باچاخان ملګري وو او بل طرف ته د جومات عالمان مولوي عبدالعزيز، مولوي فضل محمود مخفي، مولوي فضل ربي، او د ګدر د دارلعلوم مهتم مولوي تاج محمد د باچاخان پۀ دې نېکۍ کښې شريک وو۔ بلکې د دېوبند دارالعلوم باچاخان ته د رئيس الاحرار پټکے ھُم پۀ سر کړے ؤ۔

    باچاخان: (سالار صېب ته اشارہ کوي او د حجرې سړو ته وائي) دا پښتونيار د خدائي خدمتګارو سالار  دے۔ خدائي خدمتګار د قام بې وسلې فوج دے۔ د دې ټولو تربيت پۀ مرکز عاليه سردرياب کښې شوے دے۔ دا ټول خدائي خدمتګار خپلو کښې وروڼه دي۔ دوي د يو بل ملاتړ دي، ځکه چې پۀ خدمت کښې اختلاف نۀ راځي، اختلاف د خود غرضۍ نه پېدا کېږي. د دوي غرض صرف د قام خدمت دے۔

    سالار صېب: (د حجرې سړو ته):

    د سردرياب پۀ مرکز کښې غټ او نرے نشته۔ ھلته خوار او موړ ټول يو شان پۀ ځمکه کښېني، يو شان يو پخ کړے او يوه ډوډۍ خوري، او د خوراک نه پس هر يو خپله رکېبۍ پۀ خوا کښې سيند کښې وينځي او واپس ئې سمبالوي۔ دا د بې مثاله خپلوي، د مينې او محبت مرکز دے۔ مرکز د خدائي خدمتګارو د پرېډ، پيادہ مارچ، د فوځي مشقونو، تعليم او تربيت ادارہ وہ۔ دا مرکز خدائي خدمتګارو پۀ خپلو لاسو جوړ کړے ؤ، باچاخان پۀ کښې ھم پۀ خپله د مزدور کار کړے دے۔

    شربت خان ( باچا خان ته): باچاخان بابا، تا دا دومرہ لوے کار، خدمت او کړاو څنګه شروع کړو؟ دلته خو سړے د خپلو کارونو نه  سر ګرېدو ته نه وزګارېږي؟.

    باچاخان: (لږ موسکے شي) ما د پېښور پۀ مشن سکول کښې سبق وئيلو، نو زمونږ يو استاذ ؤ چې وِګرم نوم ئې ؤ۔ زۀ د هغۀ د انسان دوستۍ او خدمت نه ډېر متاثرہ وم۔ ما کښې چې د انسان دوستۍ، قوم پرستۍ، ورورولۍ، عزيزولۍ، وطن دوستۍ او د خداے د مخلوق د خدمت جذبه پېدا شوې دہ، نو دې کښې زما د استاذ او د سکول د هېډ ماسټر وګرم ډېر لاس ؤ۔ ما به دا فکر کولو چې دا پردے سړے د څومره لرې نه راغلے دے او زمونږ خدمت کوي۔ او دا زمونږ خپل وطن او قام دے، او مونږ د دوي د پارہ هېڅ هم نۀ کوو. پکار ده چې مونږ کښې هم د خپل قام د ښېرازۍ تلوسه وي. هم دغه جذبې زۀ د پښتنو خذمت ته تيار کړم. زه پۀ قام وګرځېدم او د دغه احساساتو ملګري مې ځان له پېدا کړل.

