Category: رشيد احمد

“زۀ او زما زمانه” د خداے بخښلي عبدالخالق خليق د ژوند ليک عنوان دے او ښۀ معروف دے. ولې ما دا دعنوان تر حده خوښ کړے دے. نور پۀ دې څۀ بحث نۀ کوم او کۀ څوک ئې شوق لري نو ما پۀ خپل کتاب کښې پۀ دې تفصيلي بحث کړے دے. زۀ به د خليق صېب نۀ بلکې د خپلې زمانې خبره کوم ځکه چې خليق صېب هم تلے دے او زمانه ئې هم تېره شوې ده. اوس زمونږ زمانه ده.

صوفي صېب دې الله پۀ جنتونو سرکړي، يوه ورځ پۀ دفتر کښې ناست ؤ نو راته ئې وئيل څۀ ښۀ زمانه وه لاړه تېره شوه او د خپل وړوکوالي پۀ زمانه پسې ئې ارمان وکړو۔ نو ما ورته ووې چې صوفي صېب خبره دې پۀ ګل بدله خو دا راته ووايه چې ستاسو پۀ زمانه ستاسو پۀ جومات کښې څو صفونه نمونځ ګذار وو او اوس څومره وي۔ وې يره داخبره خو دې ښۀ وکړه پخوا خو زمونږ د کلي پۀ جومات کښې يو صف نۀ پوره کېدلو او اوس درې صفونه وي او کله کله څلور شي۔ نو ما وې زلمي ډېر وي، ماشومان کۀ بوډاګان۔ وې يره ځوانان ډېر وي او ماشومان هم وي۔ ولې پخوا خو به يو څو مشران او بوډا ګان راغونډ وو۔ ولې اوس داسې نۀ ده، خلکو تعليم حاصل کړے دے۔ د دين نه خبر دي. کۀ ټي وي او موبايل راغلو نو سهولتونه ډېر شو او اسانۍ ورسره راغلې۔ خوحالات سم نۀ شو۔ داڅۀ وجه ده؟

نو بحث پۀ دې روان شو چې بيا څۀ چل وشو خلک خود غرضه شول چې څومره سهولتونه راغلل نو هومره ځان ځاني شوه۔ هرسړے د ډېرو سهولتونو د حاصلولو لپاره پۀ منډه شو۔ نورې معاشرې د تعليم او سائينس د ترقۍ سره مخکښې لاړې او ښۀ اقدار ئې خپل کړل۔ ولې مونږ سره اپوټه کار وشو۔ زمونږ ليډران لاړل خود غرضه شول.

صوفي راته پۀ هشنغر کښې د خپل کلي يوه قيصه وکړه چې دانګرېزانو پۀ زمانه زمونږ د کلي د دوه خانانو ترمېنځه دښمني وه او ډېره سخته وه. انګرېزانو به پۀ خلکو ډېرې زياتې ماليې لګولې او چې خبره به د حد نه واوخته نو جائيداد به ئې سرکاري کړو۔ بيا د انګرېزانو سره به مقامي خلک نوکران وو نو هغوي به لا ډېر ظلمونه کول۔ نو وئيل ئې چې پۀ هغه يو خان باندې ډېره ماليه ولګېدله” شپږ شلې روپۍ” چې نن سبا د لکونو قيمت لري۔ وې خان ته نوټس مېلاو شو چې کۀ دا رقم دې خزانه کښې جمع نۀ کړو نو جائيداد به دې سرکاري شي۔ وې خان ډېر وګرځېدلو چې د روپو بندوبست وکړي ولې څۀ انتظام ونۀ شو۔ نو يوماښام ئې څادر پۀ سر کړو او د هغه خپل دښمن حجرې ته ورغلو۔ وې هغه بل خان پۀ خپله حجره کښې ناست ؤ، د قران شريف تلاوت ئې کولو۔ چې دا خان راغلو او د کټ پښو ته کښېناستلو۔ د حجري خاوند خان او د دۀ دښمن د سترګو پۀ ګټ کښې دۀ ته وکتل وې څنګه راغلې۔ نو وې خان ورته ووې چې شرمېږم او تباه کېږم۔ انګرېز راباندې ماليه لګولې ده او ټول جائيداد مې سرکاري کوي۔ نو هغۀ ترې تپوس وکړو چې څومره روپۍ دي۔ نو دۀ ورته ووې چې “شپږ شلې” نو وې هغه پاڅېدو لاړو چې بېرته راغے نو روپۍ ئې ورکړې. وې پوره شپږ شلې دي۔ چې کله دا خان بېرته روان شو نو غږ ئې ورته وکړو چې فلاني هغه بله خبره به پۀ خپل ځاے ده. وې خان لاړ ماليه ئې جمع کړه او د پښتو خبره وه چې دښمني پۀ خپل ځاے وه. زما دسوال پۀ جواب کښې ئې ووې چې ډېره موده پس بيا جوړه شوه۔

ما وې واقعي چې اوس داسې هغه درانۀ پښتانۀ چرته دي۔ اوس خو يو بل شرموي۔

نو خبره شروع شوه چې اوس داسې مشران چرته دي۔ صوفي صېب وې د خوشحال بابا خبره چې:

“د دستار سړي پۀ شمار دي”

نو ما ترې نه تپوس وکړو چې پۀ دې خو مې لږ پوهه کړه کنه۔ نو وې ئې ولي تۀ ويني نه څۀ چې هر سړے راشي ووټونه غواړي او وائي چې “نۀ ټيټېږي،نۀ خرڅېږي او نۀ وېرېږي”.

نو وې ولې دا ټول دومره نران او باتوران دي؟۔ چې اول ئې پۀ کندو کښې سپږه نه سپورېږي او بيا چې کله دوي کامياب شي نو تۀ ګورې نه چې پۀ غټو ګاډو کښې ګرځي او پۀ يو ساعت کښې د علاقې پۀ شتمنو کښې حساب شي۔ نيکۀ به ئې د لوږې مړ وي او دوي بيا د لويو لويو خانانو سره خپلې شجرې جنګوي۔ نو ما وې دا خلک خو هم ډېر هوښيار دي نو د ښۀ سړي انتخاب به څنګه کوي. نو وې کوم خلک چې خانداني سياستدانان دي هغوي ته وګوره هغوي پۀ دې مېدان کښې اوسېدل غواړي، نظريه لري يو فکر لري۔ قام ته تعليم ورکوي او د مسئلو مستقل حل غواړي۔ او دا نن چې لکه د خرېرړو راټوکيدلي دي دوي خاندان او د قام مستقبل نۀ ټسوي بس خپل جېب او بېنک بېلنس سره ئې کار وي۔ او چې دغه پوره وي نو بيا ئې څۀ کوي۔ دوي خو نۀ پۀ خبرو پوهېږي، نۀ د محفل د ادابو نه خبر وي، او نۀ مېلمه مېلمستيا پېژني۔ پۀ هاسټل کښي ټول عمر پۀ قرضونو او نسيا ډوډۍ ګانې وخوري، د هاسټل روپۍ ورپسې جمع شي او بيا ئې پۀ سياسي سفارشونو معاف کړي چې کله دغه خلک چې پۀ کوڅو کښې د چغو چغارو عادت او ټوپونو روان وي نو بيا هر چرته کۀ حجره وي او کۀ بازار يا اسمبلي وي او کۀ جومات دغه چغې او ټوپونه وهي، چې خبره کوي نو څۀ شاليد ئې نۀ وي او نۀ ئې پۀ مستقبل نظر وي۔

ما وې يره صوفي صېب خبره مو ډېره د مطلب وکړه او تۀ خو ډېر پوهه يې نو پۀ خپله ولې دې مېدان ته نۀ دانګې۔ وې ځه مړه؛ زۀ غريب سړے يم پۀ لږه تنخوا ګزاره کوم او ژوند مې ښۀ تېرېږي. تۀ اوس ما غرقوې۔ دلته دې پۀ دې يو دفتر کښې د ځان سره ناست خوښ نۀ يم څۀ۔ ما وې نه دا مطلب مې نۀ دے۔

هسې صوفي صېب د هشنغر د سيمې د يو پخواني کلي د ديندارې کورنۍ سره تعلق لرلو. نيکۀ ئې پۀ ولي مشهور ؤ او پلار ئې هم نېک انسان ؤ. قران ئې حفظ کړے ؤ او راغلے پۀ رېډيو کښې نوکر شوے ؤ۔ ما او هغه ډېره موده پۀ يو دفتر کښې کښېناستلو او ښۀ وخت مو تېرولو۔ صوفي صېب ډېر تجربه کار پروډيوسر ؤ. او ديني علم ئې هم کړے ؤ۔ ډېرې د کار خبرې به ئې کولې۔ پۀ ونه ډېر دنګ نۀ ؤ ، وړه وړه ږېره ئې وه. د مونځ اودس او روژې به ئې ډېر خيال ساتلو۔ ډېري د مطلب ډکې خبري به ئې کولې۔ د صوفي صېب ډېرې خاطرې دي او ډېرې دلچسپې دي۔ يو ورځ ئې زمونږ د يو بل ملګري سره پۀ څۀ خبره خبره ترخه شوه نو هغۀ ورته ووې صوفي زۀ خو داسې صفا يم لکه ماشوم چې پېدا شي۔ نو صوفي صېب ورته سمدستي ووي ځکه ئې پۀ سخا او زړو چيرړو پاکولې۔

الله دې پۀ ګور نور کړي يوه قيصه ئې راته کوله وئيل ئې چې پخوا پۀ دې ښار کښې پۀ يوه سېنيما د انګرېزي فلم ولګېدلو نو وې ئې يوه سيکهـ به هره ورځ هغه فلم کتلو او يوه شو به ئې نۀ قضا کوله۔ نو وې يوه مياشت پس ترې چا تپوس وکړو چې سردار جي دا فلم ولې بار بار ګورې لکه چې څوک دې پۀ کښې خوښ شوي دي۔ نو وې ئې پۀ دې فلم کښې يو سين داسې ؤ چې يو هلک او جينۍ سيند ته لامبلو له لاړ شي۔ دوي چې کله جامې بدلوي او ورو ورو ئې وباسي نو يو بس راشي تېر شي او چې بس تېر شي نو دا هلک او جينۍ د سيند پۀ اوبو کښې دننه وي۔ نو سردار ووې چي زۀ ئې هره ورځ ځکه ګورم چې کله خو به دا بس لېټ شي کنه۔۔۔ نو هغۀ وې چې بس مونږ هم ټول عمر د بس لېټ کېدلو پۀ انتظار کښې ليډر ته ګورو خو نۀ بس لېټ شو او نۀ ليډر سم شو.

کله چې بابا ادم او حوا ابۍ له جنت نه بهر کړے شول نو د دوي د قدرتي ماحول سره واسطه راغله، دتن ،بدن سره سره د هوا، سيلۍ او زول طوفان نه د ځان بچ کولو لپاره دوي ته د پنا ضرورت ؤ او دا ورته د ونو بوټو،د پاڼو څانګو له برکته ترلاسه شول او داسې د انسان د خپل ماحول يعنې چاپېرچل سره تعلق او رشته يا تړون پېدا شو. او دغه تړون لۀ هغه وخته تر نن جاري دے. مونږ دغه اونې بوټي د خپل هر ضرورت لپاره پکار راولو۔ کټ کرسۍ، ورونه، کړکۍ ،امسا او اور بلولو نه علاوه د خوراک لپاره مونږ اونو بوټو ته محتاج يو.

