تاریخ وئيل، اورېدل او لوستل کۀ هر څومره خوندور وي خو همدغه هومره ئې لیکل هم ګران دي، لوے تاریخپوه ډاکټر مبارک علي وائي چې پۀ تاریخ کښې يوازې د هغه وخت د شخصیاتو عملیات او سانحې لیکل نۀ وي بلکې همدغه هر څۀ د هغه وخت د سیاسي، اقتصادي او ټولنیز ژوند پۀ رڼا کښې لوستونکیو ته وړاندې کول وي . تاریخ مطالعه کول مونږ له دا اجازه راکوي چې د تېر وخت د معلوماتو څخه درک واخلو او د دغه معلوماتو پۀ رڼا کښې د روڼ سبا لپاره غوره تګلاره وټاکو . تاریخ چې یو ډېر ګڼ اړخیز ډسپلن دے او پوهه ئې تل فرهنګي سره سره پۀ

د ډېر وخت نه پۀ دې سوچ کښې وم چې پۀ دې شخصيت خاکه وليکم کۀ نه او اخر چې مې د ليکلو فېصله وکړه نو پۀ دې فکر اخته شوم چې عنوان ورله څۀ خوښ کړم. وړومبے مې ورله د قيصې بابا عنوان خوښ کړو خو چې سوچ مې وکړو نو پښتو ادب کښې دومره باباګان موجود دي چې توبې وباسه. څوک د غزل بابا دے، څوک د نظم، څوک د چاربېتې او ځينې پۀ کښې هسې د تبرک د پاره باباګان دي. لا اوس خو پۀ کښې اقبال حسېن افکار صاحب، ګل محمد بېتاب صاحب ته هم د خاکې د بابا خطاب ورکړو او ډاکټر محمد همايون هما

د ډېر وخت نه مې پۀ زړۀ کښې وه چې “پښتون” لپاره څۀ ليکل وکړم خو ذهن مې نۀ جوړېدو چې پۀ څۀ ليکل وکړم. يو خوا کۀ د وخت کمے ؤ نو بلخوا کۀ ذهن به مې پۀ يوه موضوع ليکلو ته جوړ کړو نو داسې څۀ کار به راپېښ شو چې خبره به پاتې شوه. پۀ اخر کښې مې د “پښتون” مجلې مدير ښاغلي ساجد ټکر، چې الله دې عمر برکتي کړي، سره مشوره وکړه چې پۀ څۀ ليکل وکړم ؟ هغۀ راته مشوره راکړه چې پۀ دې خپله لائبرېرۍ او ريسرچ سنټر باندې څۀ وليکه. ما ورته وئيل زۀ پرې سوچ کوم، وئيل ئې ټيک ده. بس

ميشل نيکامنکېنګ، که څۀ هم عمر ئې يوولس کاله دے، خو پۀ دې عمر کښې هم د يو لوړ شخصيت مالکه ده. مور پلار د وړوکوالي نه د مطالعې پۀ خوند پوهه کړې وه. دغه لامل ؤ چې پۀ دې عمر کښې ئې نړيوال شهرت تر لاسه کړو. ميشل د جنوبي افريقې ښار جوهانسبرګ استوګنه ده. خو پۀ يوولس کاله عمر کښې د افريقې سره سره پۀ ټوله نړلۍ کښې د ماشومانو د حقونو پۀ اړه يوه وتلې نامه لري. تر دې چې يونيسېف د نېلسن منډېلا مجسمې سره د هغې مجسمه ودروله. ميشل درې ويشتم (۲۳) دستمبر دوه زره اته (۲۰۰۸) کښې زېږېدلې. پۀ دوه کاله عمر کښې هغه

چې د جبر ظلمتونو کښې مشال دے پۀ عظمت دخپلو لوړو غرونو سيال دے چې د ننګ پۀ مېدان ټيټ نه شۀ مغل ته د خپل دور اېمل خان دے يا خوشحال دے (قلندر مومند) د مياشتني ”ليكوال“ پېښور (دولسم جلد اولنۍ ګڼه جنوري ۲۰۰۴ء) پۀ مخ ۹ يو نظم چاپ شوے دے چې دسر او اخر بېتونه ئې دا رنګ دي: د سر بېت : سر را پورته كړه خېبره چې اسمان دې طوفاني شۀ هر وګړے دې اېمل شۀ، هر بچے دې روښاني شۀ وروستے بېت : لر او بر سره ټول شوي، معجزه نۀ ده نو څۀ ده لۀ امو تر اباسينه، وطنه ګرده افغاني شۀ او