    سالار صيب: اللہ تعالي پښتنو له د باچاخان پۀ شکل کښې داسې لارښود ورکړے دے چې د پښتنې معاشرې نباض دے، د پښتون قام ټول رنځونه ورته معلوم دي او علاج ئې ھم ورتہ ښۀ معلوم دے۔

    باچاخان: پپښتنه ټولنه د جاھليت او تشدد پۀ ولقه کښې دہ۔ واړۀ ئې بې تعليمه ايراړ ګرځي، زلمي ئې مړزان، چرګان، سپي او سنډاګان جنګوي ( شربت خان او نوروز يو بل ته پۀ شرمندګۍ کښې وګوري) او مشران ئې بې غورہ دي۔ مليانو خو پښتانۀ د انګرېز پۀ سکولونو کښې د تعليم نه منع کول خو پۀ خپله ئې هيڅ انتظام نۀ کولو. اسلام پۀ نر او ښځه علم فرض کړے دے خو زمونږ بچي د اسلام پۀ نوم د تعليم نه محرومه کړے شو۔ ما پښتانۀ د جاھليت د تيارو نه راويستل غوښتل۔

    سالار صېب ( د حجرې سړو ته): پۀ دې وجه باچاخان د ترنګزو د حاجي صېب پۀ ملګرتيا کښې د اسلامي مدرسو پرانستو ته بډې راښکلې او ھغۀ سرہ ئې يو ځاے اسلامي مدرسې پرانستې۔

    باچاخان: خو بيا ما او زما ملګرو دا فکر وکړو، چې يوازې تعليم زمونږ مسئله نۀ دہ۔ بلکې پۀ دې ٹولنہ کښې د دشمنو، تربګنو، مقدمه بازو، جنګ جګړو، خراب رسمونو او د بې اتفاقۍ ‌‌‌‌‌‌ډېر رنځونه دي، چې اصلاح غواړي، پۀ دې وجه مونږ پۀ ۱۹۲۱ کښې د “انجمن اصلاح الافاغنه” تنظيم جوړ کړو چې د دغه رنځونو علاج وکړو او د پښتنو طاقت نور ضايع کېدو ته پرې نۀ ږدو او د دوي نه د خپلواکۍ د تحريک تکړه مبارز جوړ کړو.

    سالار صېب: د انجمن اصلاح الافاغنه د سېوري لاندې تقريباً د يو سل او دېرشو نه زيات ازاد سکولونه پرانستے شو۔ چې د اسلامي تعليم سرہ پکښې عصري او کسبي تعليم هم ورکېدے شو۔ او دغه ازادو سکولونو د پوهه او قام پاله پښتنو يو نوے فصل زرغون کړو. د باچاخان خپل ځامن غني او ولي ھم د اتمانزو پۀ ازاد سکول کښې داخل وو۔ ولي خان به د قادر ټانګي والا زوي سره پۀ يو ټهاټ ناست ؤ.

    نوروز: باچاخان بابا، دا يو حقيقت دے چې پښتانۀ هر وخت خپلو کښې کېوتي وي. دشمنۍ، مقدمې او جنګ جګړې ئې ٹول عمر روانې وي، د دې مرضونو علاج خو ډېر ګران دے؟

    باچاخان: اؤ، پښتون يو جذباتي، زوراور او خودسره قام دے، خو خپل زور او توان پۀ خپل مېنځ کښې ضايع کوي، پۀ ‌‌‌‌‌‌ډېران ارټ بائيلي او د لختي پۀ اوبو مړي کوي او بيا سروالے بروالے ګرځي. ما دوي ته د صبر او عدم تشدد فلسفه ورکړه. دا فلسفه ما د ګاندهي نه نۀ وه اخيستې، بلکې د صبر او عدم تشدد عقيده ما د خپل خوږ پېغمبر صلي الله عليه وسلم نه خپله کړې وه، هغۀ د مکې پۀ ټول عمر او بيا پۀ صلح حدېبيه کښې د صبر نه کار اخستے ‌ؤ .

    سالار صيب: ناپوھه خلق د عدم تشدد پۀ مطلب نہ پوهېږي ځکه ورپسې پچموزې کوي او کمزوري ئې ګڼي.