د انساني ابادۍ د زياتون سره پۀ ماحول ډېر اثر پرېوتلو۔ پخوا چې لوے لوے مشينان نۀ وو او هرکار به پۀ لاسونو سره ترسره کولے شو نو ماحول محفوظ ؤ ځکه چې د ژوند ټول دارومدار پۀ ماحول ؤ۔ ولې کله چې نوي نوي مشينان ايجاد شول او کار د مېنول نه مشيني شو نو د ماحول تباهي هم شورو شوه۔ لکه د تېلو د ډېر زيات استعمال سره پۀ فضا کښې کاربن جمع شو کوم چې د ګرين هاوس د اغېز سوب شو۔ داسې د ځنګلو د بې انتها کټ کولو پۀ نتيجه کښې پۀ ماحول کښې د بدلون سوب شول۔ د ابادۍ سره د ودانو لپاره غرونه، ځنګلونه او نورې مځکې هوارې شوي او دغه عمل ډېر پۀ تېزۍ سره روان دے۔ سائينس پوهانو پۀ دې حقله ډېر خبرداري ورکړي دي او پۀ دې لړ کښې ګامونه هم اخيستلے شي چې د انساني مصروفياتو لۀ کبله پۀ ماحول اغېزې کمې کړې شي۔ پۀ دې لړ کښې دعلم خاوندانو وخت پۀ وخت د اولس توجه دې اړخ ته د راګرځولو د پاره هڅې کړې دي۔

کله چې ډي ډي ټي او نورو کېميائي موادو د ژوو او زنده سرو د خاتمې لپاره استعمال عام شو نو پۀ امريکه کښې د دې پۀ نتيجه کښې مرغۍ ختمې شوې۔ يوې سائينسدانې محترمه ريشل کارسن ته يوې ملګرې خط وليکلو چې کۀ د ډي ډي ټي او نورو کېميائي موادو سپرے کول داسې جاري وو نو يو وخت به راشي چې هېڅ يوه مرغۍ به نۀ وي۔ د دې خط نه اثر اخيستلو سره ريشل کارسن چې د مېرين بيالوجي او بيالوجي ماهره وه تحقيق وکړو او يو کتاب ئي وليکلو “خاموشه پسرلے”، هغې پۀ دې کتاب کښي وليکل چې کۀ د کېميائي موادو استعمال دا رنګ جاري ؤ نو يو وخت به راشي چې پسرلے به وي خو يوه مرغۍ به هم نۀ وي چې سندره ووائي۔ او دا به خاموشه پسرلي وي۔ هغې د دې کېميائي موادو د بندولو لپاره حکومت ته خواست وکړو۔ دې محترمې ته د امريکې لوے لوے انعامونه ورکړے شول او پۀ ټؤله نړۍ کښې وستائيلې شوه او پۀ ډي ډي ټي او نورو کېميائي موادو پۀ استعمال پابندي ولګېدله۔

کله چې ريشل کارسن دغه کتاب ليکلو نو پۀ هغه زمانه غني خان چينجي نظم هم ليکلے ؤ، د دې نظم نه علاوه هغوي د ماحول پۀ مناسبت سره ډېر نظمونه ليکلي دي۔ ولې لۀ بده مرغه دغه هر څۀ پۀ تيارو کښې پټ دي او پښتانۀ د هغوي دغه نظمونه تش د ټوقو ټقالو او خنداګانو لپاره لولي۔ غني خان پۀ ځناورو او مرغو هم ليکل کړي دي، د هغې ښۀ او بد صفتونه ئې بيان کړي دي۔ کوم چې د دې خبرې عکاسي کوي چې هغوي پۀ ماحول ژور نظر لرلو۔ او د دې ټولو نه ئې اولس خبرولو او د دې اهميت ئې ور پۀ ډاګه کولو۔ د دې نه علاوه ئې د سبزو پۀ اهميت هم رڼا اچولې ده۔

دا نظمونه د تفريح طبع لپاره دي خو د دې اهميت د دې نه ډېر اوچت دے او هغوي د هغې مقام پۀ کاينات کښې واضح کړے دے۔

غني خان يورپي ملکونه هم ليدلي وو او د خپل وطن حال ورته هم ښۀ معلوم ؤ۔ ليکوال او شاعر د قام نباض وي۔ او غني خان ته د خپل قام نفسيات معلوم وو نو هم له دغه کبله هغوي د نظم او بيا پۀ نظم کښې د مزاح انداز بيان خوښ کړے ؤ۔ او پۀ خپلو نظمونو کښې ئې پۀ مزاحيه انداز کښې خپل مقصد او مدعا بيان کړي دي۔

پۀ “چينجي” نظم کښې هغوي د چينجو او کېميائي موادو پۀ نقصانونو باندې خبرې کړې دي خو انداز ئي بدل دے او پۀ مزاح او ټوقو کښې ئې مدعا بيان کړې ده۔ غني خان پۀ دې نظم کښې ډېره زبردسته منظر کشي کړې ده، د اونو بوټو اهميت ئي د هغې د حسن او ښائست پۀ بيان کښې ښکاره کړے دے، لکه چې وائي (دغني کليات ،کابل چاپ مخ ۳۹۹)

بل کال ئې نقشې جوړې د جنت د نظارو کړې

هر خواته بس ګلونه او ګلونه او ګلونه

سپرلے نۀ ؤ جنت ؤ يار وعدې د وفا کولې

هر ګل يوه وعده هره غټۍ دعا سلام

باغچه د بوټو نۀ وه، مناره وه د اميد

هر ښاخ د مېوې ډک د يار د مينې ؤ پېغام

چينه وه کۀ چره وه، بابا سيند ؤ، که لښتے ؤ

هر څاڅکي د اوبو کښې راز د حسن ؤ دوام

بيا چې کله پۀ دې باغ چينجي ولګي نو د دارو او بابو غم ئې ژړلے دے او پۀ ډېر ښکلي انداز کښې د دوايانو او سپرے ګانو جاج اخيستلے دے۔ کۀ چرې مونږ د نن سبا سائينس او د ماحولياتو مطالعه وکړو نو هر چاته معلومه ده چې اوس سائيدانان د دوايانو سپرے کولو مخالفت کوي او دا تجويز کوي چې پۀ پټو کښې د سپرے پۀ ځاے فطرتي طريقې استعمال کړئ۔ د دې لپاره نورې لومې راپېدا کړې۔ زۀ دوه کاله اګاهو د کشمير مچهيارا کلي ته لاړم، پروګرام مو کولو۔ نو هلته راته د زراعت او ځنګلاتو يو ماهر ووئيل چې دلته يوه مرغۍ موندلې شي او يو وخت دا ډېرې زياتې وي۔ د کلي د خلکو خيال ؤ چې دا فصل دوي زمونږ نه ختموي۔ فصل ښۀ ډېر کېدلو خو خلکو د دې مرغو پۀ ختمولو لاس پورې کړو۔ دوه کاله پس مرغۍ ډېرې کمې شوي۔ خو ورسره فصل هم کم شو۔ نو بيا تحقيق شورو شو چې دا ولې۔ نو پته ولګ\يدله چې پۀ دې مځکه او فصل کښې يو چينجے پېداکېږي او چې فصل پخېږي نو دا ښۀ زيات شي او ورسره دغه مرغۍ هم راشي او دغه چينجے خوري۔ يعنې د دې مرغو خوراک دغه چينجے دے او چې مرغۍ ختمې شوې نو د چينجي مزې شوې۔ بيا د کلي خلکو دغه مرغۍ پۀ نورو سيمو کښې اخيستل او نيول شورو کړل، راوړلې به ئي او دلته به ئې پرېښولې ولې نقصان ډېر وشو۔ مطلب دا دے چې الله تعالیٰ هر څۀ د يو خاص مقصد لپاره پېدا کړي وي ولې انسان پۀ کښې لاس وهنه کوي او توازن خراب کړي۔ کوم چې پۀ ماحول اثر اچوي۔

غني خان پۀ مېږي نظم کښې پۀ يو شعر کښې د مېږي د ټولې خوارۍ خبره پۀ ډاګه کړې ده لکه چې وائي (د کابل چاپ کليات مخ ۵۲۹)

د کل جهان صفائي ستا پۀ ټېکه ده

ستا نوکري پۀ چين ما چين پۀ امريکه ده

اوړے او ژمے هاړ پشکال

ستا دغه لار وي او دغه خيال

د قدرت قانون دے چې پۀ پسرلي کښې اونې شنې شي، بوټي ګلونه شي نو د هرقسمه زنده سري راشي اوپۀ اونو بوټو کښې دېره شي، جاخ جيخاړ جوړ کړي۔ جولا راشي او جاله اوودي۔ د اونو بوټو پاڼې خړې پړې شي، دوړې خاورې او چينجي او نور زنده سري پۀ کښې ونخښلي۔ کله چې موسم اوړي نو مېږي راشي او د دې پاڼو نه مړۀ زندسري، ژوي او نور خوراک راغونډوي او خپلو سوړو ته ئې وړي او داسې اونې بوټي بالکل داسې صفا ستره شي لکه چې جارو پرې څوک ووهي او وئې وينځي۔ دغه رنګ مېږي دا صفائي کوي۔

کارغان او ټپوسان پۀ هغه مځکه ډېر وي چې چرته مردارې ډېرې وي۔ انسان خو دغه مردارې واخلي او پټو يا ډېران ته ئې واچوي۔ دغه ټپوسان او کارغان راشي مرداره وخوري۔ مطلب دا چې دغه ځناور خپله ډيوټي کوي۔ الله چې ورته څۀ حکم کړے دے هم هغه پوره کوي۔ ولې انسان پۀ کښې د خپلې خوښې لپاره ګوتې ووهي۔ اونې پرېکړي، غرونه هوار کړي او ځنګلې پرېکړي۔ دغه رنګ دغه ځناور ټول لاړ شي او توازن خراب شي۔

غني خان يو ډېر پوهه، زيرک د ماحولياتو ماهر ؤ۔ هغوي د ښائست او حسن شېدا وو ۔ هغوي پۀ هر څۀ کښې حسن لټولو او د فطرتي حسن استازے ؤ، ټول اولس ته ئې ماحول سره د دوستۍ درس ورکړے دے۔

خو پۀ پښتنو کښې پېدا ؤ او د پښتنو مزاج بدل دے۔ د يورپ وګړو چې د خپلو پوهانو کتابونه ولوستل نو هغوي ئې اسمان ته وخېژول، دهغوي پۀ نامه ئې لايبرېرۍ، سړکونه، ودانۍ او د هغوي مجسمې ئي جوړې کړې او پۀ نړۍ کښې ئې ياد کړل۔ او نن پۀ ټوله دنيا راج کوي۔ ولې پښتانۀ هغه شان د تباهۍ سره مخ دي او يو افت ترې نه ځي او بل راځي۔

نن زمونږ غرونو سيندونو اوسيمو ته د مارغانو سېلونه نۀ راځي، دلته زاڼې سندرې نۀ وائي ځکه چې د هرې اونې او بوټي لاندې ټوپک پۀ لاس ښکاري ناست وي۔

خپله خبره دغني د يو نظم نه پۀ دې انتخاب ختموم (کليات مخ ۵۲۵ کمتر)

نۀ دې جنګ نۀ دې غم شته سوچه مينه بې نفرته

نۀ دې چل نۀ دې دوکه شته ياري پاکه بې علته

الوتۀ دې هم د سېل دي د مستۍ د بازيګرو

کۀ بوډا شې هم پېښې کړې د وړوکو توتکرو

غونډې سترګې دې معصومې د رڼا اتباره ډکې

پېمانې د سرو شرابو د خندا د ياره ډکې

کاش چې زۀ هم ستا پۀ شان

اے کمتره مستانه وے

چې نۀ غم وے نۀ ارمان وے

بس خندا او يارانه وے

ناول:- الکېمسټ

ليکوال:- پاولو کويليو

دچاپ کال :- ۱۹۸۸(د انګرېزي ترجمې د چاپ کال ۱۹۹۳)

د چاپ کال:- ۲۰۲۰

کېمياګر د پاولو کويليو د ناول “دي الکېمسټ” پښتو ترجمه ده چې د انګرېزي ترجمې نه ئې کړې ده۔ دا ناول د برازيل پۀ ريوډي جنېرو ښار کښې د زېږېدلي پاولوکويليو ليکلے دے۔ چې هغوي پۀ کال ۱۹۸۸ کښې پۀ پرچګېزي ژبه کښې خور کړے ؤ او بيا ئې دوېم ايډيشن چاپ کړو چې پۀ برازيل کښې خور شو او ډېر زيات مشهور شو۔ تر اوسه پورې د دې ناول ډېر ايډيشنونه خوارۀ شوي دي او د دې نه بل کوم کتاب پۀ دومره زيات شمار کښې نۀ دے خور شوے۔ اېلن- ار-کلارک د دې انګرېزي ترجمه پۀ کال ۱۹۹۲ کښې خوره کړه۔ او د نړۍ پۀ اکثرو ژبو کښې د دې ناول ترجمه شوې ده۔ دا ناول د خوبونو، ارمانونو، جادوګرۍ، جنګونو او رېګستانونو قيصې دي۔

