Author: pakhtoon

 د سر بسته طاقتونو پۀ مرسته او اشاره یو معلوم کردار پۀ قبائیلو د هغو خپله او ازاده خاوره داسې راتنګه کړې وه چې پۀ يخ ژمي او واورو واورو لارو د الوتکو د بمبارۍ او پۀ زمکه د دهماکو لۀ وېرې د علاقې ټول خلق پۀ هجرت مجبور وو. د ګاډي د تګ را تګ لارې د واورو پۀ وجه مکمل بندې وې. شتمن خلق اکثر پۀ خرونو او خچرو او عام اولس ټو ل پیاده روان وو.

د سلیم پلار د فالج پۀ رنځ رنځور د یو لاس او د یوې پښې د حر کت نه محروم پۀ کټ کښې پروت ؤ. د هغۀ مور هم د عمر پۀ هغه پړاو کښې وه چې پۀ دې واورینو لارو تګ د هغې د پاره ناممکن ؤ.

سلیم حېران او پرېشان ؤ چې د محشر پۀ شان د ځان ځانۍ پۀ دې ماحول کښې هغه څۀ وکړي؟ ورکوټے ځوے خو به ئې مور پۀ غېږ کښې واخلي، لور ئې کۀ هر څو د اتو کالو پۀ عمر کښې ده؛ لۀ ناکامه به پۀ خپله څۀ ګوزاره وکړي ـــ خو د هغۀ د پاره دا ناممکنه وه چې مور او پلار دواړه د ځان سره بوځي. هغۀ ډېر پۀ ګرانه صرف دومره کولے شول چې دواړو کښې یو پۀ شا کړي.

وخت پۀ وخت د جنګي الوتکو د بمبارۍ او زمکې نه پرې د جوابي ډزو پۀ وجه پاتې کېدل هم د ټول خاندان د خودکشۍ مترادف وو. د ډېر سوچ او هر رنګ کوشش نه وروستو هغۀ دا فېصله وکړه چې مور به مې اول بوځم، ځکه چې ښځه ذات دے ــــ کله چې محفوظ مقام ته ورسېږو نو پلار پسې بۀ مې واپس راشم ـــ د هغۀ پلار هم د اوښکو نه ډکې سترګې پۀ داسې انداز پټې کړې لکه چې د هغۀ د فېصلې تائید کوي.

د سلیم کور ودانې د خوراک سامان او داروګان د هغۀ کټ سره نزدې پۀ مېز کېښودل، سلیم پرې کمبل راخور کړو او پۀ دې وعدې سرۀ ترې روان شو چې څنګه مونږ کېمپ ته ورسېږو نو زۀ به پۀ تا پسې واپس راځم.

د شپږو ګېنټو مسلسل مزل نه وروستو هغو هلته ورسېدل چرته نه چې د ګاډي تګ ممکن ؤ. هغه سره د ټولې کورنۍ پۀ ګاډي کښې کښېناستل ـــ چې د حکومت لۀ خوا جوړ شوي کېمپ ته رسېدل نو د ماسخوتن بانګونه شروع وو. هغۀ پۀ ډېر کړاو یوه خېمه تر لاسه کړه او واړۀ ئې ورلاندې اودۀ کړل. د یوې ډېرې دردناکې شپې نه وروسته هغۀ نزدې دوکان نه د وړو د پاره د خوراک سامان راوړو، کور ودانې ته ئې پېسې ورکړې چې خېر دے، دې نزدے دوکان ته پۀ برقعه کښې ځه کۀ د سامان ضرورت پېښیږي او زۀ ځم چې پلار ته مې ځان ورسوم.

هغه چې کله د خپلې علاقې اولني چېک پوسټ ته ورسېدل نو هلته ولاړ سپاهي ايسارکړل. هغۀ ورته د خپل رنځور پلار پۀ حقله ټوله خبره تېره کړه خو بیا هم د حالاتو د حساسیت پۀ وجه هغۀ ته د وړاندې تګ اجازت ورنۀ کړے شو. د چوکۍ مشر افسر د هغۀ د تسلۍ د پاره د هغۀ نوم او ټول معلومات پۀ رجسټر کښې ولیکل او پۀ دې تسلۍ سره ئې ورته د واپس تلو حکم ورکړو چې مونږ به درله څۀ طریقه جوړه کړو.

هغه کۀ د چیک پوسټ نه خالي لاس واپس کړے شو خو دا خبره د هغۀ ضمیر نۀ منله چې هغه دې د خپل رنځو ر پلار سره شوې وعده ماته کړي.