    باچاخان: عدم تشدد د بزدل سڑي کار نۀ دے، عدم تشدد د تشدد نه ګران کار دے، دا د بہادر او نر سړي شېوہ دہ۔ د عدم تشدد وسله تبليغ او د تشدد وسلہ ټوپک دے۔ څنګه چې د تشدد يو نظام دے دغسې د عدم تشدد هم يو مکمل نظام دے۔ عدم تشدد پۀ خلقو کښې محبت، ھمت او جرات پېدا کوي او تشدد پۀ خلقو کښې نفرت، وېرہ او بزدلي پېدا کوي۔

    سالار صيب: د عدم تشدد دا معنا نۀ دہ چې يو مخ درله څوک ووھي نو بل ورته ونيسه، بلکې عدم تشدد يو ژواک دے۔ د عدم تشدد د مزاحمت ډېر اړخونه او پړاونه دي۔

    باچاخان: خو ۔۔ پۀ يو کوھي کښې چې مردارہ پرته وي نو چې ھر څومرہ بوقرې ترې راوباسئ نو کوھے نۀ صفا کېږي، تر څو چې دې ترے اول مردارہ نۀ وي راويستې۔ مونږ فکر وکړو چې د ټولو رنځونو نه لوے رنځ غلامي ده. پېرنګے د زرګونو ميلونو نه راغلے دے او مونږ ئې غلامان کړي وو. چې تر کومې پورې دا ملک د پېرنګي نه ازاد شوے نۀ دے او د دې ملک واک اختيار د پښتنو پۀ لاسو کښې راغلے نۀ دے تر ھغې پورې پښتون ابادېدے نۀ شي۔ پۀ دې وجه مونږ د پېرنګي خلاف د ازادۍ مبارزہ پېل کړہ۔

    شربت خان: پؤ ۔ دا خو ڈېر جابر او زوراور دشمن سرہ کېوتي وئ، چې د چا پۀ سلطنت کښې نمر نۀ ڈوبېدۀ!

    باچاخان: دې جابر دشمن خدائي خدمتګارو سرہ ډېر جبر شروع کړو۔ د سن تيس پۀ څلورو مياشتو دننه ئې د قصه خانۍ پۀ بازار کښې پۀ سوونو پښتانۀ پۀ سرو وينو کښې ولمبول، يو مياشت پس ئې پۀ ټکر کښې پۀ ښځو او ناريناؤ ګولۍ وچلولې، او پۀ سوونو ئې شھيدان کړل۔

    سالار صيب: ( پۀ غمژن اواز کښې) پۀ ټکر جنګ دے۔۔ ګولۍ ورېږي ۔ او اونې پاڼې ريژوينه۔

    باچاخان: ( خپله خبرہ جاري ساتي) او د ټکر د غميزې نه صرف درې مياشتې پس پېرنګيانو پۀ سپين تنګي ھاتھي خېلو کښې د خدائي خدمتګارو پۀ احتجاجي جلسه ناتاره ډزې وکړې او اتيا کسان پۀ موقع شھيدان شول۔ د دې نہ علاوہ پۀ سوونو خدائي خدمتګار ئې پۀ زندان کښې واچول۔ پۀ لږ وخت کښې پۀ خدايي خدمتګارو دا ځمکه د دوزخ پۀ مثال کړې شوه.

    سالار صيب: باچاخان پۀ دغه وخت د ګجرات پۀ جېل کښې ؤ چې ميا جعفر شاہ او د قاضي خېلو ميا عبداللہ شاہ ورله ملاقات ته راغلل او دا ئې ورته ووئيل چې حکومت پۀ جبر زمونږ تحريک چقول غواړي، ښۀ بہ دا وي چې خدائي خدمتګار يوے لوے ملک ګير پارټۍ لہ لاس ورکړي، چې مضبوط مرستيال ئې پېدا شي.