غني خان خټک هم د دغه انګرېزي ترجمې نه پښتو ترجمه کړې ده چې هغوي پۀ خپله وائي چې لفظي ترجمه ده۔ پۀ پښتو کښې نړي وال ادب ډېر کم دے بلکې پۀ مالګه کښې د اوړو برابر هم نه دے۔ د دې پۀ مقا بله کښې اردو ډېره غني شوې ده او د نړۍ د نوروعلمونو سره سره ورته ډېر ناولونه را ترجمه شوي دي۔ پښتانۀ ليکوال اوس دې اړخ ته متوجه شوي دي او ډېرې ترجمي کوي ولې لا ډېر کار پاتې دے۔ د نړۍ پۀ ټولو ژبو کښې ترجمې روانې دي، د پر مخ تللي ملکونو دا يوه خاصه ده چې ادب ئې ډېر غني وي او هغه کوشش کوي چې د خپلې ژبې ادب نورو نړيوالو ژبو ته ترجمه کړي ځکه چې داستاني ادب د خپل ثقافت او نظرئې خورولو لپاره د ټولو نه غوره وسيله ده۔ پۀ اسلامي تاريخ کښې کله چې پۀ سپېن د مسلمانانو حکومت ؤ نو ډېر علمي کارونه شوي وو او د نړۍ ټول کتابونه ترجمه کېدل، سرکاري ادارې ورله جوړې وې۔ او نن د هغه کتابونو او علمي خزانو نه د ترجمو پۀ ډول مونږ خبرېږو۔ لکه پۀ “کېمياګر” کښي هم د سپېن ښېرازي مونږ وينو۔ ولې پښتو سرکاري ژبه نۀ ده او پۀ دې وجه ئي خپل ويونکي هم مېره مور ګڼي۔ هر سړے دې غني خټک شي چې د خپلې ژبې پنګه درنه کړي۔ پېرنګي پۀ خپل دور حکومت کښي د پښتو ژبې د مخنيوي د پاره هر ګام پورته کولو او د هغې لپاره به ئي منصوبه بندي کوله۔ الله دې وکړي چې پښتانۀ زلمي پۀ خپله دې اړخ ته توجه ورکړي۔ د دې ناولونو د ترجمو سره د نورو اولسونو ثقافتونو، ژبو او د هغوي د ژوند ژواک او ودې نه لوستونکي خبر شي۔

د ترجمو اهميت

داستاني ادب او پۀ خصوصي ډول ناول د پراپېګنډې او تبليغ يوه غوره وسيله ده ۔ پښتو ته وړومبے ناول د انګرېزي ژبې نه پۀ بنو کښې مشنري عيسايانو ترجمه کړے ؤ۔ دغه ناول د جان بنين “پېلګرېم پراګرېس” ؤ۔ چې د “سېرالسالکين” پۀ نامه قاضي عبدالرحمان کړے ؤ څوک چې پۀ خټه احمدزے ؤ او د قندهار نه پۀ څۀ خاص وجه دلته راکوچېدلے ؤ۔ قاضي عبدالرحمان د منشي احمد جان پلار ؤ د چا پۀ حقله چې دا مغالطه ده چې د تنګي ؤ۔ هغه د تنګي نه بلکې د قندهار نه ئې پلار پۀ کډه بنو ته راغلے ؤ او څه موده دلته اوسېدلے ؤ۔ دغه سېرالسالکين د عيسايت د تبليغ د پاره ترجمه شوے ؤ. پۀ کال ۱۸۷۷ کښې، او هم دغه د پښتو ژبې وړومبے ترجمه شوے ناول دے. د دې نه پس د اردو ژبې دوه ناولونه چې هغه هم د انګرېزي ناولونو چربه ګڼلے شي پښتو شول، يو پۀ کال ۱۹۰۵ کښې چاپ شو او بل پۀ کال ۱۹۵۷ کښې چاپ شوے ؤ۔ او دغه شان دا سلسله روانه ده۔ روس، چين او يورپ د ترجمو د پاره ادارې لري چې دا کتابونه ترجمه کوي اوخوروي ئې۔

د دې ناول لنډه قيصه

قيصه څۀ داسې ده چې سنتياګو (د ناول هيرو) يو شپونکے دے، د هسپانيې اوسېدونکے دے، د اندلس سره خوا ته پۀ ورشوګانو او مېدانونو کښې خپلې ګډې څروي۔ يوه ورځ خپلې ګډې راغونډې کړي، يو ځاے ته چرته چې يوه زړه کليسا ده، ديوالونه ئې نړيدلي او يوه دنګه د شوې اونه پکښې ولاړه ده۔ دے يوې ډډې ته کښېني او پۀ فکر کښې شي۔ دے د ګډو سره ډېر اشنا شوے وي، د هغوي پۀ ژبه او نفسياتو پوهېږي۔ ګډې پېژني۔ دۀ ته ياد شي چې ولې شپونکے شو او داکسب ئې ولې ځانله غوره کړو۔ د دۀ پلار د دۀ نه پادري جوړول غوښتل خو د ماشوموالي نه دۀ غوښتل چې د دنيا پۀ سېل ووځي او وطنونه، ښارونه، بازارونه او خلک وويني۔ پۀ سکول کښې دۀ لاطيني اوهسپانوي ژبې زده کړې دي۔ يوه ورځ پلار ته ووائي چې زۀ د دنيا سېل کول غواړم۔ پلار ئې وائي چې ماخو غوښتل چې تۀ به پادري شې او زمونږ سره به خپله زمينداره سمبال کړې۔ دلته ډېر خلک سېلګرۍ له راځي او ځي۔ خو چې ستا خوښه ده نو ښۀ ده لاړ شه ۔ خو څنګه به ځې۔ نو سانتياګو وائي چې زۀ به شپون شم ګډې به واخلم څروم به ئې او پۀ مخه به ګرځم سېل به کوم۔ پلار ئې ورله څه نغدې پېسې ورکړي، سانتياګو پرې ګډې واخستلې او څرول ئې شورو کړل۔ کال پس به ئې ګډې ښار پله بوتلې او وړۍ به ئې ترېنه خرڅوله، داسې پېسې پۀ لاس ورتلې او ګډې هم زياتېدلې۔

سانتياګو به کال پۀ کال راتلو او د خپلو ګډو وړۍ به ئې خرڅولې، ګډې به ئې بوتلې او هلته به ئې ترېنه پۀ مشين وړۍ وخرئيلې۔ دۀ چې د وړو د سوداګر لور کله نه ليدلې وه نو زړۀ ئې پرې بائيللے ؤ۔ او د هغې سره به ئې خبرې اوږدولي۔ هغې د دۀ سره کتابونه ليدلي وو او وئيل ئې چې دا شپون تعليم يافته دے، د دۀ نه ئې تپوسونه کړي وو او دۀ ورته حال وئيلے ؤ چې د سېل لپاره شپونکيتوب کووم او ما علم حاصل کړے دے.هسپانوي او لاطيني ژبې ئې ښې زده دي۔

سانتياګو چې ماښام پۀ کليسا کښې اوده شو نو د شپې ئې يو خوب وليدلو چې اګاهو هم دۀ داسې خوبونه ليدلي وو۔ او پۀ خوب کښې ورته د يوې خزانې نخښې نخښانې پۀ ګوته کولې شي۔ سحر چې ويښ شو نو د خزانې پۀ حقله ئې فکر شورو کړو چې دا خوب دۀ ليدلو او د خزانې زېرے پرې کېدلو او دا څوېم وار دے چې دا خوب ويني۔ پۀ کومه ورانه کليسا کښې چې دے اودۀ شوے ؤ نو دې ته به د لرې لرې خلک د سېل لپاره راتلل او ډېر به د خزانې پۀ لټون کښې هم راتلل۔

خېر دۀ ګډې روانې کړې او د اندلس ښار طرفته روان شو چې د ګډو نه وړۍ وخرئي او خرڅې ئې کړي. دۀ به دغه روپۍ جمع کولې چې د خزانې پۀ لټون کښې اهرام مصر ته لاړشي او خزانه راوباسي۔ پۀ ښار کښي د وړو اخستلو واله پۀ لور مئين شوے ؤ او هغې ته ئې خپل حال وئيلے ؤ۔ اوس دا ځل هلته اول يوې جادوګرې پسې ورغلو چې د خپل خوب شګون ترې واخلي او ورته ووائي چې خزانه شته او کۀ نه او دے به کامياب شي کۀ نه۔ هغې ترې نه د خزانې د لسمې برخې ورکولو تقاضا وکړه او دۀ ورسره ومنله. بيا چې کله د وړو خرئيلو او خرڅولو لپاره د سوداګر پۀ ځاے کښې انتظار کولو نو هلته ورته يو سړے ملاو شو چې د دۀ د حال نه خبر ؤ او ګډو کښې ئې د لسمې برخې غوښتنه وکړه او دۀ قبوله کړه. د خپلو ګډو لسمه برخه ئې ورکړه، پۀ بدل کښې ورته هغۀ ووې چې زۀ به هر وخت ستا مدد کوم او ستا خواوشاه به موجود يم۔ دوه کاڼي يو تور او بل سپين ورته د شګون لپاره ورکړل چې کله پرېشانه يې نو پۀ دې فال يا شګون وباسه۔ سپين “هان” يا “ښۀ” او تور “نه” يا “بد” ښائي او پۀ مخه لاړ۔ دۀ سره روپۍ اوس پوره شوې وې۔ خپلې ګډې ئې خرڅې کړې او روان شو. پۀ دې تکل کښې چې څوک ئې مرسته وکړي او لار ورته هم سمه کړي۔ پۀ اندلس کښې رنګ رنګ خلک وو او دۀ ترېنه عربي زده کړه. د ګډو سره پۀ ورشو ګانو کښې دۀ د ګډو نفسيات ښۀ پېژندلي وو او د نړۍ ژبه ئې زده کول غوښتل. پۀ اندلس کښې د عربو سره پۀ ليدلو کتلو اورېدلو ئې عربي زده کره۔ هلته يو ټهګ ولوټلو او ټولې روپۍ ئې ترېنه وتښتولې۔ دے اول پرېشان شو او د بېرته تلو اراده ئې پرېښودله ولې چې سوچ او فکر به ئې وکړو نو بيا به د خزانې د لټولو پۀ فکر کښې شو او کار روزګار ئې شورو کړل۔ د دۀ د ښۀ طبيعت او د هر چاسره پۀ ښۀ نيت کار پۀ وجه کار ملاو شو او هلته د خپلې ايماندارۍ او ښو اخلاقو له کبله دۀ سره نورې روپۍ جمع شوې۔ دۀ د يو ښيښو واله دوکاندار سره کار کولو چې د هغۀ د دۀ کار خوښ شو۔ چې کله ئي روپۍ جمع کړې نو روان شو او د يو کاروان سره ملګرے شو۔ پۀ دغه کاروان يا قافله کښې يو انګرېز هم شامل ؤ چې کېميا ګر ؤ۔ بلها ډېر کتابونه ورسره وو۔ سانتياګو ورسره خپله پېژندګلو وکړه خو کېمياګر پۀ مطالعه کښې بوخت ؤ او دۀ ته ئې ډېره توجه نۀ ورکوله ولې ورو ورو د دۀ سره معرفي شو او دواړه ملګري شول۔ کېميا ګر پۀ يو کېميا ګر پسې يو نخلستان ته روان ؤ چرته چې يو بل کېميا ګر اوسېدلو او هغۀ د نورو اوسپنو نه سرۀ زر جوړولے شو.