هغه پۀ دي علاقه کښې ماشوم لوے شوے ؤ، د ټولو لارو ګودرو ورته پته و. هغۀ پۀ یوه بله لار د تګ فېصله وکړه. د دوه کلو میټره مزل نه پس پۀ یو ځنګل کښې روان ؤ چې د څو ټوپکمارانو د لاس لاندے راغلو. هغۀ ورته خپله ټوله قیصه تېره کړه خو پۀ تربوزکو کښې پټو مخونو هغۀ ته پۀ لاسونو کښې هتکړۍ واچولې او د جاسوسۍ پۀ الزام کښې ئې ګرفتار کړو. هغه د مرګ او ژوند پۀ برید ولاړ ؤ، صرف د امیر صاحب راتګ او فېصلې ته پۀ انتظار ناست ؤ چې هم دغه ګروپ د سپايانو د اټېک پۀ ضد کښې راغلو. د دواړو غاړو نه پۀ ګڼ شمېر کښې ډزې وشوې چې هغه هم پۀ کښې زخمي شو. ډزې لا هغسې شروع وې چې هغه د زخمونو نه بې هوشه شو. چې کله پۀ هوش کښې راغے نو هسپتال کښې پروت ؤ. چې د خبرو کولوجوګه شو نو بلها ډېر تپوسو نه ترې نه وشول. هغۀ ورته خپله ټوله قیصه تېره کړه. د هغۀ پۀ لاسونو کښې زولنو د هغۀ پۀ بې ګناهۍ ګواهي ورکوله اود تحقیق نه هم ثابته شوه چې د هغۀ نوم پۀ چیک پوسټ کښې درج دے. د هسپتال نه د فارغېدو او د زخمونو پۀ جوړېدو ئې څو میاشتې تېرې شوې. د هغۀ دا یقین ؤ چې د هغۀ پلار به پۀ حق رسېدلے وي او کۀ هغه ژوندے هم وي نو د سلیم د پاره تګ بیا هم نۀ ؤ ممکن ځکه چې حالات نور هم خراب شوي وو. هغۀ سره د صبر نه بغېر بله لاره نۀ وه.

پینځۀ کاله پس چې حکومت عوامو ته د تګ اجازت ورکړو نو سلیم پۀ اولنو کسانو کښې شامل ؤ. پۀ ټوله لاره د هغه پۀ ذهن کښې د هغۀ د پلار نیم مفلوج وجود او پۀ سترګو کښې اوښکې اوړېدې راوړېدې. هغه اوس د خپل نیم غورځېدلي کور مخ ته ولاړ ؤ. د هغۀ د زړۀ درزا د هغۀ د اختیا ر نه بهر وه. د هغه احساسات د لفظونو پۀ دائره کښې نۀ راتلل. د هغۀ پۀ مخ د نا امیدۍ، د درد، د نفرت او د پرېشانۍ تاثرات ټول پۀ یو وخت موجود وو. هغه چې کله هم هغې کمرې ته داخل شو چرته چې ئې خپل رنځور پلار پرېښے ؤ نو پۀ کټ صرف د هډوکو ډهانچه پرته وه.

نولس کاله پس پۀ پاکستان کښې سر شمېرنه وشوه. پاکستان جوړېدو نه وروستو پینځمه سر شمېرنه 1998ز کښې شوې وه. د هاغه وخت وزيراعظم د مسلم ليګ ګوند\ مشر ميا نواز شريف ؤ او اوس چې دومره وخت پس شپږمه سرشمېرنه وشوه نو وزيراعظم بيا هم نواز شريف ؤ. دې سر شمېرنې ځان سره د سوالونو او ګمانونو یو بهیر هم راوړو.

کۀ يو اړخ ته ميډيا او پۀ ځانګړې توګه اخباري کالمونو کښې صحافيانو د دې سرشمېرنې پۀ اعداد و شمار نيوکې وکړې نو بل اړخ ته د اولس نمائنده سياسي ګوندونه هم دغه سرشمېرنه باندې نيوکې کوي او پۀ خپلو سياسي تقريرونو او مرکو کښې پرې سوالونه اوچتوي.

د یو ملک دولتي انتظام چلولو او د باقاعده منصوبه بندۍ پۀ یقیني کولو کښې د سرشمېرنې کردار نه انکار نۀ شي کېدے. دا چې پۀ وطن کښې څومره خلک دي، د دې خلقو د ژوند ژواک د پاره مختلف ضرورتونه څۀ دي او دې ضرورتونو پوره کولو د پاره به څۀ منصوبه بندي پکار وي؟ څومره د وطن نه بهر مزدوري او کاروبارونه کوي، د اولس معاشي ژوند څنګه دے، د اولس کنډمې کړمې څۀ دي، کال په کال څومره خلقو ته د څومره د روزګار ضرورت پېښېږي، دولت د خپلو وسائلو نه څنګه ګټه پورته کولې شي، د تعليم شرح څۀ ده، د مرګونو شرح څۀ ده، ابادۍ کښې د زیاتوالي تناسب او شرح څۀ دي، ملک کښې چې څومره خلق دي نو د هغوي انساني او بنيادي حقونه به دولت څنګه هغوي ته ورکول یقیني کوي، څومره ځوانانو او پېغلو ته روزګار ورکول دي د هغې دپاره نوې منصوبې پېل کول. اولس ته چې د دولت لۀ خوا کوم بنيادي حقونه ورکول د دولت پۀ ذمه دارو کښې يو مهمه ذمه داري ده چې دولت پۀ صحيح توګه د اولس د پاره منصوبه سازي وکړي. پۀ وطن کښې د اوسېدونکو خلقو سرشمېرنه د دغه انتظامي کارونو اولنے جز دے. د ګلوبلائزېشن پۀ دې دور کښې خو دا هره لحظه اپډېټډ پکار ده. ټېکنالوجۍ دومره پرمختګ کړے دے چې دا کار ئې ډېر اسان کړے دے خو بيا هم پۀ وطن کښې نولس کاله اوږدې مودې نه وروستو سر شمېرنه پۀ داسې حال کښې وشوه چې د وطن ځينې برخې د بلها اپرېشنونو باجود د جنګ مېدانونه دي، د بارود پکښې درزا، طالبانائزېشن پکښې د ژوند نقشه بدله کړې، ځانمرګي او ډرون بریدونه، د 2005ز زلزله بيا سېلابونه او د جنګ لۀ عمله بې درکه شوي خلق چې دا پته ئې هم نۀ لګي چې چرته دي، مړۀ دي کۀ ژوندي دي ـــ پۀ ښونځو، پۀ پوهنتونونو کښې د ماشومانو او ځوانانو قتلول او د جنګ سره سم د نوې نشې پۀ ځوانانو کښې متعارف کېدل چې د نړيوالې سروے مطابق خاص ښکار ئې د شلو نه تر پنځویشتو کالو پورې تعليم يافته ځوانان او پېغلې دي، دا ټول هاغه سوالونه دي چې کره سرشمېرنو نه وروستو دې د پاره منصوبه سازي کېدې شي خو پۀ داسې حال کښې چې د وفاق سره سره پۀ صوبو کښې د جمهوريت يو کمزورے ترين طرز حکومت بلکې د دنيا يو بې کاره حکومتي بندوبست دے او بيا پۀ تېره تېره د پښتونخوا حکومت چې د ټولو نه زياته پۀ دغه جنګ او افتونو کښې دا صوبه متاثره شوې ده او دې سره تړلې شوې قبائلي سيمې چرته چې پۀ لکهونو خلق بې کوره شوي او پۀ مياشتو، کلونو د کوره لرې پۀ کېږدو او نورو ښارونو کښې د مهاجرت ژوند ته مجبوره شوي دي، دې سره سره اربنائزېشن هم پۀ لوے کچ شوے دے ـــ د ملک دننه د ډېرو خلقو شناختي کارډونه لا پۀ "نادرا" کښې بند دي چې د ویريفيکېشن د يو زړۀ ستړي عمل نه تېرېږي چې د يوې لوئې ستونزې رنګ ئې اخستے دے.