    باچاخان: د خدائي خدمتګارو جرګه ميا جعفر شاہ او عبدالاکبر خان وړومبے مسلم ليګ ته د مرستې لپارہ ولېږله خو ھغوي پۀ دې وجہ انکار وکړو چې مونږ د پېرنګيانو د وتو پۀ حق کښې نۀ يو او تاسو پېرنګيان ويستل غواړئ۔ بيا دوي د کانګرېس د مشرانو سرہ وليدل نو ھغوي ورتہ ډېر پۀ خوشحالۍ  پۀ وروڼ تندي هرکلے وکړو او د مرستې لاس ئې ورکړو او ورتہ ئې ووئيل چې د کانګرېس او د خدائي خدمتګارو مدعا يوه ده او منزل مو د پېرنګي نه زادي دہ۔ پۀ دې سبب د خدائي خدمتګارو د کانګرېس سرہ الحاق وشو، خو مونږ خدائي خدمتګار تحريک ھم ژوندے وساتلو۔ د پښتنو ازادي د هندوستان د ازادۍ نه بېله نۀ شوه تر لاسه کېدې، پۀ دې وجه خدائي خدمتګارو د کانګرېس سره شريکه د ازادۍ مبارزه شورو کړه. د کانګرېس مشرانو مونږ سره وعده وکړه چې هند او پښتانۀ به يو ځاے ازادي اخلي۔

    سالار صېب: باچاخان او خدائي خدمتګارو د پېرنګي نه د ازادۍ د پارہ د کانګرېس سرہ يو ځاے پۀ ازغنه لارہ سفر شورو کړو۔ دا د تکليفونو او کړاؤنو سفر ؤ۔ باچاخان د اتمانزو د مشر خان خان بہرام خان زوے ؤ۔ دۀ کولے شول چې د نورو خانانو غوندې ئې د عېش و عشرت او مستۍ ژوند تېر کړے وے۔ د نورو شتمنو غوندے ئې د بري امام پۀ مېلہ کښې مستۍ کولې او يا ئې نورې موج مستۍ کولې خو دۀ  د خانۍ پۀ ځاے د ملنګۍ ژوند اختيار کړو۔ پۀ کړکېچنه لار کښې ئې د غر ھومرہ ځواني ويلې کړہ۔ او د ازادۍ پۀ تحريک کښې د دۀ خدائي خدمتګارو ھم د قربانيو مثالونه قائم کړل۔

    باچاخان: خدائي خدمتګارو د ازادۍ لپارہ څومرہ سختۍ زغملې دي، څومرہ ظلمونه ئې برداشت کړي دي، څومرہ زندانونو ئې بدنونه خوړلي دي، څومرہ سينې پۀ ګولو غلبېل شوي دي، څومرہ کورونه تالا شوي دي، څومرہ مياندې بورې شوې دي، د څومرہ خوېندو پېغلتوب ويلې شوے دے، څومرہ واړۀ يتيمان شوي دي، او څومرہ تور سرې پۀ سمسور پېغلتوب کښې کونډې شوي دي، د دنيا پۀ مخ د ازادۍ پۀ يو تحريک کښې چا دومرہ قربانۍ نۀ دي ورکړې۔

    سالار صيب: بېشکه. اکثرو خدائي خدمتګارو د شلو شلو کالو نه زيات زنداني ژوند تېر کړے دے۔ باچاخان د پېرنګي پۀ دور کښې پنځلس کاله د تورو تمبو شاته تېر کړي دي او د پاکستان پۀ وړومبي اتلسو کالو کښې د مسلمان واکمنو لۀ لاسه ئې پنځلس کاله پۀ جېلونو کښې او وروستو اتۀ کاله بېلتون ئې پۀ افغانستان کښې تېر کړے دے. او دا د اوسني جېل پۀ شان اسان جېل نہ ؤ بلکې د اذيت او مشقت سرہ به د تنھايۍ قېد ؤ۔ د خدائي خدمتګارو دا ځانګړتيا ھم وہ چې چرته پۀ ضمانت بھر نۀ دي راوتلي، بلکې ڈېر خو پۀ مرګ ھم خپلو کورنيو ته نۀ دي ورکړے شوي۔ د ھري پور د جېل پۀ ھديرہ کښې دفن کړے شوے دي۔