کله چې قافله روانه شي نو سانتياګو د کېميا ګر سره ورو ورو تعلق جوړ کړي او د هغۀ نه کېميا ګري زده کول شورو کړي. د هغوي کتابونه لولي او خپل کتابونه ورله خوند نۀ ورکوي۔ کوشش کوي چې د صحرا ژبه زده کړي۔ د مرغو، شګو، سيلۍ، او ګرمۍ خپله ژبه وي او زمونږ هيرو دغه ژبه زده کول غواړي۔ د قافلې د خلکو سره خبرو کښې د دۀ عربي نوره ښۀ شي۔

پۀ لاره دوي ته خبر راشي چې پۀ صحرا کښې د بېلا بېلو قبيلو خپلو کښې جنګونه روان دي۔ نو تاسو به احتياط کوئ۔ داسې څو ځله دوي د قبيلو د جنګيالو سره مخ شي چې تورې جامې ئې اغوستي وي او صرف سترګې ئې ښکاري نور پټ وي۔ پۀ صحرا کښې راښکاره شي او بيا ورک شي۔ دغه رنګ د شګو ډېري جوږېږي چې پۀ صحرا کښې ګرځي۔ کله چې سيلۍ تېزه شي نو شګه د ځان سره د يو ځاے نه بل ته الوځوي او دا رنګه دوي د دې نه شګونونه اخلي او اندازه لګوي چې څۀ پېښېدونکي دي۔ اوس د سانتياګو او کېمياګر خپلو کښې هم ښۀ دوستانه وي۔ هغه کيميا ګرته وائي چې د کېميا دا ژبه او نقشې عجيبه دي۔ د هغۀ سره د زمردو پۀ کاڼو قديمي ليکونه وي وائي چې پۀ دې هر څۀ ليکلي شوي دي۔ د سانتياګو د مسلمانانو سره هم تعلق جوړ شي۔ کله چې د اندلس پۀ ښار کښي ؤ نو هلته به ئې اذانونه اورېدل، پنځۀ وخته او ليدل به ئې چې دوي پۀ عجيبه طريقه ښکته پورته کېږي۔ بل کله چې ئې د ښيښو واله سره پۀ دوکان کښې کار کولو يعنې مزدوري کوله نو د هغۀ سره ئې تعلق جوړ شو۔ هغۀ ورته وئيلي وو چې زما يو ارمان دے پۀ ژوند کښې چې دومره مال پېدا کړم چې لاړ شم او حج وکړم۔ دغه رنګ پۀ دې قافله کښي ورسره څۀ خلک عمرې لپاره هم روان وو۔

کله چې دا قافله څۀ موده پس نخلستان ته ورسېدله نو هلته د نخلستان مشرانو سره د قافلې مشر جرګه وکړه، د هغې نه وروستو دغه مشرانو د قافلې خلکو ته ووئيل چې مونږ به ټوله وسله د دوي سره جمع کوو او دلته به هله پاتې کېدلے شو۔ او د جنګ ختمېدلو انتظار به کوو۔ د قافلې د مشر سره د سانتياګو ډېر ملاقاتونه شوي وو او دوي به اکثر د سفر،صحرا او د خلکو پۀ حقله خبرې کولې۔ دۀ ته پته لګېدلې وه چې د صحرا خلک نر، بهادر او زړور زلمے خوښوي او وېرېدونکے ئې بدې شي۔ سانتياګو ډېر هوښيار او زيرک ؤ۔ د نخلستان د خلکو خوښ ؤ، دلته چي کله دوي ته د اوسېدلو اجازت ترلاسه شو نو دۀ ته د نورو زلمو سره يو ځاے تمبو يا خېمه ملاو شوه، هغه زلمو د دۀ نه ډېر څۀ د نورو ملکونو او خلکو پۀ حقله اورېدل غوښتل او دۀ ته خوشحاله وو۔ دغلته يو ورځ کېميا ګر دے د ځان سره روان کړو چې هغه مشهور کېمياګر وګوري او ملاقات ورسره وکړي۔ دوي يو ځاے ته ورغلل چرته چې زنانؤ اوبۀ راډکولې۔ دۀ د يوې زنانه نه چې تورې جامې او تور څپوڼے يا (سرتړونے) ئې پۀ سر ؤ، هغه د ځان سره وګورېدله او لاړه۔ يوې بلې ښځې ورته ووئيل بايد تاسو د هغه زنانه سره چې تورې جامې او پۀ سر ئي تورسرتړونے وي خبرې و نۀ کړئ ځکه چې د اوادۀ شوې وي او دلته د پردي سړي د داسې ښځې سره خبرې کول بد ګڼلے شي۔ دوي ټوله ورځ انتظار وکړو خو د کېمياګر پته ونۀ لګېدله۔ پۀ سبا له بيا دوي ورغلل او ټوله ورځ ئې پۀ انتظار تېره کړه۔ ماښام يوه جينۍ راغله چې ډېرې ښائسته تورې غټې غټې سترګې ئې وې۔ دے هغې ته ورنزدې شو خبره ئې وکړه۔ هغې ورته ووئيل چې دغه طرفته لاړ شئ او تپوس وکړئ ملاو به شي درته۔ د سانتياګو دغه جينۍ خوښه شوه او هلته ورسره کښېناستلو او اوږدې خبرې ئې شورو کړې۔ خپله قيصه ئې ورته تېره کړه۔ بله ورځ بيا د دغه جينۍ ليدلو ته لېواله وو او لاړ شو د کوهي سره پۀ انتظار کښېناستلو۔ دغه جينۍ راغله او دۀ ورته د خپلې مينې حال ووې او داسې د دوي ترمېنځه مينه شورو شوه۔ هغې ورته ووې چې تۀ لاړ شه خزانه ولټوه، زۀ به هره ورځ ستا انتظار کوم چې کله بېرته راشې نو يو ځاے به شو۔

سانتياګو د کېميا ګر سره هغه پله لاړ شو۔ يو هلک ته ئې څۀ روپۍ ورکړې او هغه ورته ووئيل چې هغه خو د هيچا سره خبرې نۀ کوي او نۀ چا سره ملاوېږي۔ خو دوي ورغلل او يوځاے ورته انتظار شورو کړو۔ کله چې راغلو نو کېميا ګر ورته خپله مدعا بيان کړه چې د اوسپنې نه سرۀ څنګه جوړ کړم۔ هغه ترې نه اول امتحان واخيستو او بيا ئې ورته ووئيل چې نور اور بل کړه او ګرموه ئې او خپل کار له توجو ورکړه۔ البته سانتياګو ته ئې څۀ اشارې داسې ورکړې چې هغه ترې نه ښۀ شګون واخست او د بيا ملاوېدلو لپاره ئې ورته ووئيل۔ هغۀ ورته وخت او ځاے وښودل۔

د دې نه اګاهو يوه بله واقعه پېښه شوې وه۔ سانتياګو يو مازيګر د نخلستان پۀ غاړه ناست ؤ او د صحرا پۀ ژبه ئې ځان پوهولو۔ چې پۀ اسمان کښې دوه بازونه راښکاره شول او يو پۀ بل حمله وکړه، ورغوټه شو دواړه لاړل يو طرف ته غايب شول۔ سانتياګو ترې نه شګون واخست چې پۀ نخلستان حمله کېدونکې ده۔ او لاړ د قافلې مشر ته ئې خبره وکړه۔ د قافلې مشر د نخلستان مشر ته حال تېرکړو۔ جرګه راوبللې شوه، کېمياګر او دے ئې هم وبلل۔ پۀ نخلستان کښې دننه چې دۀ دغه تامبو يا کېږدۍ وليدله نو حېران شو ځکه چي دومره قيمتي فانوسونه او قالينونه خوارۀ وو، خلک چاپېره غونډ ناست وو۔ د نخلستان مشر د دۀ نه تپوس وکړو نو دۀ ورته خپل شګون بيان کړو چې ما دغه دوه بازونه ليدلي دي چې يو پۀ بل حمله کوي نو زما شګون دا دے چې پۀ نخلستان حمله کېدونکې ده۔ مشر ورته ووئيل چې ښه مونږ تياري کوو کۀ حمله وشوه نو زۀ به تاله دومره د سرو زرو روپۍ درکړم خو کۀ ونۀ شوه نو ستا سر به پرېکړم۔ دۀ ومنله۔ کېمياګر ورته غصه ؤ چې ولې دې دومره لويه پنګه واخستله۔ د نخلستان مشر خلک را وغوښت او د سانتياګو پېش ګوئي ئې ورته بيان کړه، هغۀ ووئيل چې اوس خطر دے نو تاسو ته ټوله وسله بېرته درکولے شي چې خطره تېره شي بيا به ئې جمع کوو۔ دوي خپل تيارے شورو کړو۔ بله ورځ مازيګر خبر راغلو چې يوې قبيلې د حملې تياري کړې ده او راروانه ده۔ حمله وشوه چې د نخلستان خلکو پۀ شا وتمبوله۔ پۀ دې جنګ کښې ښځې او بوډاګان پۀ تمبوانو (خېمو) کښې ناست وو او ماشومان ټول يواړخ ته جمع کړے شول۔ حمله کوونکي ټول ووژلے شو، يو تن ژوبل ؤ او قېدي شو۔ هغۀ اووې چې مونږ جنګ تنګ کړي يو، خوراکونه اوخوراکي مواد راسره خلاص شوي دي۔ ټول اوږي يو، ماشومان او زنانه راته د څو ورځو اوږي تږي ناست دي نو مونږ دلته حمله صرف د لوټ مار لپاره کړې وه، د مرګ ژوبلې اراده مو نۀ وه۔ د نخلستان مشر ډېر خوشحاله شو او دۀ ته ئې ډيرې د سرو او سپينو زرو روپۍ پۀ انعام کښې ورکړې او دے پۀ ټول نخلستان کښې مشهور شو۔

يوه ورځ د کېمياګر سره د ملاقات او وخت مقررولو نه پس د اهرامونو پله د سفر پۀ تيارۍ کښې شو او د کېمياګر سره روان شو۔ د کېميا ګر سره ئې د کاينات د عالمي ژبې، کېميا ګرۍ او نورو موضوعاتو بلها خبرې وکړې۔ سانتياګو ته کېميا ګر ووئيل څوک هر څۀ مرام لري او ټول اونې بوټي پۀ دې پوهه دي چې يوه ورځ به ځي او دا ټول روحونه بېرته خپل اصل ته رجوع کوي او اخر به يو مکمل روح جوړ شي۔ دوي روان وو څۀ پېښې ورته هم مخې ته راغلې، د قبائيلي جنګيالانو سره ئې ملاقاتونه وشول او هغوي د دوي امتحانونه واخيستل چې دوي پۀ کښې بريالي شول۔ او يو مقام داسې راغلو چې کېميا ګر دے يوې ګرجې ته بوتلو، د يو پادري سره ملاو شول، هغۀ د ګرجې شاته بوتلل او کېميا ګر د اور بټۍ ګرمه کړه اور ئې بل کړو او پاره او نور دهاتونه ئي پۀ کښې واچول، اخر کښې ئې سرۀ جوړ کړل۔ کوم چې ئې څلور برخې کړل، يوه برخۀ ئې پادري ته ورکړه يوه ئې ځانله واخستله او دوه برخې ئې سانتياګو ته ورکړې چې تا دوه ځله تاوان کړے دے، دا د هغې لپا ره۔ د هغه ځايه ئې دۀ ته لار سمه کړه چې داسې ځه درې ورځې پس به خپل مرام يعنې د خزانې ځاے ته ورسې او پۀ خپله بېرته روان شو۔

سانتياګو روان شو او خپل ټول تېر ژوند ئې مخي ته کېدلو۔ تيرې شوې پېښې ورته مخې ته يوه يوه راغله او دۀ پرې سوچ کولو۔ پۀ درېمه ورځ خپل منزل ته ورسېدلو۔ هلته هم پۀ هغه ځاے ودرېدلو کوم چې دۀ پۀ خوب کښې ليدلے ؤ۔ کېميا ګر ورته وئيلي وو چې پۀ کوم ځاے دې له سترګو اوښکې توې شوې هغه وکنه۔ دے کښېناستلو، دمه ئي وکړه، د ستومانۍ او خوشحالۍ نه ئې د سترګو اوښکې لاړې او چې کوم ځاے ولګېدلې هغه ځاے ئې کنستل شورو کړل۔ دے لګيا ؤ کنستل ئې کول خو څۀ پۀ لاس نۀ ورتلل خو دۀ کنستل جاري وساتل چي يو وخت دۀ ته څۀ سخت څيز مخې ته راغلو کوم چې کاڼے ؤ او دے ئې ښۀ ستړے کړو اخر ئې راوويستل۔ کله چي دۀ کاڼي راوويستل نو دۀ محسوس کړه چې څوک د دۀ خواته راغلل۔ دۀ چې وکتل پۀ تورو جامو کښې قبائيلي جنګيالي وو، دۀ ته ئې ووئيل چې تۀ څۀ کوې دلته۔ هغوي ورته ووې چې مونږ جنګ ستړي کړي يو او روپو ته ضرورت لرو، دے ئې ښۀ ووهلو او چې څۀ ورسره وو هغه ئې ترې نه واخستل۔ چې پۀ وهلو وهلو ئي ښۀ بې مجاله کړو نو يو تن ووې چې مړ شو پرېږدئ ځئ چې ځو او روان شو۔ د دغه کسانو نه يو تن راغلو، دۀ ته بېرته راغلو او دۀ ته ئې ووئيل چې تۀ به نۀ مرې او ژوندے به يې۔ ښۀ بې وقوف يې چې د خوب پۀ ليدلو دلته پۀ خزانه پسې راغلې۔ دا کوم ځاے چې تا وکنستلو، کال اګاهو ما دلته پۀ دغه ځاے درې ورځې پرله پسې خوب ليدلے ؤ چې پۀ سپېن کښې پۀ يو شاړ ځاے کښې شاړه کليسا ده او يوه د شوې اونه پکښې ولاړه ده۔ دغلته شپونکي دمې کوي۔ د دغه اونې لاندې خزانه ده، لاړ شه را وئې باسه۔ خو زۀ ستا پۀ شان بېوقوف نۀ يم چې پۀ خوبونو پسې دومره سفرونه کوم او پۀ صحراګانو رېګستانونو ګرځم خزانې لټوم او روان شو۔