دلته تاسو سره د دغه سر شمېرنې 2017ز يو لنډيز شريکوم:

کۀ دغه جدول ګورو نو پۀ موجوده سرشمېرنه کښې پۀ پنجاب کښې د ابادۍ زیاتېدو شرح د ټولو صوبو نه کمه ښودلې شوې ده. پۀ دې تازه سرشمېرنه اعتراضونو کښې د پنجاب ابادۍ کښې د دې غېر فطرۍ کمۍ راتلل پۀ خپل ځاے لوے اعتراض دے. تجزیه نګاران وائي چې د پنجاب "ون یونټ" ساتلو د پاره د دغه صوبې ابادي کمه ښودل د پلاننګ برخه ده. کۀ د پنجاب پۀ ابادۍ کښې اضافه وښودلې شي نو دا به د ابادۍ پۀ بنیاد د نوو حلقو د جوړولو سره سره د صوبې د تقسیم جواز هم جوړېږي. پنجاب کښې د زمانو راهسې د سرائیکي "اقلیت" استیصال کېږي او دغه سیمه د ځان له صوبې رغوڼې اخلاقي او ائیني غوښتنه کوي. د کمې ابادۍ ښودلو سره دغه مطالبه د لږ نه لږ لسو کلونو پورې )کۀ چرې راتلونکې سرشمېرنې پۀ مقرره وخت وشي( پۀ شا کړې شوه. د نوې سرشمېرنې پۀ نتیجه کښې پنجاب د کمې ابادۍ ښودنې سره د مرکزي اسمبلۍ څو سیټونه لۀ لاسه ورکوي خو پارلېمان کښې د شمېر پۀ لوبه پوهه خلق پۀ دې پوهېږي چې دغه فرق څۀ لوے بدلون نۀ شي راوستے. د پنجاب لابي د صوبې وېش کله هم نۀ مني.

بل خوا کۀ د خېبرپښتونخوا د قامي اسمبلۍ څلور سيټونه سېوا کېږي  نو پۀ دې باندې دا ازاله ګرانه ده چې د وړې صوبې ابادي کمه ښودلو باندې د صوبائي خود مختارۍ لۀ وجې اخستې شوې ګټې وفاق بېرته ځان سره خوندي کړي.

د مسلم ليګ )یانو( نه علاوه نور ټول سياسي ګوندونه پۀ دغه سرشمېرنو نيوکې کوي او غوښته کوي چې کره سرشمېرنه دې وشي. پۀ دې اعتراضونو کښې د نورو ګوندونو سره د عوامي نېشنل پارټۍ لۀ خوا د قبائیلي سیمو پۀ حواله خصوصاً د تحفظات څرګندونه شوې ده. سندهـ صوبې د ټولو نه وړومبے پۀ سرشمېرنه خپل اعتراض رېکارډ کړے دے.

د فاټا پۀ حوالې سره پۀ يو وخت کښې د حکومت له خوا وئېلے شوي وو چې شل لکهه خلق د وزيرستان نه د اپرېشن ضربِ عضب پۀ وجه کډوال شوي وو، خو دلته سرشمېرنه کښې د شمالي او سويلي وزيرستان ټوله ابادي 1,212,541 ښودلې چې ډېر سوالونه پرې را اوچت شوي دي. پۀ خېبر پښتونخوا کښې د موجوده حالاتو پۀ هنداره کښې ضرورت ددې خبرې دے چې کۀ ریاست پۀ رېښتيا غواړي چې ترهګري او بدامني دې ختمه شي او د دغه ځپلې شوې صوبې اولس دې نور ونۀ ځپلے شي، ریاست دې پښتنو سره نور د مېرې مور سلوک ونۀ ساتي، د کومې نتيجې چې د ملک پۀ تاوان کښې دي نو بيا دې پۀ ترجيحي بنيادونو کوټلي ګامونه واخستلے شي چې يادې شوې صوبه کښې د افتونو او جنګونو لۀ امله شوې تباهۍ او د څلور کاله د يو کمزوري نه کمزوري صوبائي حکومت چې صوبه ئې د ډېرې بد انتظامۍ سره مخ کړې ده، دلته منصوبه سازي ډېره ضروري ده او د هغې دپاره سرشمېرنه اولنۍ پوړۍ ده، ګنې پۀ داسې حالاتو کښې به د دې خاورې اولس د خپلو محرومیو د شدید احساس سره مخ شي او د محرومیو د احساس شدت کله هم ښې نتیجې نۀ راوړي.