ضلع مومند الله د بې شمېره قدرتي وسائلو نه ډکه پېدا کړې ده. کۀ یو اړخ ته د ضلع مومند پۀ دواړو اړخونو د سوات او کابل سیندونه بهېږي چې اول د ورسک ډېم او اوس د مومند ډېم د جوړېدلو وسیله جوړېږي نو بل طرفته د مومندو غرونه د معدنیاتو د بېلا بېلو قیمتي قسمونو نه ډک دي. چې پکښې کرومائيټ، نفرائټ، سوپ سټون او د ماربل یو شمېر رنګونه او قسمونه شامل دي. د ماربل د ټولو نه قیمتي قسم د “زیارت ماربل” پۀ نوم مشهور دے. د کوم وجه تسميه چې د مومندو پۀ تحصیل صافي کښې د حاجي صاحب ترنګزو مزار یعنې زیارت دے، ولې چې

پۀ دغه سحر کۀ څۀ هم زمونږ پۀ ذهنونو کښې بلها سوالونه، پوښتنې، خطرې، خدشې او د بې يقينۍ يوه پوره غوغا وه خو مونږ د يو پوخ عزم، پخې ارادې، ولولې، جزبې او مثبت سوچ سره قدم وچت کړو او د خپل سفر اغاز مو وکړو. دا نۀ يو عام سحر ؤ او نۀ يو وړوکے ګام. اصل کښې پۀ دغه ورځ پوره يو تاريخ جوړېدو والا ؤ. يو داسې تاريخ چې د دې نۀ وړاندې ئې يو سياسي ګوند تصور هم نۀ ؤ کړے. خو عوامي نېشنل ګوند نۀ صرف دغه ګام پورته کړو بلکې بريا ئې هم ترلاسه کړه. پۀ دغه تاريخي ورځ د ګوند د زنانؤ

د جوېلز سټيورټ کتاب “دي سېوېج بارډر” پۀ کال ۲۰۰۷ء کښې مخې ته راغلے دے . پۀ دې کتاب کښې هغۀ د پښتون تاريخ پۀ ډېر مسخ شوي ډول وړاندې کړے دے. د کتاب د وړومبي متن نه د هغۀ تعصّب او کرکه پۀ ډاګه ځلېږي. دا سړے پۀ دې کتاب کښې د پښتنو ټول قومي او تاريخي غورځنګونه د مذهبي لېونتوب او جنونيت پۀ کهاته کښې اچوي. هغه دا تور هم لګوي چې پښتانۀ تاريخي وحشيان، اؤ پۀ نړۍ کښې د ټولو نه غېر مهذب نسل پاتې دے. او ورسره ورسره دا هم وائي چې د پېسو لپاره دوي هر څۀ کولو ته مدام چمتو وي. هغه دا غېر

هسې خو پۀ پښتنه ټولنه کښې د زنانؤ مسئلې د سوونو نه هم ډېرې زياتې دي بلکې زرګونه هم کېدے شي. ننني دور کښې يو شمېر ځايونو کښې د تعليم او روزګار پۀ مېدان کښې څۀ نا څۀ سهولتونه پېدا شوي دي خو پۀ ځينې علاقو کښې د زنانؤ مسئلې ډېرې شدت سره محسوسېږي. نن هم ځينې داسې ځايونه شته چرته چې زنانؤ ته د ژوند هېڅ حق نۀ ورکولے کېږي. زۀ غواړم چې د زنانؤ پۀ مسئلو وخت پۀ وخت د خپلو خيالونو اظهار وکړم او يو پۀ يو د هغوي مشکلات واضح کړم او د صوبې بااثره خلقو پام دې طرف ته را وګرځوم . دې سره سره