    باچاخان: خو کله چې زمونږ پۀ کوششونو پېرنګے د ھند نه پۀ وتو مجبور شو، او ھندوستان ازادېدۀ، نو کانګرېس پښتنو سرہ درغلي وکړہ۔ د کانګرېس مشران د ھغه وعدې نه پۀ شا شول چې ګوندې پښتانۀ او ھنديان بہ پۀ يو وخت ازادي مومي۔ مونږ خو ازاد شوي وو او پېرنګيان لۀ ملکه تلونکي وو خو د لارډ ماونټ بېټن ، نھرو او سردار پټېل پۀ سازش مونږ د غلامانو غلامان شو۔ زۀ پۀ دې خبرہ دومرہ خفه نۀ يم ځکه کۀ پښتون پښتون شي نو دې څوک غلام ساتلے نه شي، خو خفه پۀ دې يم چې د خدائي خدمتګارۍ هغه تحريک چې پۀ ‌‌‌‌‌‌ډېرو خوارو، مصيبتونو، تکليفونو او قربانو جوړ شوے ؤ، ھغه ئې تس نس او ګډوډ کړو۔ مونږ ته پېرنګيانو وئيل چې د کانګرېس ملګرتيا پرېږدئ نو مونږ چې څۀ هندوستان ته ورکوو د هغې نه زيات به تاسو له درکړو لېکن مونږ کانګرېس پرې نۀ ښود او دوي مونږ پرېښودو، دوي مونږ د پښو او لاسو وتړلو او مسلم ليګ ته ئې حواله کړو. ما ګاندهي جي ته ووئيل چې تاسو زۀ شرمخانو ته واچولم.

            د زړه پۀ باغ مې ږلۍ وشوه

           بويه چې بيا سپرلے راځي سپړي ګلونه

    سالار صيب: پېرنګي د ھند نہ کډہ پۀ سر کړې وہ، خو ھغه د خپلو مفاداتو د ساتلو پۀ خاطر دلته د خپلو لاس پوڅو د پاره يو ملک جوړول غوښتل. د انګرېزانو د پاکستان تلوسه د مسلم ليګ نه زياته وه. هغوي د پاکستان د زبرګۍ داسې نقشه جوړه کړه چې پښتانه ئې شمکور کړل. نوابانو، خانانو، پيرانو او مليانو وئيل چې پاکستان کښې به د خداے او د هغۀ د قران نظام وي، دا به د اسلام قلعه وي، داسې بيانيې ئې جوړې کړې چې “پاکستان کا مطلب کيا؟ لا الہ الااللہ”۔ يو ځل بيا ساده پښتون پۀ مذهب باندې وغلولے شۀ. د باچاخان د خدائي خدمتګار تحريک د اول صف ګڼو مشرانو لارې بدلې کړې، او پۀ کلو کښې خو ‌‌‌‌‌‌ډېر مخلوق د مذهبي بيانيو پۀ دې سېلاب کښې لاهو شول. پۀ سياست د مذهب رنګ غالب شۀ. او د مذهب پۀ نوم يوه لويه دهوکه شورو شوه.

    باچاخان : سالار صېب! د ماڼکي پير صېب امين حسنات ليدو ته تلے وم. هغۀ راته لۀ جېبه يو کاغذ راوويستو او راته ئې ووئيل چې دا ماله جناح صېب راکړے دے او پۀ دې کښې ئې ليکلي دي چې پاکستان جوړ شو نو پۀ دې کښې به اسلامي شريعت وي. ما ورته ووئيل چې څټه يې. پير صېب حيران شو او راته ئې ووئيل چې ولې؟ ما ورته ووئيل چې پۀ اسلامي شريعت کښې د جناح صېب ځاے شته؟ نو تاله به ئې څنګه جوړ کړي….