[دا خاکه د پښتون د جولایـۍ 2017ز ګڼه کښې د اووهٔ شپېتم نه تر اویایم مخونو باندې نیمه چاپ شوې وه او پاتې نیمه برخه ئې نهٔ وه ترلاسه شوې. پهٔ ترلاسه کېدو ئې دې یادګیرنې سره ستاسو د لوست ذوق ته سپارو ــــ پښتون]

د دوستانو د کتابونو پۀ حقله به ئې کله کله دلچسپې تبصرې هم کولې. لکه چا ترې تپوس کړے ؤ چې د پرېشان خټک صاحب کتاب "پشتون کون؟" څنګه دے؟ نو وې وئيل، "کتاب ښۀ دے خو چې پۀ کومه ژبه کښې ليکلے شوے دے، دا د ماضي اردو نۀ ده. دا د حال هم نۀ ده، دا د مستقبل اردو ده."

مخامخ به ئې بنده ته ښه سپينه خبره هم کوله. لکه يو ځل ترې ډاکټر زبېر حسرت پوښتنه کړې وه چې زما او صاحب شاه صابر صاحب پۀ باره کښې مو څۀ خيال دے؟ نو ور ته ئې وئيلي وو، "تا ته چې بنده وګوري نو ښکلے ښکارې. زړۀ ئې غواړي چې تاسره دې مجلس اوږد کړي خو چې ستا خبرې واوري نو رو رو ئې درنه زړۀ تور شي." د دۀ يو کتاب چې "غزل زار" نوم ئې ؤ، پۀ حقله ئې وئيلي وو، "پۀ کتاب کښې چې هر څۀ وي هغه پۀ خپل ځاے، خو ټائټل ئې داسې دے چې ما پۀ المارۍ کښې تاله کړے دے، هسې نۀ چې بچي مې وويني، زړۀ کښې به وائي چې پلار مو پۀ دې عمر کښې داسې کتابونه ګوري!!!"

د ميا صاحب يو بل مينه وال او معتقد ډاکټر عرفان خټک ورله يو ځل خپله د افسانو مجموعه د سريزې ليکلو دپاره ور وړې وه. د اوړي موسم ؤ او ګرمي پۀ زور کښې وه. پۀ غرمه کښې کور ته ورغلے ؤ. کله چې ميا صاحب د کوره راووتو نو عرفان خټک صاحب ورته ووې، "ميا صاحب! زما د افسانو پۀ کتاب به راله څۀ وليکئ؟" ميا صاحب چې ترې مسوده واخسته او ورته ئې ووې، "ستا د دې کتاب څۀ نوم دے؟" عرفان خټک ورته ووې، "څپېړې"ـــ ميا صاحب ور ته ووې، "يه هلکه! نو تۀ دې ګرمۍ ته نۀ ګورې چې خپلو مشرانو له "څپېړې" ورکوې؟ پۀ سره غرمه دې د ارام نه وويستم."

کۀ هم څۀ د صبر زغم خاوند ؤ او د اکثرو خلقو پۀ زياتي به غلے کېدو، خو بيا هم انسان ؤ او تر څۀ حده انتقامي جذبه هم پکښې وه. يوه موده به دۀ خواوشا دوو کالو پورې رېډيو له مزاحيه ليکل کول چې پۀ خپل مخصوص انداز کښې به ئې اورول. دغه پروګرام ډېر مقبول شوے ؤ. وروستو به بيا يو بل مزاحيه پروګرام کښې د پښتو نامتو کاميډين اداکار قاضي مُلا د هغۀ پېښې کولې. يو ځل ئې سوال جواب راولېږلو چې هر څوک زما چې پېښې کوي هغه منع کړئ. پروډيوسر قاضي مُلا ته ووې خو هغه منع نۀ شو. تقويم صاحب معلومات ترلاسه کول چې دا څوک زما پېښې کوي؟ چا ور ته ووې، "نور خبر نۀ يم خو دغه پروګرام يو قاضي مُلا او بل قاضي خامس دے، دواړه کاميډي اداکاران دي، نۀ شم وئيلے چې اوس کوم يو به دا کار کوي؟

ميا صاحب پۀ دې ټس کښې پۀ خپل دوست رشيد باچا "قاضي خامس" د پېښور نه د ټوپۍ کالج ته بدل کړو او اخر چې هغه پۀ منډو ترړو او سفارشونو رشيد باچا ته ورسېدو نو هغۀ ور ته ووې، "ټيک ده، خو تۀ هم پۀ ريډيو د مشرانو پېښې مۀ کوه!" دغلته ورته خامس صاحب وضاحت وکړو چې دا خو زۀ نۀ قاضي مُلا کوي. قاضي مُلا به دا خبره ډېره پۀ خندا کوله چې د پښتو متل غلط ثابت شو چې "د کانګړې پۀ ټس کښې لاړې بټګرامه"، قاضي خامس د کانګړې اوسېدونکے دے، پکار وه چې د دۀ پۀ ټس کښې ما وهل خوړلي وو، خو زما پۀ سر کښې دے ووهلے شو.