دۀ اسمان ته پورته وکتل او پۀ چغو شو۔ خوشحاله هم ؤ او ګيله ئې هم کوله چې زۀ دې ولې دومره وکړولم۔ نو غږ ورته راغلو چې تا کوم سفر وکړو نوې نوې دنياګانې دې وليدلې۔ نوي نوي خلق دې وليدل او تجربه دې حاصله کړه، دا به دې څنګه حاصلول۔ او بيا څو ورځې پس يو ماښام دے پۀ هغه ګرجه يا کليسا کښې ناست ؤ، د هغه اونې لاندې چې دې به راتلو او د دې لاندې به ئې ارام کولو۔ مخکښې به د دۀ سره ګډې وې او نن کشۍ (تېشۍ) او بېلچه۔ د شرابو بوتل ئې را وويستو او وئې څښل او اودۀ شو۔ سحر نمر راختلے ؤ چې ويښ شو نوکنستل ئې شورو کړل او اخر يو صندوق راښکاره شو۔ دۀ راوويست چې پرائې نيستلو نو د سرو سپينو د پېسو نه ډک ؤ او ورسره قيمت بها کاڼي او بتان وو چې قيمتي کاڼي او سرۀ پرې لګېدلي وو۔ دۀ د خپلې بوڅخکۍ نه هغه دوه د شګون کاڼې عريم او تميم راوويستل، د خزانې سره ئې کېښودل۔ دے ښۀ خوشحاله ؤ چې سيلۍ را والوتله ښۀ د خوشبويانو او عطرو نه ډکه وه، دۀ محسوس کړه لکه د صحرا ښائسته ورته وائي زۀ دروالوتم او درغلم۔

دې ناول ته يوه لنډه کتنه

د دې ناول “کېميا ګر” پلاټ ساده دے او يو هيرو لري “سانتياګو” او د هغۀ د ژوند قيصه ده۔ هغۀ ته چې کوم واقعات پېښېږي هم هغه بيانوي۔ نورې قيصې نۀ لري۔ کردارونه دومره دي کوم چې د دۀ سره وخت پۀ وخت ملاويږي اوځي پۀ مخه۔ ټول بيانيه دے او بل تن قيصه بيانوي۔

.1مفکوره

دا ټول ناول د ژوند فلسفه بيانوي او وائي چې انسان کوم مرام ولري نو خامخا ئې حاصلوي۔ او مرام يا منزل زمونږ پۀ پښو کښي وي۔ لکه خزانه د سانتياګو د پښو د لاندې وه او پۀ هغه ځاے وه چې چرته ئې خوب ليدلے ؤ۔ خو سفرونه ئې ورپسې ډېر وکړل۔ چونکې د دې ناول ليکوال مسيحي يا عيسائي دے۔ نو د عيسايانو عقيدې ئې بيان کړې دي۔ بل دا وائي چې کله انسان اراده وکړې او خپل مقصد حاصلولو او غواړي نو د دۀ مدد ته د هر قسمه کمک راځي هغه کۀ د کاڼو پۀ ډول وي کۀ د بازانو کۀ د جنګياليانو، فالګرو، جادو ګرو او کېميا ګرو۔ خو انسان ته پۀ خپل ژوند کښې څۀ مقصد ټاکل ضروري دي۔ بله دا چې د کائنات ټول روحونه د يو روح ماخذ دي او پۀ اخر کښې به ټول ځي يو کېږي به۔ او داسې د کاينات ارتقا پۀ خپله مخه روانه ده ځکه خو عناصر د يو بل سره تعامل کوي او نوي څيزونه جوړېږي۔ پۀ دې کښې د کاينات ژبه، پېدايښت، او ارتقا بيان شوې ده۔ او د انسان د زېږون مقصد ئې بيان کړے دے۔

.2 مقصد يا موخه

انسان چې څۀ حاصلول غواړي هغه د هغۀ پۀ پښو کښې وي۔ مونږ پسې اوږدۀ اوږدۀ سفرونه د علم او تجربې د حصول لپاره کوو۔ لکه سانتياګو خزانه لټوي مصر ته ورپسې ځي خو خزانه هلته وه چرته چې دے اودۀ وي او هغه خزانې خوب ويني۔ صرف د کلکې ارادې ضرورت وي۔

لکه چې خوشحال بابا وائي:

کۀ غوټې پسې وهې پۀ لاس به درشي

چا وې دا چې پۀ درياب کښې ګوهر نشته

.3د دې ناول ژبه

دلته به د ناول د ژبې نه زما مقصد د پښتو ترجمې ژبه ده۔ ځکه چې د ناول اصلي ژبه پرچګيزي ژبه ده او بيا انګرېزي ته ترجمه شوے دے د کوم نه چې ترجمه نګار يا ژباړن محترم غني خټک پښتو ترجمه کړې ده ۔ مونږ دا وئيلے شو چې دا د ترجمې ترجمه ده۔ د موجوده دغني خان خټک ترجمه ډېره ساده ده۔ اګر چې ليکوال وائي (مخ۱۲)

“ما خپل ښۀ کوشش کړے چې انګرېزي ژبه کښي د دې ناول کوم خوند دے هم هغه خوند پۀ ترجمه کښې پښتو ته منتقل کړم۔ ما دې کښې د خپل طرف نه هېڅ اضافه نۀ ده کړې۔ چاچې دا پۀ انګرېزي کښې لوستے وي هغوي به دا اندازه ولګولې شي چې دا ټکي پۀ ټکي ترجمه ده”.

هم دا وجه ده چې د ناول د خوند برقرار ساتلو او ټکي پۀ ټکي ترجمې له کبله ليکوال د اردو ژبې ټکي راوړي دي۔ د کومو پۀ ځاے چې پښتو خواږۀ ټکي موجود دي۔ نور واقعي چې ترجمه روانه ساده او خوندوره ده ۔ کۀ چرې د اردو دغه ټکي نه وے نو بيا به داسې ښکارېدله چې دا ناول پۀ پښتو کښې ليکلے شوے دے او د پښتو د طبعزاد ناول خوند لري۔

چونکې د ترجمې سره ډېر مشکلات وي او پۀ دواړو ژبو پوهه ليکوال (ترجمه نګار) له ضروري وي۔ چې د کومې ژبې نه ترجمه کوي چې د هغې پۀ روزمره ښۀ پوهه وي او چې کومې ته ئې ترجمه کوي د هغې هم۔ نو غني خټک پۀ دې لحاظ تکړه او مناسب سړے دے چې پښتو ئې خپله ژبه ده۔ اديب او ليکوال ؤ بل اړخ ته ټول تعليم ئې پۀ انګرېزي کښې حاصل کړے ؤ او يو قسم دوېمه يا درېمه ژبه ئې انګرېزي وه نو ښۀ ترجمه ئې کړې او څۀ داسې نيمګړتيا نۀ لري چې نيوکه ئې وشي سېوا د اردو ژبې د محاورې او ټکو د استعمال نه کوم چې د ليکوال نه وارد شوي دي۔ او دا لاشعوري ځکه دي چې هغۀ پۀ اسلام اباد کښې ژوند کولو نو د کوره بهر ئې اردو زياته وئيله او هم له دغې وجې ئې هغه امروزه ټکي دلته راوړې دي۔

پۀ ترجمه کښې ليکوال خپله ځانګړتيا يا اسلوب نۀ شي خپللوے ځکه چې هغه د کتاب او د کتاب د ليکوال مزاج ته ګوري او کوشش کوي چې هغه څۀ چې ليکوال وئيل يا ښودل غواړي لوستونکو ته وړاندې کړي۔ تاسو چې کله هم دا ناول لولۍ نو ډۍر خوند به ترې نه واخلئ۔

.4 کردار نګاري

د دې ناول کردار نګاري ډېره د کمال ده، پاولو کويليو د نړۍ پۀ لويو او نوموړو ناول نګارو کښې راځي او ښۀ تجربه لري۔ هغه پۀ کردار نګارۍ ډېر زور ورکوي او اصليت برقرار ساتي۔ پۀ خپله د برازيل اوسېدونکے دے۔ کردار ئې د سپېن نه منتخب کړے دے لکه سانتياګو سپانش کلي وال او شپونکے دے چې تعليم ئي حاصل کړے دے۔ پۀ لاطيني او سپانش ژبو پوهېږي۔ او نورې ژبې زده کول غواړي۔ عربي زده کړي، د کېميا ګرۍ ژبه زده کړي۔ د ګډو پۀ ژبه پوهېږي او د کاينات ژبه زده کول غواړي او زده ئې کړي۔ او بيا چې د هر چا سره خبرې کوي نو ډېرې پۀ طريقه او ښۀ انداز ئې کوي۔ پۀ دې ناول کښې چې څومره کردارونه راځي نو هغه ښۀ واضح دي او د زمانې او وخت سره سم دي۔ قيصه د هغه دور ده کله چې سپېن د مسلمانانو پۀ قبضه کښې ؤ۔ بنيادي کردار چونکې عيسائي دے او د هغې علم ئې حاصل کړے دے نو هغه د عسايت د تعليم اظهار ځاے پۀ ځاے کوي۔ لکه د پېغبرانو نامې او هغوي ته پېښېدونکې واقعې ذکر کوي۔

دهغه وخت او زمانې منظر کشي او د خلکو د يو بل سره تعلق او معاشرتي ژوند پۀ کښې هم ليدے شي۔ د قبائيلي سردارانو ژوند، علم دوستي او پۀ هغوي کښې د مشرۍ کولو اهليت، جرګې مرکې او فېصلې کول ټول مونږ وينو۔

.5د دې ناول هيرو يا مرکزي کردار

سانتياګو د دې ناول مرکزي کردار دے۔ چې ښۀ عالم دے، مروج علم ئې زده دے۔ زلمے دے، د زميندارې کورنۍ سره تعلق لري، پلار ئې ترې نه پادري جوړول غواړي چې پۀ کليسا کښې کار کوي او هم د دۀ سره پۀ کورنۍ زمينداره کښې لاس اخلاص وکړي ولې دے پۀ خپله د دنيا سېل کول غواړي او پۀ نړۍ کښې ګرځېدل غواړي، د دې لپاره شپونکے شي ۔ ځکه چې يو خو به ګرځي هر طرف ته تلے شي، بل ژوند ئې ساده وي چې ډېره خرڅه نه غواړي۔ د ناستې پاستې ځايونه ډېر وي او بل اړخ ته ګډې ګټه کوي، وړۍ ئې خرڅوي او بچي راوړي، هغه هم د امدن لويه وسيله وي۔ بل سانتياګو يو خوش مزاجه او خوشبين انسان دے، پۀ شګون کلکه عقيده لري۔ پۀ جادو ګرو او فالګرو يقين کوي او پۀ خپل مال کښې برخه ورکوي۔ دا يو باعمله زلمے دے چې د کوم کار اراده ئې کړې ده او کوم مقصد ئې ټاکلے دے د هغې د حصول لپاره کوشش کوي۔ پۀ خوبونو يقين لري، ښۀ شګون ترې اخلي او اخر کامياب شي۔ خوب الهامي وي د ښۀ او بد دواړو زېري لري خؤ ښۀ شګون ترې نه اخستل ښۀ خبره وي۔ پوهان او ديني عالمان وائي چې د خوب نه ښۀ شګون اخلئ او ښو خلکو ته ئې بيانوئ چې ښۀ تعبير ئې کوي او خپل حاسد ته به خوب نۀ وايئ لکه چې د يوسف عليه سلام پۀ قيصه کښې راځي۔ پلار ورته وائي چې وروڼو ته حال مۀ وايه هسې نه نقصان در کړي ولې خوب ئې رښتيا شو۔ ښۀ خوب او ښۀ تعبير د الله د خزانو نه يوه خزانه ده۔ راځو خپلې خبرې ته چې دا زلمے د مثبت سوچ خاوند دے چې پۀ هر حال کښې خوشبين وي۔ کله چې ئې پۀ اندلس کښې يو ټهګ ولوټې او ټول مال ترې نه وتښتوي نو دے نۀ خو د خپل مقصد نه شاته کېږې او نۀ پښېمانه کېږې خو بيا د سر نه مزدوري کوي او خپله خرڅه ګټي۔ بل عاشق مزاجه دے کله چې يوه ښائسته جينۍ وويني خوښه ئې شي او زړۀ پرې بائيلي ولې کله چې بله وويني نو زړه هېره کړي او د هغه بلې سوچ شورو کړي۔ پۀ ژوند کښې حقيقت پسند دے او پۀ خيالي دنيا کښې نۀ اوسي بلکې پۀ عملي ډول خپل مرام ترلاسه کوي۔