    سالار صېب( زر خبرہ کښې راودانګي) ھاؤ، پۀ شريعت کښې بيا ځاے چرته وي؟ ( باچا خان پۀ ناګوارۍ سالار صېب ته د غلې کېدو اشاره وکړي)

    سالار صېب: باچاخان بخښنه غواړم، خو کوم خلق چې پۀ خپل شپږ فټه وجود کښې شريعت نۀ شي راوستے نو هغوي به ټول ملک کښې شريعت څنګه راولي؟ دا سراسر د مذهب پۀ نوم دوکه وه۔

    باچاخان: هند د ازادۍ لور ته روان ‌ؤ خو پښتانۀ د سپين بادار نه د تور بادار غلامۍ کښې کېوتل. ما د هند د وېش د فيصلې نه پس د دولسم جون 1947 نه تر فرورۍ 1948 پورې پوره اتۀ مياشتې د پښونخوا توپاني دورې وکړې، پۀ پښتنو وګرځېدم، د هغوي پۀ نبض مې لاس کېښودل. پښتنو ته د ازادۍ يوه بله مبارزه مخې ته پرته وه. خو پښتانۀ خواروزار، ستړي او زپلي وو. د مذهبي جنون د نعرو پۀ غوغا کښې ما هغوي د کلمه ګو مسلمانانو سره پۀ يو نوي امتحان کښې اچول نۀ غوښتل. فضا بدله وه. زۀ يو عملي او حقيقت پسند سړے يم، خيالي خوش بينۍ کښې نۀ اوسم، د ممکنه نتائجو له مخې فېصله کوم. ما وئيل چې انتظار او څارنه وکړم . پۀ هېڅ حال کښې ما د عدم تشدد لمن نۀ پرېښوده. د خدائي خدمتګارو جرګې پاکستان کښې د ارتقا او بقائے باھمي لارہ خوښه کړه او ما د دغه فېصلې پۀ رڼا کښې پۀ درويشتمې فرورۍ پۀ کراچۍ کښې د پاکستان سره د وفادارۍ څوګند وچت کړو، د سياست يو نوے سفر مو شروع کړو. دا سفر پۀ پاکستان کښې دننه د يو خپلواک پښتون يونټ د سياست سفر ‌ؤ۔

    نوروز: د پاکستان د سياست نوے سفر څنګه ‌ؤ؟ د مسلم ليګ اوکر درته څنګه ؤ ؟

    سالار صيب: د حلف د اخيستو نه څلور مياشتې پس ئې باچاخان سره د ملګرو پۀ پنځلسم جون 1948 د کوهاټ سره نزدې ګرفتار کړو کله چې دوي د نجو بابا او سالار منير خان سره د خدائي خدمتګارو پۀ بلنه بنو ته روان ‌وو او درې کاله ئې قېد کړو. د باچاخان د وفادارۍ د حلف ايله پينځ نيمې مياشتې شوې وې چې د دوي د ګرفتارۍ خلاف د بابړې پۀ احتجاجي جلوس د سرحد حکومت ناتار ګولۍ وورولې او پۀ اسلامي جمهوريه پاکستان کښې پۀ پښتنو وړومبۍ کربلا جوړه شوه. دا پۀ نوي ملک کښې د پښتنو د وينو وړومبۍ کهاته پرانستې شوه چې لا تر اوسه د پښتنو وينه څښکي. ( پۀ پس منظر کښې د عبدالمالک فدا د نظم دوه کړۍ غږېږي— کفن پۀ ترخ کښې د سيالۍ مېدان له ځمه — مرګيه مۀ راځه درځمه)

    شربت خان: بابا، د پاکستان پۀ سياست کښې ستاسو ملګري تاسو سره کلک ودرېده او کۀ نه تس نس شو؟