د ليک، لوست، تعليم، ليکوالانو او استاذانو پۀ حقله ئې ډېرې دلچسپې خبرې مشهورې دي. د پښتو اکيډمۍ پخواني ډائريکټر او نوموړي ليکوال نواز طائر صاحب ترې يو ځل تپوس کړے ؤ چې ميا صاحب! تاسو ډاکټر اختر له د پي اېچ ډي ډګري ورکړه خو اٰيا….. هغه د دې قابل دے؟ نو ميا صاحب ورته پۀ جواب کښې ووې، "طائر صاحب! ډګري ئې واخسته، علم به ورسره راشي."

لطف الله خوشنوي د ته ئې يو ځل مسوده د کتابت د پاره ورکړې وه. لطف الله ورته ووې، "ميا صاحب! دا يو ټکے دې پکښې بې ځايه ليکلے دے." ميا صاحب ورته پۀ جواب کښې ووې، "لطف الله! بنده چې زوړ شي نو ټکے سم ځاے ته نۀ شي رسولے."

دغسې يو ملګري ورله کتاب د سريزې ليکلو د پاره وړے ؤ. هغۀ ته ئې وئيلي وو چې پېسې پکښې شته کۀ نۀ؟ هغۀ وې نه، ثواب به دې وشي. ميا صاحب ورته ووې، "د ثواب دپاره به دوه رکته نفل وکړم."

ځلان مومند ورته د يو ملګري د پاره سفارش کړے ؤ چې فيس ورته معاف کړي. پۀ جواب کښې ئې ورته وئيلي وو چې زمونږ د يونيورسټۍ څۀ نامه ده؟ هغۀ ورته ووې "الخېر" ـــ ميا صاحب ووې، "بس خېر ته ناست يو نو." دغه وخت ميا صاحب الخېر يونيورسټۍ کښې ؤ.

کله چې ګورنر فضل حق صوبه کښې د ليکوالانو پۀ غوښتنه د پينځم جماعته پورې د پښتنو علاقو کښې د پښتو لازمي کولو فېصله وکړه نو ميا تقويم الحق صاحب دې له کورس تيار کړو او د پرائمري استاذانو ته ئې د دې ترغيب ورکولو. دې سلسله کښې بنو ته تللے ؤ او هلته ئې استاذانو ته د پښتو ژبې پۀ اهمیت خبرې کولې، چې دې کښې یو د پرائمري استاذ راپورته شو اور ته ئې ووې، "مونږه دا کار نۀ شو کولے، اس سے ہمارا  اردو  خراب ہو جائے گا." میا صاحب ورته سمدسي جواب ورکړو، "تمہاری اردو  اس سے زیاده خراب نہیں ہوسکتی، ځکه چې د "ہماری اردو" پۀ ځاے "ہمارا  اردو" وائې، نوره به څۀ توره ووهې؟"

د تحقیق او تنقید سره تر اوږدې مودې پورې د تعلق پۀ سلسله کښې ئې ګڼې قلمي مسودې د نظره تېرې شوې وې او دا شوق ئې هم لرلو چې کۀ نورې څۀ نایابه مسودې چرته ومومي. دې سلسله کښې د وزیرستان کاڼیګرم ته رسېدلے ؤ او هلته ورته معلومه شوې وه چې دلته د چا سره یو کتاب شته چې د هغوي د نیکونو د زمانې دے، خو چا ته ئې نۀ ښائي او نۀ ئې چا له ورکوي. میا صاحب پۀ څۀ چل زور او سفارش دغه کتاب ته رسېدلے ؤ. دا کتاب د میا صاحب پۀ قول لس اتو کپړو کښې تاو پروت ؤ او چې هره کپړه به ئې ترې لرې کوله ما به زړۀ کښې وئیل چې دا به ضرور د پیر روښان یا د هغۀ د اولاد قلمي مسوده وي ـــ خو چې کپړې مې ترې لرې کړې او ما له ئې کتاب راکړو نو هغه د اخون دروېزه "مخزن اسلام" ؤ.

نور ئې هم داسې ډېر واقعات شته چې یو بل ته یاد دي، خو څۀ د لیکلو نۀ دي او څۀ تر ما نۀ دي رارسېدلي. البته دا خبره ټول مني چې میا صاحب یو صاف زړے انسان ؤ. پۀ رښتیا معنو کښې عالم ؤ. د خپل علم پۀ قدر پوهېدو. د علم تږو له ګودر ؤ خو ورسره د امام شافعي دا قول ئې هم پۀ نظر کښې ؤ چې څوک نا اهلو ته علم ورکوي نو دا داسې ده لکه د خر پۀ غاړه کښې چې د ملغلرو هار اچوي.

میا صاحب د خپل علم او عمل پۀ وجه مستجاب الدعوات ؤ. درې دعاګانې ئې پۀ ژوند کښې غوښتې وې چې هغه دا دي: الله تعاليٰ دې راله پۀ پېښور ښار کښې خپل کور راکړي ځکه کۀ پۀ ښار کښې د چا ډېر بې تکلفه دوست وي نو هم د ډېر تګ راتګ پۀ وجه ترې تنګ شي ـــ دوېم دا چې زما بچي دې زما پۀ ژوند کامیاب شي او درېم دا چې الله تعاليٰ دې ما پۀ داسې بد مرض نۀ پرېباسي چې بچي مې خدمت نۀ شي کولے او د دعا پۀ ځاے ورته ښېرې کوم.