د سنتياګو پۀ کردار کښې ليکوال زلمو ته د خپل مرام حاصلولو لپاره د هلوځلو او کوشش پېغام ورکوي او وائي چې پښېمانه کېږئ مه ژوند پۀ ښۀ اميد سره تېرولے شي۔ او د ژوند فلسفه پۀ اسانو ټکو کښې د مختلفو علمونو پۀ رڼا کښې بيانوي۔

.6د دې ناول ځانګړتيا

دا ناول پۀ نړۍ کښي ” دي بېسټ سېلر” ناول دے، پۀ هره ژبه کښې ترجمه شوے دے۔ پۀ پښتو کښې نورو ځينې ليکوالو دا پښتو ته ترجمه کړے دے چې يوه پۀ کښې د محترمې صفيه حليم ترجمه زما د نظره تېره شوې ده او هغه هم يو قسم خلاصه ده۔ دغه نورې ترجمې ما نۀ دي لوستلي نو څۀ پرې نۀ وايم۔ دا پښتو ادب ته محترم غني خټک يوه لويه پېرزونه وړاندې کړې ده۔ د دې نه اګاهو يو بل کلاسيکي ناول “سينوهه” هم ما لوستلے ؤ او يوه ليکنه مې پرې کړې وه۔ هغه د دري ژبې نه ترجمه شوے ؤ۔ او کېميا ګر د انګرېزي نه نېغ پۀ نېغه غني خټک پښتو کړے دے چې انګرېزي ترجمه ئې زما له نظره تېره شوې ده۔ د پښتو ژبې خوشبختي ده چې داسې پېرزونې ورته کېږي۔ دا يو ځانګړے ناول دے چې نۀ يوازې قيصه ده بلکې دعمل کولو تلقين کوي او پۀ ژؤند کښې خپل مرام ته د رسېدلو لپاره د عمل بلنه زلمو ته ورکوي او پېغام ورکوي چې تاسو عمل وکړئ مرام به ستاسو پښو ته راشي۔ څنګه چې پۀ نړي وال ادب کښې دا ځانګړے ناول دے داسې پۀ پښتو کښې دا ځانګړے او کلاسيک ناول دے۔ ليکوال د ډېر داد مستحق دے چې پښتو ژبې او ادب سره ئې متعارف کړو۔

بنيادم پۀ قيصو ډېر مئين دے. قيصه ئې خوښه وي او اوري ئې هم. پۀ پخوانۍ زمانه کښې چې وخت به ډېر ؤ، ژوند سخت او ساده ؤ نو د طبيعت دخوشحالولو، دټولې ورځې دکارونو دستومانۍ ويستلو لپاره به پۀ کورونو کښې ماشومان او پۀ حجرو، بېټکونو اونورو ځايونو کښې سړي اولوي هلکان راغونډ وو اوقيصې به ئې کولې او اورېدلې. دغه قيصې کۀ به هرڅومره ماوراء وې او پۀ هر ډول چې وئيلے شوې مقصد ئې د ماشومانو اوځوانانو روزنه وه او د راتلونکي سخت وخت دپاره تيارول وو او هغوي ته د نړۍ دنورو سيمو او خلکو پۀ حقله معلومات ورکول وو. دغه رنګ دقيصې اوقيصه ګوئۍ صنف وده کوله .اوپۀ دوه ډوله بيان مخې ته راغلو يو منظوم اوبل منثور. يعنې يو شاعربه ټوله قيصه پۀ شعرونو کښې کوله او د سوز ساز سره به ئي هم وئيله. ځينې قيصه خوانو به پۀ نثري انداز کښې وئيله اوځينې داسې قيصې هم وې چې دموقعې پۀ مناسبت سره به ئې په منثور اومنطوم دواړه ډوله قيصه بيانوله چې خوند اومزه ئې زياته شي. دا داستانونه به اکثر ډېر اوږده وو. قيصه ګو به دخپل فن د قدر پېدا کولو لپاره قيصه اکثر پۀ داسې ځاے ختموله چې خلک به ورته لېواله وو او بله ورځ به ئې دهغه ځاے نه بيا شورو کوله اوداسې به پۀ هفتو اومياشتو داقيصې روانې وي . او ډېر لوئې لوئې تخليقونه مېنځ ته راغلل چې نړيوال اولسي ادب ئې ډېر غني کړو. لکه دعربۍ فارسۍ هزار داستان تخليق شو، انوار سهيلي، اوداسې پۀ ډېرو ژبو کښې داداستانونه تخليق شول، ادم خان درخانۍ،موسیٰ خان ګلمکۍ اوداسې نور.

کله چې د وخت سره انسان ترقي کوله نو دې داستانونو کښې جدت راتلو، لکه غنائي ادب هم تخليق شو، داسې داستانونه چې سندرغاړو به وئيل. ورو ورو دترقۍ او پرمختګ سره سره او د وخت د تقاضو مطابق ددې وخت کم شو اوتردې چې لنډې افسانې ته خبره راورسېدله، بل اړخ ته يو بل صنف د ادب مېدان ته راغلو چې اوس ورته ناول وئيلے شي.

دعلم د خورېدلو سره سره پوهانو اوعالمانو د خپلو نظرياتو د خورولو لپاره د داستاني ادب نه استفاده کوله. پۀ خصوصي ډول داسلام خورېدلو سره سره چې کله دنورو قامونو اومذهبونو قيصې عربۍ ته ترجمه شوې، ورسره ورسره دهغوي مذهبي، معاشي اومعاشرتي نظريات اوفلسفې راغلې، مسلمانانو ولوستلې او استفاده ترې نه شورو شوه. نو پۀ دې د اولس پوهه کولو لپاره د داستان يا قيصه ګوئۍ صنف غوره وګڼلے شو.

پۀ نړيوال ادب او تاريخ کۀ چرې نظر واچولے شي نو ماورائي ادب اخوا کول او پۀ هغې کښې د حقيقي انسان حقيقي مسئلې بيانول هم لويو لويو فلاسفه اوديني عالمانو لکه ابن سينا او ابن طفېل پېل کړل. ابن طفېل وړومبے فلسفي اوعالم دين دے چې يوه لويه مسئله، فلسفيانه، مذهبي اومعاشرتي ئې پۀ ډېر ساده انداز کښې دقيصې پۀ ډول بيان کړۀ. د هغۀ کرادارونه پۀ اولس کښې مقبول وو او د حقيقي ژوند نه ئې منتخب کړي وو اود ژوند حقيقي مسئلې ئې پکښې بيان کړې وې. دغه کتاب اوس زمونږ سره دے. د ابن طفېل دغه کتاب چې کله يورپي ژبو ته ترجمه شو نوددې پۀ تاثر کښې يورپي فلاسفه اومذهبي عالمانو ناولونه هم ددغه مقصد لپاره وليکل.

ناول

ناول د داستاني ادب جديد صنف دے او د جديد وخت او زمانې د تقاضو اوغوښتنو سره سم حقيقي قيصه لري نور کردارونه او واقعات به فکشن وي. پۀ پخوانو داستانونو کښې به ماورائي طاقتونه اوهيروګان موجود وو او په قيصه کښې به ئې رنګ اوخوند پېدا کولو ولې پۀ موجوده زمانو او ناولونوکښې اوس څوک دومره وخت نۀ لري چې اوږدې قيصې واوري اوماورائي طاقتونه پۀ جنګ وويني .اوس انسان پۀ ناول کښې د خپل حقيقي ژوند هېنداره ليدل غواړي . ناول دغه ټولې تقاضې پوره کوي . دا د انساني حقيقي ژوند عکاسي کوي او حقيقي انسان ته پېښ حالات بيانوي هغه کې ښۀ وي اوکۀ بد. د هغې دپېښېدلو علتونه بيانوي،اغېزه ئې ښائي اود مخنيوي دپاره ئې عوامل پۀ ګوته کوي.

يوه مغالطه

پۀ پښتو ادب کښې پۀ عمومي ډول ليکوال پۀ دې عقيده دي چې وړومبے ناول پۀ يورپ کښې ليکلے شوے ؤ اوداسې څۀ لسو خواو شا ناولونه پۀ دې قطار کښې ايښودلي شوي چې دوه ناولونه پکښې دادي؛ د ډېنيئل ډېفو “روبنسن کروز” اود جان بنيان ” دي پلګرېم پراګرېس”. دادواړه ناولونه پۀ اوولسمه او اتلسمه صدۍ عيسوي کښې ليکلے شوي دي. جان بنيان پۀ کال ۱۶۷۸ کښې خپل ناول خور کړے ؤ او ډينيئل ډېفو پۀ کال ۱۷۱۹ کښې چاپ کړے ؤ. داتفاق خبره ده چې دجان بنيان ناول”دي پلګرېم پراګرېس” د”سيرالسالکين” پۀ نامه پښتو ته ترجمه شوے دے اودپښتو وړؤمبے ترجمه شوے ناول دے.

د ډېنيئل ډېفو ناول ” روبنسن کروز” ته اکثر ليکوال وړومبے ناول وائي او ډېر ليکوال وائي چې داناول د ابن طفېل دناول د يوې قيصې چې پۀ دولسمه پېړۍ ميلادي کښې ئې ليکلے ؤ پۀ تاثر کښې ليکلے شوے دے. دابن طفېل کتاب پۀ کال ۱۶۷۱ کښې اېډورډ پوسک لاطيني ژبې ته ترجمه کړے ؤ او سائمن اوکلے پۀ ۱۷۰۸ کښې انګريزي ته ترجمه کړے ؤ. د ابن طفېل دې کتاب يا ناول ديورپ پۀ منورين دور کښې مهم رول لوبولے ؤ اود هغه وخت ټول فلاسفه ئې متاثړه کړي وو. دډېنيئل ډېفو د ناول قيصه ددې قيصې سره ډېر زيات يوشان والے لري. د دواړو ناولونو هيروګان د تنهايۍ ښکار وي اودتنهايۍ ژوند تېروي.

دابن طفېل ناول(۱۲۰۰ ميلادي يا عيسوي کال)

دابن طفېل دغه قيصه چې هغوي پۀ دولسمه صدۍ ميلادي کښې ليکلې وه پۀ وړومبي ځل ديو حقيقي انسان دحقيقي مسئلو قيصه ده. زمان مکان اوواقعات لري اوهېڅ ماوراء خيالات پکښې نشته. دنړۍ دتاريخ وړومبۍ قيصه ده چې ټول کردارونه ئې حقيقي انسانان دي. پۀ دې کښې دناول دهيرو زېږون لپاره اول دوه واقعات بيان شوي دي.

ابن طفېل دغربي اسلامي نړۍ پۀ ابن باجه پسې دوېم فلسفي ؤ چې شاهي طبيب ؤ او پۀ دربار کښې ورته خاص مقام حاصل ؤ. هغوي فلسفه لوستلې وه اوهغه وخت د مروجو عقايدو نه خبر ؤ. بادشاه به پۀ خپل دربار کښې دخاصانو سره پۀ فلسفيانه موضوعاتو اومسئلو بحث کولو ولې پۀ اولس کښې ئې سخت مخالف ؤ اوداسې خلکو له به ئې سزاګانې ورکولې چې پۀ اولس کښې به ئې پۀ ډاګه فلسفيانه مباحث کول.

ابن طفيل پۀ هغه زمانه ډېرې رسالې او کتابونه ليکلي دي ولې ټول د وخت پۀ ګردونو کښې ورک دي صرف يو کتاب يا رساله چې دلته د بحث لاندې ده پۀ مکمله توګه بچ پاتې شوې ده. د دې نامه “حي بن يقظان” ده. داکتاب ما پښتو ته ترجمه کړے دے او ډېر زربه انشاالله لوستونکو ته وړاندې شي.

ابن طفېل پۀ خپل کتاب کښې د “المتفرد المتوحد” نظريه يا اصطلاح وړاندې کړې ده. پۀ دې بنياد چې يو انسان د زېږون نه پس يواځے پاتې شي نو ايا هغه خپل مادي اوروحاني ضرورتونه پوره کولے شي کۀ نه؟ ددې خبرې پۀ فلاسفه کښې پۀ هغه زمانه دابحث ؤ چې د وخت تېرېدلو سره دانسان د فطري عقل سره مطابقت پېداکولو کښې د اسلام پۀ شان کښې څۀ کموت نۀ راځي. اسلام يو همه ګير مذهب دے اوانسان ته دعلم حاصلولو، پۀ قران دپوهېدلو او پۀ هغې کښې دغورکولو بلنه ورکوي. کۀ څوک داسې کوي نو الله ته رسي اود کائنات پۀ پټو رازونو خبرېږي. الله تعالیٰ انسان ته د خېر و شر دپېژند ګلو يو فطري صلاحيت ورکړے دے دکوم پۀ برکت چې هغه داخلاقي نظام اوشريعت پۀ تکل کښې پرېوځي.