    باچاخان: بچے! د پاکستان د سياست حرکيات بېخي بدل ‌وو. ‌‌‌‌‌‌ډېرو خلقو لارې بدلې کړې. د نوي ملک پروپېګنډہ مشينرۍ زما او زما د ملګرو دومره کردارکشي وکړه چې د پښتنو اکثريت مونږه هندوان ګڼلو. او پۀ شېروانو کښې ملبوس دغه خلق ئې ريښتوني نجات دهنده ګڼل، دا هغه خلق وو چا چې پۀ سن تيس، سن بتيس، او سن بياليس کښې د پښتنو کورونه لوټ کړي وو، هغوي ئې وهلي، ټکولي او پۀ ګولو ويشتي وو. ما به ورته وئيل چې اے پښتنو! ولې ستاسو قصه خانۍ، ټکر، اتمانزۍ، سپين تنګۍ او بابړه هېره شوه؟ اے ننګيالو، تاسو د پېښور، ھري پور ، ډېرو، مچھ ، منټګمري، ګجرات ، لاھور او ھزاري باغ زندانونه بېخي د ياداشت نہ ونړول؟ اے پښتنو! تاسو د جناح صېب د حکم پۀ انتظار کښې د خدائي خدمتګارو وژلو ته وخکلې تورې ناست يئ؟ کۀ چرته هر څومره يو سړے زورور، هوښيار او پوهه ولري خو چې خپل قام ورسره مل نۀ شي نو کاميابېدلے نۀ شي.

    سالار صيب : ( پۀ ژړغوني اواز کښې) باچاخان! پښتونيار سالار به مړ کړې پۀ دې خبرو۔ نور بس کړہ ، پۀ چړو دې زخمي زخمي کړم، نور د زغم بند مې ګورې ماتېږي۔

    باچاخان: پښتنو کښې پۀ پېړو پېړو قامي تحريکونه وچلېدل خو پښتنو کښې اتفاق او قامولي رانغلہ۔ خود غرضي او ډلې پرې نورې زياتې شوې۔ د پښتنو نه ډېر وروستو پۀ يورپ کښې اولس د فرانس انقلاب راوستو، قامونه جوړ شو او قامي رياستونه جوړ شو۔ مونږ ھغه شان تس نس يو، ھجوم يو خو يو قام نۀ شو۔ ما پښتنو ته ډېر مخکښې چغه وھلې وہ چې اے پښتنو! لا به يو کېږو ګنڼ ورکېږو۔ ما خو پښتانۀ د سيالو قامونو پۀ قطار کښې ودرول غوښتل، ما خو د پښتنو د زړونو او بدنونو نه خيرے وينځل غوښتل، ما خو د دوي لارې کوڅې جارو کول غوښتل، ما خو د پښتنو يوہ ورورولي جوړوله، ډېرو کۀ بې مثاله قربانۍ ورکړې نو د ھغوي نه ډېرو زمونږ مخه ونيوله۔ زما د قام بچي لا تر اوسه پۀ دې تذبذب کښې دي چې زۀ ھندو يم کۀ مسلمان؟

    سالار صېب: (خپلہ د سالارۍ لخته خکته غورځوي، پۀ چغو چغو ژاړي او د باچاخان نه دواړه لاسونہ چاپېروي) اے فخر افغانه! نور بس کړہ۔ نور غلې شه ګنې دا زړۀ به مې ټک وچوي۔ نور صبر نۀ شم کولے۔ تا خو د خپل قام نه چرته پۀ وازہ خولۀ ګله ھم نۀ دہ کړې۔ تا خو چرته پښتنو تہ د بې ننګۍ او بې وفايۍ نرے پېغور ھم نۀ دے ورکړے۔ تا خو چرته د خپل قام نه مايوسي نۀ دہ ظاھرہ کړې۔ د دې بې ننګه پښتنو نه خو پير روښان پۀ قبر کښې محفوظ نۀ دے پاتې شوے، ځامن ورله پښتنو قتل کړل او ښځې ئې ورله وينزې کړې۔ ستر خوشحال هم د پښتنو نہ زړۀ ستړے لاړ دے۔ خو پښتنو ته ئې جوخت جوخت پېغورونہ ورکړي دي؛