دا درې واړه دعاګانې ئې الله تعاليٰ قبولې کړې وې. ښار کښې ئې یونیورسټۍ سره نزدې خپل کور کړے ؤ، بچي ئې ټول د دۀ پۀ ژوند لوے ډاکټران وو او مرض ئې هم څۀ داسې نۀ ؤ چې د چا د خدمت دې محتاجه شوے وي. اخر دا لوے عالم، ممتاز، ناویاته لیکوال او عجیبه سړے د حق پۀ لور لاړو، خو یادونه به ئې تل ژوندي وي.

ممتاز علي خان او ډاکټر همایون هما ئې د مشرۍ استاذۍ او دوستۍ حق ادا کړے او د دوي لیکلې مختلفې علمي مقالې، مضمونونه، خاکې، افسانې، سریزې او څو خطونه ئې د "غوره لیکونه" پۀ نامه کتاب کښې چاپ کړي دي. خو ډېر څۀ ئې ناچاپه پراتۀ دي. باید بل څوک راوړاندې شي او د سید تقویم الحق دا ملغلرې د تل د پاره پۀ کتابي صورت کښې محفوظ کړي.

"د مرګ نه مخکې يو څو ټکي"

ليکوال: ډاکټر خورشيد عالم

ګو چې د ډاکټر خورشید عالم صاحب د هم دې عنوان لاندې پۀ انګرېزۍ کښې ليکلے شوے کتاب به زما نزدې يو کال کېږي چې مطالعې لاندې دے چې پکښې موجود  د ميلينونو ډالرو سوالونو ته معقول او مناسب جوابات ولټوم خو چې کله مې د پښتو دا کتاب وليدو، راواخستو او ولوستو نو د هغوي د خوښې مطابق چې پۀ انګرېزۍ خو د هغوي بچي هم پوهېږي، نو فېصله مې وکړه چې اول به پۀ پښتو کښې دغه تبصره وليکم نو بيا به انګرېزۍ کښې هم انشاالله د زر نه زر خپله رايې او نظر پېش کړم.

د پښتو دې ليکلي کتاب ما ته د ډاکټر صاحب پۀ وساطت د باچاخان، خان عبدالولي خان او اجمل خټک صاحب تجربو او سپارښتنو ته د لا ورنزدې کېدو او د خپل تحقيق او مطالعې، مشاهداتو او تجربو د کره کتنې نۀ صرف يوه زرينه موقع تهيه کړه بلکې زما د ډاکټر صاحب سره د موافقت او مشترکه مأخوذاتو، زما ذاتي تحقيق او رياضت باره کښې  زما پۀ خپل کار، تجربه او نتيجه خېزه مطالعې باندې يقين او صحت نور هم غښتلے او پياوړے کړو

دا کۀ يو خوا زمونږ د مشترکه تجربو او نظرياتو تصديق کوي نو پۀ بل اړخ د يو ورته ليکنو او سپارښتنو پېش بيني کوونکو بيانيو جاري کولو امتياز هم رابخښي چې کۀ دغسې وي نو بيا به هغسې وي، اؤ د "کۀ ــ بيا" دغه سائنس هم دلته زده کېږي چې زۀ ورته د جديد جدلیاتو نۀ بلکې د معقولیت بنياد وايم لکه چې پښتو کښې مونږ وايو چې يا مې پړ کړه ګني زۀ دې پړ کوم. دا سائنس هر قسم بحث، مذاکرو، مناظرو او بې مقصده خبرو اترو ته لار تړي او مونږ دې بريد باندې ودروي چې يا قلم راکړه او يا تعليم واخله.

څنګه چې باچا خان د خود اګاهۍ او تجاربو پۀ پرتله د خپلې زمانې د نورو خلقو نه مخکښې دے، هم هغسې ئې مشاهدات هم ډېر سپېځلي او ډېر پرمختللي دي لکه ډاکټر عالم صاحب وائي چې باچا خان به وئېل چې "کۀ پۀ پلار خرڅ شوې او کۀ پۀ دوکاندار خو د خرڅ مال قامي ګټه نۀ شي کولې" او هم دغه اصول د هغوي د خدائي خدمتګارۍ پۀ تنظيم کښې د ګډون پۀ اولنۍ حلف نامه کښې هم څرګند دي چې خدائي خدمتګار به بغېر د کومې طمعې، لالچ، غرض او ذاتي مطالبې د قام د پاره بغېر د کوم اجر او منصب د غوښتنې کار کوي. دلته  باچاخان يو داسې زوے غواړي چې هغه د خپلې رايې پۀ ازادۍ سره د اظهار او بيا پۀ هغې باندې د استقامت ښودلو او ټينګ پاتې کېدو قوتِ نفس او قوتِ نفوذ دواړه لري، داسې نۀ چې عذر پېش کوي بلکې د ذاتي ذمه دارۍ پۀ احساس سنبهال وي.

حقيقت دا دے چې د خپل ډېر بوخت سیاسي ژوند باوجود خان عبدالولي خان کوم زرګونه صفحې کار مونږ ته د مطالعې، پند او نصيحت اخستنې د پاره ډالۍ کړے دے نو دا هم د هغوي د دغه لوړ قوت، تميز اواعليٰ بصيرت کار ؤ چې دغه تاريخ ئې د خپل عقل او منطق پۀ زور نۀ صرف وليکلو بلکې تاريخ ئې جوړ هم کړو، ثابت هم کړو او د ائنده باره کښې ئې هم دغو مطالعاتو، څېړنو او تجرباتو پۀ بنياد د پېش ګوئيانو ورکولو او نتيجه ګيرۍ لار هم راوښوده او بهيړ چال د مهارولو طريقه ئې هم راوښوده چې کۀ زيړ وي او ګول وي او تريو وي نو عاقلان به پۀ خپله پوهه شي چې نارنج به وي.