دابن طفېل پېژندګلو

دابن طفېل پوره نوم ابوبکر محمد بن عبدالملک ابن طفېل القېس دے . دے د دولسمې صدۍ عيسوي پۀ وړومبو کښې خواوشا ۱۱۸۰ او ۱۱۱۰ ترمېنځه دغرناطه پۀ خواکښې پۀ وادي اتش کښې زېږېدلے ؤ. د هغوي د ژوند وړومبي حالات د وخت پۀ ګړدونو کښې پټ دي. خو ځينې مصنفين (ليکوال) او تاريخ دانان وائي چې هغوي دخپلې زمانې مروج علوم حاصل کړي وو. پۀ طب، رياضي، فلسفه، شعر و ادب، فلکيات او نورو علومو کښې ورته څرګنداوجوت مقام حاصل ؤ. ابن خطيب پۀ فن کښي دهغوي ددوه کتابونو ذکر کوي.

• عبدالواحد نوموړے سپيني مورخ دهغوي پۀ فلسفه طبيعات اوفلسفه الٰهيات دڅوکتابونو ذکر کوي. (تاريخ فلسفه اسلام ازلطفیٰ جمعه(ترجمه) مخ ۱۳۳)

• دغه شان ابن ابي اصيبه (Asiba) دابن رشد پۀ حواله دابن طفېل د يو کتاب “في البقع المسکونه والغير المسکونه” ذکر کړے دے.

• ابو اسحٰق تبروجي مشهور فلکيات دان دے اودبطليموس دنظام غلط ثابتولو کوشش دے . پۀ خپل کتاب کښې ليکي :

“اے وروره تا ته معلومه نۀ ده چې زمونږ استاد قاضي ابوبکر ابن طفېل فرمائي چې هغوي دحرکاتولپاره يو خاص نظام وضع کړے دے اودکوم نظام اتباع چې هغوي کوله هغه دبطليموس دنظام مختلف اوجدا وو” (تاريخ فلسفةالاسلام ازلطفي جمه(ترجمه) ۱۳۴

خو د علم و هنر د محرومۍ له کبله د ابن طفېل دغه ټول کتابونه ورک دي ولې صرف د “حي بن يقظان” شهرت اومقبوليت پۀ خپل ځاے جوت دے اوترقيامته به دهغۀ نوم دفلسفې اوحکمت پۀ دنيا کښې تل ترتله ژوندے وي.

ابن طفېل پۀ دنياوي ژؤند کښې هم لوے مقام موندلے ؤ،قاضي ؤ د خليفه ابويعقوب د دربار خاص سړے ؤ. د هغوي پۀ وجه نور ډېر عالمان اوپوهان وائي چې ګورنر هم پاتې شوے ؤ. ابن رشد د خليفه ابو يعقوب دربار ته دوي رسولے ؤ.

کله چې پۀ کال ۱۱۸۴ کښې خليفه ابويعقوب د سنيريم (پرتګال) پۀ محاصره کښې زخمي شو او بيا وفات شو نو ابو يوسف المنصور خليفه شواودابن طفېل پۀ مرتبه کښې څۀ فرق رانغلو اوداتيا کالو پۀ عمر (۱۱۸۵)کښې وفات شو. خليفه ئې پۀ خپله دجنازې مونځ ادا کړو او پۀ عزت اودرناوي سره ئې ښخ کړو.

دابن طفېل فکر:-

ابن طفېل د فلاسفه اسلامي اولنۍ ډلې فلسفي ؤ. دخداے د تصور پۀ حقله هغه دهاغه فلسفې نه اغېزه مومي کوم چې د معتزله وه . پۀ دوي کښې ځينې صفات سلبي مني او د صفات اثباتي نه منکر ؤ.

ابن طفېل ددې رايې قائل دے چې صفات اثباتي پۀ خاصه توګه علم اوقدرت دالله ذات دے. لېکن د ذات نه جدا نۀ دي.

د خداے پۀ باره کښې چې “حي بن يقظان” کوم حدونه مقرروي اوڅنګه چې حېوان او ونې بوټي د افت نه بچ ساتل خپل فرض ګڼي، پۀ دې خيالاتو کښې د هندي فلسفې اغېزه جوته ده. دا خيال د بغداد پۀ زرين دور کښې پۀ علمي اوتمدني هلو ځلو کښې خوارۀ شوي وو. پۀ دغه زمانه هندي اوبدهـ عالمان پۀ بغداد کښې موجود وو او دا څۀ لرې خبره نۀ ده چې مسلمانان ددوي دفلسفې او ژوند نه ښۀ خبر وو.

ځينې خلک وائي چې ” اور” ته چې ابن طفېل کوم اهميت ورکوي دا د ايراني فلسفې اثر دے . خو مونږ وينو چې “اور” صرف “حي بن يقظان” دخپل ضرورت سره سم استعمالوي اوزيات اهميت نۀ ورکوي.

دحي بن يقظان دژوند اولنے پړاو هغه يقين دے چې ټول وجود د يوکار ساز لۀ کبله دے . دوېم پړاو د هغۀ خپل ذات دے چې کله هغه د خپل ذات اوذات حق پۀ حقله تصور قائموي . اوبيا درياضت پۀ ذريعه د حق مشاهده کوي. درېم پړاو هغه دے چې کله دابسال سره ليدل کتل کوي.

د ارسطو د فلسفې يو اړخ داسې دے چې د اسلام سره ډغره خوري يعنې د”عالم” دقدامت نظريه” . ځکه نو معتزله اود هغوي مخالفانو دواړو ددې پۀ رد زور لګولے ؤ.

ابن طفېل وائي چې پۀ هر دواړه حالته کښې مرکزي حقيقت پۀ خپل ځاے قائم وي” چې ددې عالم چلوونکے شته”

ددې کتاب ترجمې

دې کتاب پۀ عربي او يورپي ادب ډېره اغېزه اچولې ده . پۀ اوولسمه اواتلسمۀ صدۍ (۱۷۰۰-۱۸)عيسوي کښې پۀ يورپ کښې د ټولونه زيات خرڅېدونکے کتاب دے .ددې کتاب پۀ کلاسيکي اسلامي فلسفه اود يورپ پۀ جديده فلسفه ژور اثرات ليدے شي . د دې لۀ کبله پۀ يورپ کښې سائنسي انقلاب ترقي کړې وه او د يورپ پۀ منور کېدلو کښې دانقلاب سرخېل ؤ. د دې ناول فکر اوبنيادي فلسفه ترکافي حده پورې يا د دې ناول اثر مونږ ته تر پوره حده د تهامس حابس(Thomas Hobbs)،جان لوک(John Locke) ،اسحاق نيوټن او ايمنويل کانټ پۀ کتابونو کښې جوت ښکاري . د دې کتاب لاطيني ترجمه د ( philosophus Autodidactus) پۀ نامه پۀ کال ۱۶۷۱ عيسوي کښې شوې وه چې ايډورډ پوسک(Edward Pocoke ) کړې وه . وړومبۍ انګريزي ترجمه سائمن اوکلے (Simon OckleY) کړې وه چې پۀ کال ( ۱۷۰۸) کښې خوره شوه . دې ترجمې شائد چې ډېنئيل ډېفو (Daniel Defoe) متاثره کړے ؤ او روبنسن کروز ناول ئي وليکلو کوم چې پۀ انګريزي ادب کښې وړومبے ناول ګڼلے شي . دې ناول جان لوکے پۀ کال ۱۶۹۰ کښې تهپ وهڅولو چې An EssaY Concerning Human Understading (1690) وليکي او Tabula Raser فکر ئې وړاندې کړوکوم چې ديورپ د جديدې فلسفې (Empericom) سوب شو. دځينې پوهانو خيال دے چې داکتاب دامام غزالي دتهافة پۀ جواب کښې ليکلے شوے دے.

ددې کتاب شوې ترجمې اود هغې تفصيل

۱. لاطيني مع نص عربي از Po Cocke ۱۶۷۱

۲.انګريزي از Georg Eieth (Quacker) ۱۶۷۴

۳. انګريزي George Aashwell ۱۴۰۸

۴. ” انګريزي Simon ockley ۱۷۰۸

۵ . برانيل BRonnle ۱۹۰۴

۶. فرېنچ ژبه مع عربي نص leoh Gautheir ۱۹۰۰

۷. سپانش ژبه Ponsy Biogues ۱۷۲۶

۸. جرمن ژبه ۱۴۷۲

۹. روسي ژبه SDB ۱۷۰۱

۱۰. روسي ژبه J Kuzmin ۱۹۲۰

۱۱. . روسي ژبه Angel Gonxlex Palencia ۱۹۳۶

۱۲ ډاکټر سيد محمد يوسف اردو ۱۹۵۵.

۱۳. ديو خبر مطابق ددې اردو ترجمه پروفېسر فدا علي خان پۀ ۱۹۰۶ کښې کړې وه او پۀ مجله “دلګداز” کښې پرې عبدالحليم شرر يو مضمون ليکلے ؤ.

۱۴.. دا پښتو ترجمه چې ستاسو پۀ لاسو کښې ده، د پروفېسر محمد يوسف سيد (۱۹۵۶) دکتاب نه شوې ده .

۱۵. پښتو ترجمه،رشيد احمد،۲۰۲۰ چې ډير زر به ستاسو په لاسو کښې وي .

دابن طفېل داکتاب “حي بن يقظان” ما پۀ خپله داردو نه ترجمه کړے دے چې ډېر زر به لوستونکو ته وړاندې شي. دا کتاب پۀ ډېرو مسئلو بحث کوي او ډېر مسائل ئې حل کړي دي. دا کتاب ډېر پخوانے دے ولې مسائل اوس هم شته . پۀ دې کښې پۀ تصوف اود هغې د سلوک پۀ منازلو او د هغې سرته رسولو باندې پوره بحث شته چې بين السطور ليکوال وړاندې کړے دے. ليکوال دعویٰ کوي چې دا زما خپله تجربه ده .ابن طفېل ګوچې کله کله پۀ امام غزالي تنقيد کوي ولې نور د هغوي نه متاثره ښکاري . او امام غزالي داسلام اودين لوے عالم ګڼي . پوهان وائي چې دغزال يعنې هسې خيال ئې دهغۀ دنامې نه اخستلے دے او پۀ صحيح معنو کښې ئې معلم اواستاد ګڼي . ولې ځينې پوهان دادعویٰ هم کوي چې دا د امام غزالي د کتاب “تهافة الفلاسفه” پۀ جواب کښې ليکلے شوے دے . ددې لارې سالکين ترې نه استفاده کولے شي . پۀ دې کتاب کښې دځينې صوفيانه نظرياتو رد هم شوے دے ولې پۀ باريکو نکتو هغه لوستونکي زيات پوهېږې چې دتصوف او فلسفې پۀ خصو صي ډول د اسلامي فلسفې اوفکر نه خبر وي .

داکتاب مونږ ته بلنه راکوي چې د خپل دين نه ځان خبر کړو،پوهه پرې حاصله کړو ځکه چې اسلام دپوهېدلو بلنه ورکوي . قران دپوهې اوعمل بلنه ورکوي اوهرچاته ئي ورکوي . داپۀ دنيا اواخرت دواړو دکاميابۍ وسيله ده خو شرط ئې پوهه ده. زمونږ دټولو مسئلو حل پۀ قران کښې دے خو هله چې ځان پرې پوهه کړو، عمل پرې وکړو. پۀ صحيح معنو کښې هغه اسرار معلوم کړو چې قران ئې بيانوي . قران دانسان دترقۍ راز پۀ علم کښې ښائي.

ښائست،ښکلا يا حسن هرڅوک پېژني اودهرچا ښائسته څيز خوښ وي . خو کۀ دچانه تپوس وکړې چې ښائست څۀ شے دے؟ نو هغه پرېشانه شي اوخپل مطلب بيانول ورته ګران شي . ښائست ياحسن ته جمال هم وئيلے شي.