    مغول بې قدرہ پښتون بې ننګه

    توبه لۀ تورې توبه لۀ جنګه

    تسبې پۀ لاس کښې پۀ نظام پور کښې

    ناست پۀ مسجد کښې جمدر تر څنګه۔

    باچاخان: ( سالار صېب ته پۀ لاس د غلې کېدو اشارہ کوي او وائي) نه نه سالار صېب! عبدالغفار د مايوسۍ سړے نۀ دے۔ اللہ تعالي بندہ ته يقين ورکوي؛

    ترجمه: “د الله تعالي د رحمت نه مۀ ناامېده کېږئ”.

    دا د قامولۍ او ورورولۍ تحريک به روان وي۔ دا مزل به تر ھغې دوام لري چې تر څو پښتانۀ خپل مرام او پړا‌ؤ ته رسېدلي نۀ وي. خدايي خدمتګارو خپله برخه کار وکړو، زمونږ نه پس به پښتانه زلمي دا د قامي فکر او عمل لا ټېن بل ساتي او د دې پۀ رڼا به نيمګړے مزل سر ته رسوي. دا د وفا لاره به نۀ شاړېږي.

    سالار صيب، شربت خان او نوروز: ( پۀ يو اواز) انشااللہ انشااللہ۔

    باچاخان: زما يو ارمان دے۔ زۀ غواړم چې د پښتنو دا تس نس پرګنۍ پۀ يو دريځ راغونډې شي۔ د بولان نہ تر چترالہ پورې يوہ ګرګه او يو وجود جوړ شي، خپل واک او اختيار ولري۔ زما دا ارمان دے چې دوي د پرو، جمبو او ډلو پۀ ځاے پۀ يو کوټلي قام کښې بدل شي، اختلاف او تفريق زوراور قامونه هم پرې باسي. زۀ تلوسه لرم چې دوي تعليم، تہذيب او تمدٌن ولري، زما تمنا دہ چې پۀ پښتنو کښې اجتماعي ژوند او فکر پېدا شي، پۀ خپلو پښو ودرېږي، اباد شي، د ترقي يافته قامونو پۀ قطار کښې ودرېږي، خپل طاقت پۀ دشمنيو او تربګنو کښې ضايع نۀ کړي بلکې پۀ خپله ترقۍ او سوکالۍ کښې ئې استعمال کړي، او بيا زۀ ترقي يافته نڑۍ ته غږ کړم او چېلنج ورته ورکړم چې “راشئ کنه ما ته پۀ دُنيا کښې د دوي نه زيات سپېځلے او پياوړے قام وښايئ”۔

    زما قامه کېدے شي بيا تاسو سرہ زما داسې خبرې ‌ؤ نه شي۔

    [باچاخان خپل ښے لاس د “خداے پۀ امان” پۀ اشارہ وچت نيولے وي او د خپل قلار خوي پۀ شان پۀ ورو ورو، ستړو ستړو خو کوټلي قدمونو د حجرې نه روان شي. سالار صېب ورپسې پۀ ژړا پۀ قدم کښې وروستو روان وي، ورپسې شربت خان او نوروز هم روان شي او پۀ لستوڼو سترګې وچوي۔]

    د باچاخان د وتلو پۀ دې ټول سين کښې دا ترانه غږېږي؛

        زما وطنه د خوشحال او د رحمان وطنه

        د سور نشان وطنه – د باچاخان وطنه

               د باچاخان وطنه

      ترانه ختمېږي – پرده پرېوځي

    ————