حقيقت دا دے چې کۀ زما پۀ مخکښې د ډاکټر عالم غوندې پۀ قام ، وطن او د ازادۍ رائې پۀ اهميت او قوت باندې پوهه مؤرخ، سوانح نګار او معاشرتي سائنسدان نۀ وے نو چې څنګه پۀ واضح، نېغ او رسا الفاظو کښې دوي د دې درې واړو مشرانو د ژوند، اصل او اصول کشف کړے دے او مونږ ته ئې رامنتقل کړے دے نو شايد چې ما به د خپلو دغو مشرانو پۀ حقله دومره جوت، طاق او څرګند حقائق چرې هم پۀ ډاګه کړے شوے نۀ ؤ.

حقيقت دا دے چې د لمر دليل هم لمر وي. د ډاکټر عالم صاحب د دغو درې واړو مشرانو سره نزدېکت او بيا د هغوي د دۀ ځان ته د رانزدې کولو راز او منشاء هم دغه وه چې هغه د هغوي د نفسياتو څخه اګاه او د هغوي پۀ اراده او نيت پوهه ؤ. لکه د خان عبدالولي خان يوه تجربه رانقل کوي:

"د يو سياسي ورکر غټ کار فکري دے او دا کار د علم نه بغېر نۀ کېږي چې پۀ خپل ځان يو کار نۀ شي کولے نو د بل پۀ زور ئې مۀ کوه."

حقيقت دا دې چې ډاکټر عالم دلته هم يوې ډېرې رسا نکتې ته اشاره کړې ده چې کۀ څوک واضح، غېر مبهم او منتشر پاليسي يعني يو منفصل شعور لري نو هغه کولے شي چې خپل هدف، مقصد او منزل ته ورسي او دے به چرې هم د چا څخه د مرستې او ملاتړ طلب ګار نۀ شي او څوک هم چې پۀ خپل قوت، پۀ خپل عقل او پۀ خپل هنر تکيه کوي چرې به هم د رقابت ښکار نۀ شي. د هغۀ هدف مطلق د هغۀ د طاقت پۀ تناسب وي اوکۀ څوک د بل پۀ سر، فکر او قوت کار کوي نو هغه به زبردستي کوي او د جنونيت مظاهره به کوي.زۀ د ډاکټر صاحب دې مشاهدې سره مطلق اتفاق لرم چې پۀ مستقبل کښې به د قيادت انتخاب د فرد د اهليت پۀ بنياد وي، نۀ د موروثيت يا د ځائي ناستې د مدارجو پۀ بنياد.

لکه څنګه چې دغه لائحه او ستراتیژي د رهبرِ تحريک خان عبدالولي خان پۀ سياسي مبارزه کښې لکه د لمر روښانه ښکاري او ثابتوي چې څنګه هغۀ د خپل دغه واضحه پالیسیو نه پۀ فېض او الهام اخستنې د خپل ځان نه پۀ زر کرته قوي او طاقتور مخالفينو ته پۀ داخل او خارج کښې رغنده او برملا شکستونه ورکړل او خپل ځان ئې نړۍ ته بالعموم او خپل قام ته بالخصوص د يو انتهائي زړۀ ور، بېباک، جرأتمند او مثالي مشر او مقرر پۀ حېث ثابت کړو او د راتلونکو نسلونو د پاره يو روښانه مثال وګرځېدو چې کۀ څوک دغسې منطق، عقل او پښتون روح لکه د خان عبدالولي خان راوړلے شي نو بيا څوک هم د هغۀ مخه د هغۀ وجود کښې د ورځائېدو څخه ايسارولې نۀ شي.

د داکټر صاحب د ليک کمال دا دے چې څوک ئې هم يو ځل وګوري، ولولي او غور پرې وکړي نو عقوبت به د نور هم ورنزدې کېدو کوشش کوي چې ددۀ دغه نۀ تمېدونکې، نۀ ودرېدونکې اؤ نۀ وروستو کېدونکې چينې څخه نور هم د بېدارۍ د سحرنې فېض، بصيرت او الهام درسونه او پندونه واخلي، ځکه چې دا د پښتون عالم، مؤرخ، معاشرتي سائنسدان، فلسفي او د ذهن و دماغ تحليل ګر کښې کۀ مونږ يو اعلٰي مدبر لرو چې نظام غوښته ئې د اعليٰ دانشمندۍ شتون ظاهروي، نو د دوي د سياست معروضیت او تحليل ګري مونږ خپل هدف او نصب العېن ته نور هم پۀ ډاګه راوکاږي. پۀ دۀ کښې مونږ يو داسې د حربي فن صلاحيت هم وينو چې د پښتو ن د وحدت د پاره دې پښتون غلامولو ته هم تيار دے خو چې دغه د پېرنګي ذلت بخښونکے د پښتون د تقسيم در تقسيم پوځي او غلامانه نظام متروک او فنا کړي او مطلق متبادل پېش کوي چې هغه د موجود ذهني اؤ فکري جوړښت سره هېڅ اړخ نۀ لګوي. دے دا يقين لري چې کۀ ټول پښتون قام د يو قوت غلام هم شي نو دے دا صلاحيت او استعداد لري چې خپله  تيارۀ شپه رڼا کړي او دغه تفريق نظام چې پۀ غلامانو کښې هم فرق کوي. د غلام ملا بېل او د غلام خان يعني ګل خان بېل قيمت دے. د غلام پير بېل او د غلام منافع خور بېل مقام دے؛ يعني دلته مونږ ورځ ونۀ ليده، پۀ شپه کښې پېدا شو او هم پۀ شپه کښې روان يو. د پنجابي نسل پرست حکومت د مغل او پېرنګي څخه هم زيات متشدد، رسواکن او ظالم ثابتېږي. د انصاف حال دا دے چې عدالت وائي "لب مکشا"، د دې حقيقت مشاهده مونږ د پاکستان والاو د بار او بنچ منځ کښې د تعلق څخه پۀ اسانه کولې شواو فوج وائي "خوځې به نۀ" او عدالت وائي "چپ اوسېږه" نو د حکومت لپاره مقبول او خوښ خلق هم دغه دي چې نۀ خپل حال ته د تغير او حرکت ورکولو جرأت لري او نۀ ژبه لري چې دغه عدالت، قاضي، پوليس او عوامو ته پۀ زغرده او پۀ ډانګ پئيلې خپل د انسانيت، اسلاميت او افغانيت د مقام نه د خپل مستقل کردار پۀ قوت د پوښتنې، تپوس او د غلط کار عمل او لارې څخه د انکار او مقاومت او بغېر د کوم عذر او خوف نه د متبادل اهليت اخلاقي جواز ثابتولو اعلان وکړي.