“جماليات” د “جمال” جمع ده چې ښائست يا حسن ته وئيلے شي او په اصطلاح کښې “جماليات” دحسن يا ښائست د مطالعې دپاره هم پکارولے شي يعنې دحسن فلسفې ته جماليات وئيلے شي . حسن پۀ خپله څۀ شے دے اوچاته به ښائسته وايو اوچاته به “بدرنګه” وايو؟ دښائسته معيار به څۀ وي؟ چې ټول ورته ښائسته ووائي. ځکه چې دهر چا خپل خپل معيار دے. وائي چا مجنون ته ووې چې دا لېلي خو تکه توره ده، ستاولې دومره خوښه ده؟ نوهغۀ پۀ جواب کښې ووئيل چې زما پۀ سترګو ورته وګوره. يو هغه حسن دے چې هرڅوک ورته ښائسته وائي. بل هغه حسن دے چې اختلاف ولري. د هر چا دخوښې خپل خپل معيار وي يا دهرچا خپل خپل جمالياتې ذوق وي.

پوهان اوفلاسفه پۀ دې حقله څۀ وائي اوڅنګه ئې بيانوي ؟ پۀ هر دور او زمانه کښې فلاسفه دې ته پۀ خپل نظر کتلې دي، پۀ قديم کښې يوناني حکما اوفلاسفه پۀ دې حقله خپل فکرونه اونظرونه بيان کړي دي . دلته ورته انتهائي لنډه کتنه کوو. حسن هغه احساس دے چې ليدونکي يا کتونکي ته ترې خوشحالي ،خوند يا حظ حاصلېږي. کتونکي دهغه شي د جمال اوښائست صفت کوي اودغه احساس ته جمالياتي حس وئيلے شي.

جمالياتي حس پۀ حقيقت کښې “اصل” اوجمالياتي ذوق دهغې “فرعه” ده. جمالياتي حس دزړۀ يا قلب وجداني قوت دے اودهغې اساسي حېثيت لري ،فطري دے چې موهيبت الٰهي ګڼلے شي . پۀ فطرت کښې لافاني دے او پۀ دې معنا کښې ددې قوت احساس دحسن قلب سره کمے زياتے کېدے شي خو فنا کېدے نۀ شي.

هم دا وجه ده چې انسان بې د څۀ رنګ اونسل او زمان ومکان نه جمالياتي حس لري او يوشان ئي لري. د دې پۀ کميت کښې فرق کېدے شي خو پۀ کېفيت کښې نه شي کېدلے. دليل ئې دادے چې دنړۍ دهرې برخې اوهر وطن اود هر قسمه خلک مهذب اوغېر مهذب، ښارے اوکلي وال،جاهل او عالم، ښائسته ته ښائسته وائي اوخوښوي ئې. پۀ جمالياتي حس يا قوت کښې کموت يا زياتون کېدے شي. خو ترڅو چې دحظ يا خوند تعلق دے نو ټول ئې يو شان اخلي اودغه جمالياتي خاصه ده. ټول خلک پۀ جمالياتي حس کښې يوشان دي خو پۀ ذوق کښې مختلف دي، يو اجتماعي دے اوبل انفرادي اوشخصي دے.

حسن څۀ دے؟ ددې سوال پۀ فلسفيانه اندازکښې جواب “جماليات” ګڼلے شي. دقديمو يونانيانو عقيده وه چې دحسن انواع بې شماره دي خو اصل ئې يو دے. ځکه پۀ هر ښائسته شي کښې ابديت موندے شي ولې چې الوهيتي حسن پکښې شريک وي . يا داچې الوهيتي حسن پکښې ظهور کوي. ددوي پۀ عقيده دحسن حقيقي عرفان د ژوند مقصد ؤ او عقل ئې د دغه عرفان سرچينه ګڼله نو ځکه ئې خېر دعقل برخه تصور کوله او د عقل سره ئې دحسن دنندارې جذبه مهمه ګڼله . افلاطون دې جذبې ته “عشق” يا “ايروس” وئيلو. ډاکټر اقبال ورته کله عشق اوکله وجدان وائي.

سقراط وائي چې مينه يا عشق د انسان ملکيت نۀ دے بلکې مينه دخېر ارزو ده، اوطلب دے دکوم کموت چې روح محسوسوي ځکه چې کوم څيز دانسان سره وي نو هغه ئې طلب نۀ کوي . هغه وائي چې دمينې حقيقت يا دمينې حقيقي مقصد ئې د “مينتي نيا” د “ديوتيمانه” نومې يوې ښځې نه زده کړے دے.

پۀ دې لړ کښې دسقراط دبحث نتيجې دادي :

1. حسن مطلق اصل حقيقت دے اوکوم شي ته چې مونږ ښائسته وايو هغه ددې حقيقت مظاهر وي.

2. حسن مطلق قائم بالذات، ناقابل تغير، حي وقيوم اوبې مثل و بې عديل دے.

3. حسن مطلق د ټولو نېکو سرچينه ده.

4. حسن مطلق مشاهده اوادراک علم دے. داعلم خېردے اودغه دحيات انساني مقصود حقيقي دے.

“تصور”، دتصور مطلب ذهني تصوير دے. دکوم پۀ حقله چې مونږ فکر اوسوچ کوو. يو غربي فلسفي”لاک” وائي تصور هغه شے دے دکوم چې ذهن پۀ خپل ذات کښې ادراک وکړي. دافلاطون پۀ نزد حسن دنېکۍ عېن دے اوپه عالم محسوس کښې مظاهر صرف اضافي حسن لري. يعنې د کم ښائسته څيز پۀ مقابله کښې ئې اظهار کېږي. دهغه پۀ نزد ددې کائنات هرڅۀ ناپائيداره اومتغير دي. هغه د يو بل عالم ذکر کوي او وائي چې هلته هرڅۀ پائيدار دي اوغېر متغير دي چې هغه ورته “ايډيوس” وائي يا “عالم امثال” ورته هم وئيلے شي.

اګستائين حسن د تناسب او هم اهنګۍ صورت ګڼي. دهغۀ پۀ نزد دهر ښائسته څيز پۀ وجود کښې عناصرترکيبي کښې تناسب اوهم اهنګي لازمي دي او داد هغې يو امتيازي خوبي ده. هغه پۀ کثرت کښې پۀ وحدت زور ورکوي. لکه څنګه چې پۀ يوه نغمه کښې مختلف “سورونه” دهغې هم اهنګي يا حسن ترتيب ښائسته کوي، هم دغه رنګ دا کائنات دمتضادو څيزونو اوخوبو دحسن ترتيب له کبله ښائسته اوپۀ دنيا کښې ټول ځناور اوهر نوع ددوي پۀ حسن ترتيب کښې برخه لري.. دکائنات حسن دټولو دترتيب له کبله دے. مولانا ابوالکلام ازاد هم پۀ کثرت کښې د وحدت قائل دے.

مولانا ابوالکلام ازاد خپل فکر داسې ښکاره کوي:

“بې شکه کاروبار فطرت کښې ځينې مظاهر داسې دي چې پۀ هغې کښې تاته د حسن اوښائست نخښې نۀ ښکاري، تۀ وائې چې د تورانو اوبلبلو سره پۀ باغ کښې د زاغ شور اوچغې ولې دي؟ خو ستاسو هېر دي چې د فطرت نغمه د يو اهنګ نه نۀ ده جوړه اونۀ پکار وه. څنګه چې ستاسو دموسيقۍ پۀ “الو” کښې د زېر و بم ټول اهنګونه شتون لري هم دغه رنګ د فطرت پۀ تارونو کښي وچت اوټيټ اهنګونه شته ، نري اونرم سورونه هم شته اوغټ غټ سورونه هم شته. ددې ټولو سورونو دمېلاوېدلو نه پس چې کوم کېفيت پېداکېږي هغه دموسيقۍ حلاوت دے. کۀ چرې تاسو د بين يا پيانو يو سور ټنګوئ نو نغمه ترې نۀ جوړېږي ترڅو چې درنې، سپکې، غټې اوکچې چابيانې (سورونه) و نۀ چېړئ. فطرت هم داسې کړي دي چې يوازې دکارغۀ او زاغ غږونه ئې خواږۀ نۀ دي خو دبلبل اوتورانۍ سورونه ورسره مېلاؤ شي نو نغمه شي”.

دحسن په حقله امام لغت راغب اصفهاني پۀ خپل کتاب “المفردات” کښې ددې ټکي داسې معنې ليکي:

حسن هغه شے دے چې خوشحالي بخښي، يا عقل،خواهش يا دحس د رونه متاثره کېږي. د حسن نقيض “سوء” دے چې مطلب ئې دے هغه شے چې انسان غمژن کړي هغه کۀ دنياوي وي يا اخروي، نفسياتي وي کۀ جسماني، يا محض دمعروض اوخارج سره تعلق لري. لکه دمال او دولت تلل . دا د قران مجيد د يو ايت دمفهوم تصديق کوي چې داسې څيز ترېنه مطلب دے چې ليدونکے يا کتونکے خوشحاله کړي.

لونها تسر النٰظرينة (البقره۹۶.۲)

(دهغې رنګ ليدونکي خوشحاله کړي)

د يوې بلې نظريې مطابق چې “نظريه وحدت جمال” ورته وائي دهغې پيشکونکي وائي چې حسن اوقبح (ښائست اوبدرنګي) ديو څيز حسين کېدل يا قبح کېدل هېڅ حېثيت نۀ لري دا صرف کتونکي يا ليدونکي يا ناظر جذب درون يا هغه جذبه وي چې پۀ موضوع کښې دحسن صورت خپل کړي اوهغه ښائسته اوجاذب نظر کړي. د دې نظريې بل مکتب فکر د”تصور جنسيت” قائل دے اودعویٰ کوي چې دکائنات تکوين دجذب و انجذاب دعناصرو نه شوے دے او پۀ دنيا کښې هر ذي روح دخپل متضاد صنف لپاره جبلي کشش لري چې “جبلت جنسي” ورته وئيلے شي. اوپۀ اصل کښې جبل جنس دحسن وجاذبيت منبع ده اود هغې پۀ اظهار يا اعجاز سره دا کائنات ښائسته او زړۀ راښکونکے ښکاري . پۀ بل صورت کښې في الحقيقت يو شے نۀ ښائسته دے اونۀ بدرنګ.

کروساز پۀ “الحسن” نومې کتاب کښې دحسن پۀ درې صفتونو زور ورکړے ؤ ۱. پۀ کثرت کښې پۀ وحدت ۲.تناسب او۳. موزونيت .

د اټول بحث مونږ داسې راغونډوو چې هر شے ښائست لري. اود هغې لپاره ضروري ده چې تناسب ولري،درنګونو مناسب امتزاج ولري،موزونيت پکښې وي .کله چې داټول يو ځاے شي نو د دې ټولو مناسب امتزاج ته حسين يا ښائسته وئيلے شي.

رحمان بابا انساني حسن داسې ستائي:

دراز قد دراز مژګان درازې زلفې

وړې شونډې وړه خلۀ واړۀ غاښونه

اوخوشحال بابا ئې داسې ستائي :

غټې سترګې لوئې باڼۀ پراخې وروځې

شکر لبې ګل رخسارې مه جبينې

تنګې خلې لکه غوټۍ،هوار غاښونه

سر ئې ګرد پۀ تورو زلفو عنبرينې

پۀ وجود کښې لکه ها لۀ وېښتو خلاصې

پښې کمکۍ،غونډې پنډۍ پهن سرينې

ترنځې ګيډې سينه ورې ملا نرۍ

قد ئې سم لکه الف پۀ تن سيمينې

الله تعالیٰ احسن الخالقين دے او فرمائي چې ما انسان پۀ احسن تقويم پيداکړے دے. د سترګو،غوږونو توازن پۀ سر کښې د دماغو توازن ،دفکر توازن،پۀ کائنات کښې دغور و فکر قوت انسان اشرف المخلوقات ګرځولے دے.

علامه اقبال وائي :

رنگ ہو یا خشت ہو، چنگ ہو یا حرف و صوت

معجزہ فن کی ہے خون جگر سے نمود

داشعر د افلاطون ددې فکر غمازي کوي چې پۀ هر فن تخليق د فنکار ،شخصيت يا کردار مهر ضرور پکار دے. مطلب دا چې يوه فن پاره دخالق دتخيل ،محنت اومقام تعين کوي . مونږ داسې وئيلے شو چې د انسان تخليق دهغۀ دخالق د احسن الخالقين کېدلو ګواهي ورکوي .

غني خان د حسن او مينې حقيقت داسې ستائي :

ستوري ته اسمان کښې يوه ورځ ووې هلال

خداے ادم له مينه ورکړه مونږ له تش جمال

زۀ ( به) پۀ خندا ورکړم داخپل ښائست کمال

ماله کۀ يو څاڅکے مينه راکړي څوک پۀ سوال

مينه حقيقت، حسن سايه ده

حسن له زوال شته مينه نۀ لري زوال