دلته ډاکټر صاحب د اجمل خټک تجربه رانقل کوي چې "د غلطۍ نه غټه غلطي او د غلطۍ نه غټه ګناه د غلطۍ تشريح ده او د ګناه نه غټه ګناه د تشريح لټول دي"ـــ نو عرض او مطلب ئې دا دے چې مونږ کۀ څوک خطا هم کړي نو چې دغه کس د خپلې خطا ذمه وار ونۀ ګڼو بلکې ځان پۀ ډېرې بېدارۍ سره خپل منزل طرف ته د کامل يقين، صحيح او نافعي علم او محکمې ارادې سره فعال او ګړندي وساتو او چرې هم پرې چروت خراب نۀ کړو چې هم دغه عذر زمونږ د پرمختګ او د يو منفعل شعور کارولو څخه د ايسارولو عامل ګرځي چې کوم مونږ د د انتقام پۀ لار اچولے شي او دغسې مو د خپل هدف څخه بې لارې کولے شي او مونږ پۀ غفلت کښې واقع کولے شي چې قامي تاوان دے، بلکې دا مونږ د خپلې رښتينولۍ لۀ لارې بې لارې کوي اؤ بيا دا اعتراف چې د خطا يا غلطۍ د پاره تشريحات او توضيحات لټوو، يو ډېر تباه کن عمل ثابتېدے شي.

حقيقت دا دے چې کۀ  مونږ د رهبرِ تحريک پۀ ښودلې شوې لاره باندې استقامت اختيار کړو او د اجمل خټک صاحب د تجربې نه پۀ استفاده کولو ځان د کومې پردې او عذر شا ته ونۀ ساتو او لکه د لمبېدلي اس خپل عقل، منطق اور روح باندې اکتفاء وکړو نو مونږ به ډېر زر د پښتون وحدت شاهدان اووسو او ډېر زر به د باچاخان علېه الرحمة مشن، هدف او مقصد حاصل کړو او د پښتون افغان وطن به ډېر زر ارام او ټيکاو ومومي. سل خبرې او سر ئې يو، چې د انسان خپل دماغ، خپل عقل او خپل يقين ددۀ لارښود او استقامت او قوتِ نفوذ او قوتِ تميز د اجماع د ادغام، پېوستون او وحدت اسباب تهيه کوي او همېش به کوي او کۀ څوک پۀ نورو لارو چارو وغورځوي نو هغه به پۀ ما فوق الفطرت او انتهاپسندانه لارو غور کوي چې نتيجه به ئې ډېره خرابه وي. دماغ د خداے پاک يو داسې جوهر دے چې دا د انسان څخه څوک نۀ شي اخستے. حقيقت دا دے چې د بل د متغير کولو نه اول انسان ځان ته تغير وکړي، يعني پۀ خپل ځان توازن، استحکام اؤ وحدت ټينګ کړي اؤ چرې هم نۀ راوپرېږي، نۀ غصه شي او نۀ دا د رښتینولۍ لار د لاس نه خوشې کړي.

حقيقت دا دے چې د پښتنو دغه ناترسه لوبه هم ځان نه شروع کېږي اؤ تل ئې نجيب مثالونه پرېښې دي. دا داسې لوبه نۀ ده لکه چې د ملا به ئې د بل پۀ سر وکړي بلکې دلته فاعل پښتون پۀ خپله وي. دے کار له پۀ خپله پۀ خپل سر ورځي او کار وباسي او يوه پښتو ټپه هم د دې نفسياتو تصديق کوي لکه چې وائي:

ديدن د سر پۀ بدله دے

چې سر ساتې خاورې به وکړې ديدنونه

د پښتنو د وحدت مرام د رهبرِ تحریک پۀ لارښودنو کښې دے. مونږ باید د خپل سیاسي ګوند سره اوسپنیز پېوستون برقرار ولرو او پۀ یقیني توګه د بې غرضه بې طمعې کار کولو سره مونږ خپلو اهدافو ته د رسد امکانات زیاتولے شو. دې لاره کښې اخطار هغه وخت راولاړېږي چې د عذر خواهۍ، بهانه ګیرۍ او غلطیو ته د وضاحتونو او تشریحاتو لټولو کښې ګېر شو. خداے پاک دې وکړي چې زمونږ قامي ارمانونه ورېژېږي.